Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ m̄-sī teh kóng
Bali.
Pa-lí (巴里[2];Hoat-gí:Paris, Hoat-gí ho͘
[paʀi]?) sīHoat-kok êsiú-to͘ kiam tē-it toā ê siâⁿ-chhī, só͘-chāi tīÎle-de-France tē-hng. Pa-lí ê jîn-kháu ū 2,167,994,[3] to͘-hōe-khu (aire urbaine) jîn-kháu ū 1100 bān.[4]
Tāi-iok tīCh. 4200 nî ê sî, Pa-lí chit-ê só͘-chāi to̍h ū jîn-lūi khiā-khí.[5]Lô-má Tè-kok tī Ch. 52 nî cheng-ho̍k Pa-lí chit ūi,[5] hit-tong-sî ê siâⁿ hō chòLutetia, āu-bóe koh piànLutèce. Soah--lo̍h-lâi Lô-má Tè-kok ê bia̍t-bông kapGerman-lâng ê ji̍p-chhim, chō-sêng Lutèce chiām-chhù hông khì-sak. Chóng-si kàu 508 nî ê sî, koh ūFrank Tè-kok ê kok-ôngClovis 1-sè kā Pa-lí siat chò i ê siú-to͘.
Hek-sú-pēng tī 1348 nî thoân lâi kàu Pa-lí, chō-sêng Pa-lí ê jîn-kháu kiám kah chhun 20 bān.[6] TiāmPah-nî Chiàn-cheng hit tang-chūn, Pa-lí sit tiāu Hoat-kok chèng-kôan siú-hú ê tē-ūi. Hit-tong-sî Hoat-kok kok-ông tòa tīVallée de la Loire; it-ti̍t kàu 1528 nî, kok-ôngFrançois 1-sè chiah kā siú-hú poaⁿ tó-tńg Pa-lí.
TīHoat-kok Chong-kàu Chiàn-cheng lāi-bīn, Pa-lí sīThian-chú-kàu ê kù-tiám. 1572 nî 8 goe̍h, Pa-lí ê Thian-chú-kàu-tô͘ tùi sin-kàu-tō͘Huguenot phaì hoat-tōngSèng Barthélemy Ji̍t Sóe-siâⁿ, tōng-loān koh hiòng tē-hng thoân-sàng.[7] TīFronde loē-loān sî-kî, siâⁿ-chhī hoat-seng po̍k-tōng, ông-sek tô chhut Pa-lí.Louis 14-sè koh tī 1682 nî kā tiâu-têng sóa kòeVersailles.
Pa-lí tī18 sè-kí chiâⁿ chòHoat-kok Kek-bēng ê tiong-sim. Tī 1789 nî 7 goe̍h 14 ji̍t, chhī-bînkong-chiàm Bastille kaⁿ-ga̍k, koh tī 1792 nî 9 goe̍h thui-hoan kun-chú chè-tō͘.[8]
1889 nî Bān-kok Phok-lám kap hit chūn ê Eiffel Thah.1814 nî 3 goe̍hNapoléon 1-sè chiàn-pāi liáu-āu, Pa-lí khì hō͘Lō͘-se-a êKozaky-lâng kapKalmyk-lâng chiàm-niá chi̍t-chām-á.[9]1840 nî-tāi, in-ūiKang-gia̍p Kek-bēng ê hoat-tián, Pa-lí ê jîn-kháu tōa-liōng chin-ka.Napoléon 3-sè tī 1852 nî kiàn-li̍pTē-jī Tè-kok, i jīm-bēngGeorges Eugène Haussmann chú-chhî Pa-lí ê chhī-ke kap siat-si hoan-sin, kái-chō chhut óa-kīn kin-á-ji̍t Pa-lí ê ki-pún hêng-thé.
19 sè-kí āu-kî, Pa-lí kí-pān liáu chē pái êBān-kok Phok-lám-hoē, tang-tiong tī1889 nî ê phok-lám-hoē lāi-bīn, tián-sī tú khí hó-sè êEiffel Thah. Kàu 1930 nî chìn-chêng, Eiffel Thah iû-goân koh sī thong sè-kài siāng koân ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Lēng-goā, tē-it tiâuPa-lí Tē-hā-thih (Métro) mā ùi1900 nî phok-lám-hoē ê sî-chūn khai-thong.
Pa-lí tē-khu tīTē-it-chhù Tāi-chiàn sî-kî, bat sīEng-kok kap Hoat-kok tùi-khòngTek-kok ji̍p-chhim ê chiàn-tiûⁿ; mā sī 1919 nîhô-phêng hoē-gī ê kú-pān tē-tiám.Chiàn-kan sî-kî ê Pa-lí, chiâⁿ chò hit-tong-sî chin chē gē-su̍t-ka oa̍h-tāng ê só͘-chāi. Kàu 1940 nîTē-jī-chhù Tāi-chiàn kî-kan, Pa-lí khì hō͘ Tek-kok chiàm-niá, it-ti̍t kàu 1944 nî kha koh kái-hòng.
Chiàn-āu sî-kî, Pa-lí ê kau-goā khai-sí sìn-sok hoat-tián, in koh tī Pa-lí gōa-ûi êHauts-de-Seine koān kiàn-siat sin ê siong-gia̍p-khuLa Défense, jî-chhiá khai-siat sin êthih-lō͘ kapkong-lō͘ lō͘-soáⁿ. Chāi-tē ê chi̍t koá thoân-thóng sán-gia̍p mā choán-piàn chòko-kho-ki sū-gia̍p.
SPOT oē-chheⁿ tô͘Pa-lí chē-chíSeine Hô chi̍t-ê oan-oat ê só͘-chāi, siâⁿ-chhī lāi-bīn ū nn̄g-êtó-sū,Île Saint-Louis kapÎle de la Cité, sī Pa-lí le̍k-sú siāng kó͘ ê khu-he̍k. Pa-lí kôan-tō͘ siāng kē ê só͘-chāi ū hái-po̍at 35 m; siāng kôan ê ū 130 m, sīMontmartre Soaⁿ.[10]
Pa-lí sio̍kun-tàihái-iûⁿ-sèng khì-hāu, siūPak Tāi-se-iûⁿ Iûⁿ-liû ê éng-hióng. Nî pêng-kin un-tō͘ sī 10.8 °C; kàng-chúi sī 649.6 mm. Tī Pa-lí it-poaⁿ 7 goe̍h siāng joa̍h pêng-kin ū 18.4 °C; 1 goe̍h siāng koâⁿ, ū 3.5 °C. Kàng-chúi liōng tī 5 goe̍h siāng koân, ū 65 mm; 8 goe̍h siāng chió, ū 43 mm.
Chū 1873 nî í-āu, Pa-lí kì-lio̍k siāng koân ê ūn-tō͘ sī 1947 nî 7 goe̍h 28 ji̍t tīParc Montsouris hông koan-chhek--tio̍h-ê, ū 40.4 °C; siāng koâⁿ sī 1879 nî 12 goe̍h 10 ji̍t, ū -23.9 °C.
| Khì-hāu chu-liāu: Pa-lí (1971 nî – 2000 nî) |
|---|
| Goe̍h-hūn | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | Nî pêng-kin |
|---|
| Pêng-kin ko-un °C (°F) | 6.9 | 8.2 | 11.8 | 14.7 | 19.0 | 22.7 | 25.2 | 25.0 | 20.8 | 15.8 | 10.4 | 7.8 | 15.5 |
|---|
| Pêng-kin kē-un °C (°F) | 2.5 | 2.8 | 5.1 | 6.8 | 10.5 | 13.3 | 15.5 | 15.4 | 12.5 | 9.2 | 5.3 | 3.6 | 8.5 |
|---|
| Kàng-chúi mm (in) | 53.7 | 43.7 | 48.5 | 53 | 65 | 54.6 | 63.1 | 43 | 54.7 | 59.7 | 51.9 | 58.7 | 649.6 |
|---|
| Pêng-kin kàng-chúi ji̍t-sò͘ | 10.2 | 9.3 | 10.4 | 9.4 | 10.3 | 8.6 | 8 | 6.9 | 8.5 | 9.5 | 9.7 | 10.7 | 111.5 |
|---|
| Ji̍t-chiò sî-sò͘ | 62 | 80 | 122 | 147 | 203 | 189 | 211 | 229 | 159 | 114 | 69 | 46 | 1,630 |
|---|
| Source:Météo France |
Kun-kù 1999 nî ê tiau-cha, Pa-lí ū 2,125,246 ê jîn-kháu; lēng-goā 2004 nî ê ko͘-sǹg mā-ū 2,144,700 lâng. Nā chiàu 1999 nî ê sò͘-bo̍k lâi sǹg, jîn-kháu bi̍t-tō͘ sī bí pêng-hông kong-lí 20,164 lâng.
Pa-lí kui-êchhī-khu ê jîn kháu chiàu 2006 nî ê tiau-cha ū 10,142,983 ê jîn-kháu;to͘-chhī khian ê jîn-kháu sī 11,769,433.
Hêng-chèng-khu pian-hō
