Monholië (Monhoôls:Монгол Улс) is een land in Centraol- en Oôst-Azië en 't land hrens in 't noôrn an de autonome rippebliek Tuva inRusland en in 't zuden an de autonome provincieBinn'n-Monholië, lihhend inChina. Sins1990 is Monholië een democraotie.
Binn'n-Monholië verklaern zen eihen op1 december1911 autonoom van China, mè China erkenn'n dit nie. Mè toen a een Monhoôlse delehaotie in1912 der voe zurhen da 't onder beschermieng van Rusland kwam te staene, viel China Monholië toch nie binn'n. Nae de onafankelijkeid wier deBogd Haan, de hereïncarneerde lama-'eerser,jabzandamba koetoektoe (priester-konieng) van Monholië. In denEêste Waereldoôrlog wier deur de Chinese generaol Soe eprobeerd Monholië te verovern, mè die wier verdreven deur een hroep Monhoôln onder leidieng vanChorloin Tsjoibalsan.
Op4 feberwari1921 viel Monholië in an'n van baronRoman von Ungern-Sternberg, die a de koetoektoe verdreef en 't land een dictatuur maeken. As reactie ierop wier deMonhoôlse Volkspartij opericht, een partij die a streven ni de hereênihieng van aolle Monhoôlse hebieden. Mie d'ulpe van 'tRoôie Leher wier in juli1921 de dictaotor verdreven en de koetoektoe wee anesteld. Nationaole held van de Monhoôlse Volkspartij wierSoeche Bator. Revolusjonairn doôpn den oôdstad Urga in1923 om inUlaanbaatar, de Roôie Held.
Naeda op20 meie1924 de koetoektoe was esturven, wier de Volksrippebliek Monholië uuteropen. De naem Monhoôlse Volkspartij wier omedopt in Monhoôlse Revolusjonaire Volkspartij (MPRP) en de voôrzitter van 't parlement wier staetsoôd.
In1935 waerschuwenPeljidiyn Gendoen, een oud-premier en MPRP-lid, da 't sovjetsysteem nie heschikt was voe Monholië, wirop a 't een in1937 wier terechtesteld en de partij en staet wiern ezuverd. In deze tied kwam ok maerschalk Tsjoibalsan, dezelven die a generaol Soe verdreef, die a de lamaïstische kloôsters mie de hrond helieke maeken. De landbouw wier ecollectiveerd en de nomaeden 't zò moeilijk emikt dan ze nie mi rond konn'n trokkn. In de Twidde Waereldoôrlog vocht Monholië bie Rusland.
Op9 auhustus1945 erken China de onafankelijkeid van Binn'n-Monholië as autonome provincie binn'n China. Vanaf1952, tiedens de reherieng van Tsedenbal, kom in Monholië langzaem een ènde an 'tstalinisme en in1980 kom der een meêrpartijenstelsel. Den udihen president isNambaryn Enkhbayar.
Monholië lig in Centraol- en Oôst-Azië, hrenzend in 't noôrn an Rusland en zudelijk an China. Vanwehe 't varof lihhen van de zeê ei Monholië een extreemlandklimaot mie lange, kouwe winters en korte, eête zeumers.
't Land lig op de Monhoôlse oôgvlakte mie in 't noôrn de toendra's en de stepp'n, in 't min'n de bergkeet'n van deAltaj en in 't zuden deGobi-woestijn. De oôgste berhen zien te vin'n in de Altaj. Op 't drielan'npunt van Monholië, China en Rusland lig deTavan Bogd, mie 4374 den oôgsen bergtoppe van Monholië. De totaole lengte van de hrenzen bedraeg 8114kilemeter, wivan 4673 km mie China en 3441 mie Rusland.
Ienkele hroôte steeën in Monholië zien:
Monholië was tot1990 een communistische eêpartijstaet en destieds eêtn 't et Volksrippebliek Monholië. De communistische partij (MPRP) was den eênihe toehestaene partij. 't Land was emodelleerd volhens 'tsovjetsysteem. Nae een periode van instabiliteit wiran a onder aore de landbouw wier ecollectiveerd, wiern in 1990 een nieuwe hrondwet emikt en democraotische hervormiengen deurevoerd. Den udihe president isNambaryn Enkhbayar.
Ienkele Monhoôlse politieke partijen zien:
Monholië is onderverdeêld in 21 provincies (Monhoôls:ajmguud, enkelvoud:ajmag), wivan a den oôdstad Ulaanbaatar een hemeênte vurm die a buten elke provincie val. De provincies van Monholië zien:
Deeconomie van Monholië berus vurral op lanbouw. In de jaeren '90 verdubbeln zelfs 't antal vee'ouwers en in1998 was een derde van de Monhoôln lanbouwer. Iermie was Monholië 't eênigste land ter waereld dat a een sterke afnaeme in de industriêle sector en een sterke toenaeme in de ahroarische sector ken'n. De Monhoôlse bevolkieng werk in de volhende percentages in de volhende sectoor'n:
- Lanbouw/veeteêlt 42%
- Diensen 29%
- Andel 14%
- Nievereid 6%
- Overeid 5%
- Mijnbouw 4%
Belangrieke exportlan'n voe Monholië zien China, de VS en 'tVereênigd Konienkriek. Eëxporteerd worn vurralkoper, textiel enkasjmierwol. Vadder voer Monholië produc'tn as petrolium, mesines en hereêdschapp'n in vanuutRusland, China enJapan. 't BNP bedroog in 2003 514 Amerikaonse dollars.
Sins1991 is 't beoefen'n van een relihie in Monholië wee toe'estaene. Ienkele boeddhistische en sjaomanistische kloôsters zien wee herbouwd. Den eêrbied voe dedalai lama is hroôt, wat a bliek uut de vele potrett'n.
De tradisjoneêle Monhoôlse drank is een lichen alcoholische drank,airag enoemd. Deze drank wor deur de Monhoôln in hroôte hoeveelheed'n edronkn. Biezonder is ok de zangkunst van de Monhoôln, de boventoônzang, die akhuumi wor enoemd. Deze zang wor beheleid deur een muzikante die a eenpaerdenikkeviool bespeel.
