Hillary de Bruin
Liederen uit de praktijk van deduman

In dit artikel zal ik proberen aan te geven welke plaats liederen innemen in het werk van de duman. Door middel van een vertaling en toelichting van enkele liedteksten tracht ik eveneens een tipje van de sluier op te lichten van de wereld van deze geestelijk specialist. Over de creoolse winti-cultuur is relatief veel literatuur aanwezig.Ga naar eind1.In het merendeel van deze studies komen overwegend religieuze, sociale, medische en economische aspecten aan de orde. Aan de muziek wordt, met name in recente studies weinig tot geen aandacht besteed.Ga naar eind2.Dit is jammer, zeker gezien het feit dat uit deze studies wel naar voren komt dat een van de belangrijkste functies van winti de communicatie tussen de mens en de bovennatuurlijke wereld is. In de winti-cultuur fungeert muziek als een belangrijk communicatiemiddel. Via liederen kan de mens goden en geesten oproepen.

Inleiding

Winti is een levensbeschouwing van Afro-Surinamers waarin als basis geldt het geloof in een Schepper-Oppergod, een voorouderverering en een pantheon van goden en geesten die ingrijpen in het dagelijks leven, opdat een harmonieus bestaan kan worden gerealiseerd (Wolf 1993: 6). Herstel van disharmonie geschiedt veelal middels rituelen, waarbij mondelinge communicatie tussen mensen en goden en geesten plaatsvindt. Hierbij heeft deduman een belangrijke taak als intermediair of als begeleider.

Het bestuderen van liedteksten is in zijn algemeenheid een manier om inzicht te verkrijgen in emotionele, culturele en andere aspecten van een volk of groep. Voordat ik tot de bespreking van de liedteksten overga, maak ik eerst enige opmerkingen met betrekking tot de kenmerken vanwinti-liederen. Voor een uiteenzetting vanwinti enduman verwijs ik naar het artikel in ditzelfde themanummer van Andy Cotino. Bij de keuze van de liederen heb ik mij gehouden aan de context die hij hanteert.

De geselecteerde liederen zijn opgenomen tijdens veldwerk in april 1999. Ik heb gewerkt met twee vrouwelijkeduman. Zij hebben geen nieuwe liederen gezongen, maar bestaande, vrij bekende.Ga naar eind3. Dit heeft tot resultaat gehad dat kleine tekstuele veranderingen zichtbaar zijn geworden. De uitleg die zij hebben gegeven, toets ik aan materiaal dat ik eerder heb verzameld, namelijk in de periode 1981 tot 1986, onder oudere informanten. In voorkomende gevallen maak ik vergelijkingen met liederen die zijn opgenomen in het proefschriftWinti: Een Afroamerikaanse godsdienst in Suriname van Dr. C.J. Wooding.

Een van de elementaire functies vanwinti-liederen is de communicatie tussen de mens en de bovennatuurlijke wereld. Door middel van liederen roepen mensen goden en geesten om hulp. Deze bovennatuurlijke wezens die in staat zijn bezit te nemen van de mens, geven op hun beurt raad of leveren kritiek op het gedrag van hun onderdanen. Maar liederen zijn er ook voor het amusement. Zoals een informante opmerkt: ‘Al ben je met een serieuze zaak bezig als het scheiden van goden en geesten, de zogenaamdewas'prati, als dewinti er eenmaal is (iemand in bezit heeft genomen) wenst hij/zij graag plezier te maken met de mensen.’Ga naar eind4.

Een aantal liederen staat in de zogenaamdeodo-vorm, hetgeen betekent dat zij een beeldspraak in zich dragen. De boodschap wordt kort maar krachtig geformuleerd. Terry Ager-

kop zegt over het gebruik vanodo door Afro-Surinamers: ‘Since the early periods of the Surinamese creole society a very special way of communication developed, which was based upon the indirect way of message transference. Owing to the social level and role of the black population, the free expression of opinion in public was very limited. An extraordinary way to transmit feelings, opinion and other kinds of information developed, which was used not only in the colloquial language, but also in creole folklore and music... the so-calledodo, the brief, formalised, verbal expression which can be interpreted according to the context in which it is used’ (Agerkop 1986: 9).

Vanwege het gebruik vanodo zijn vele liederen alleen voor ingewijden toegankelijk. De liederen worden in hetSranantongo, de taal van de creolen, gezongen. Toch verstaan velen niet alles wat er gezongen wordt. In hetSranantongo worden woorden samengetrokken, dat wil zeggen dat meerdere lettergrepen tot een lettergreep worden samengevoegd. Hierdoor komen bepaalde klanken te vervallen en het lijkt dan alsof nieuwe, onbegrijpelijke woorden zijn ontslaan. Ook komen woorden voor die ontleend zijn aan Afrikaanse talen/dialecten en deze komen niet voor in het alledaagse taalgebruik.Ga naar eind5.

Doordat liederen kort geformuleerd worden, bestaan ze merendeels uit slechts enkele versregels. Het vers wordt tijdens het zingen naar believen ‘talloze’keren herhaald, omdat het ook de begeleiding is bij het dansen. Afhankelijk van het ritueel waarbij ze voorkomen, worden liederen al of niet met instrumentale begeleiding uitgevoerd. In het artikel van Andy Cotino komen muziekinstrumenten aan de orde. De zang is responsoriaal hetgeen betekent dat een voorzanger(-es) het lied inzet, waarna een koor dat overwegend uit vrouwen bestaat, invalt.Ga naar eind6. In hetSranantongo heet deze vormtroki - piki. Troki betekent aanhef,piki is het antwoord.

De creoolse cultuur is van oorsprong een orale cultuur. Liederen zijn sinds de slaventijd van de ene op de volgende generatie mondeling overgedragen. Dit heeft tot gevolg dat zich kleine wijzigingen in liederen (kunnen) voordoen, zoals het iets anders uitspreken van bepaalde woorden door verschillende informanten. Soms worden hele woorden en zelfs zinsdelen vervangen waardoor de betekenis van een lied enigszins verandert. Liedvarianten ontstaan ook doordat in de melodie veranderingen optreden, echter niet zo ingrijpend dat het lied niet meer herkenbaar is.

De duman in relatie tot de liederen

Deduman is onmisbaar bij elk ritueel en heeft een begeleidende, controlerende functie. Zij/hij behoort daarom ook over een uitgebreide liedkennis te beschikken. Deze kennis is voor haar/hem een instrument om onder andere op het dansritueel voor de goden, dewintiprei, het gedrag van deze wezens te kunnen volgen, dan wel te beïnvloeden. Het feit dat de liederen mondeling worden overgedragen, maakt dat een goededuman over bijzondere kwaliteiten moet beschikken om de vele liederen uit het hoofd te kennen. Tegenwoordig zijn de meesteduman geletterd en blijkt in de praktijk dat zij naast hun orale kennis (kunnen) putten uit geschreven liedteksten.Ga naar eind7. Vanwege de mondelinge overdracht zijn echter in het verleden verschillende oude liederen uit het geheugen van de mensen verdwenen, iets dat zich voordoet wanneer bijvoorbeeld een goede zanger komt te overlijden.

Eenduman moet dus veel liederen kennen. Maar tijdens de rituelen hoeft zij/hij niet in haar/zijn eentje te zingen. Bij alle rituelen zijn familieleden in meer of mindere male aanwezig. Het is namelijk een verplichting dat ouderen,bigisma ‘erbij’ zijn, vanwege hun kennis van de cultuur. Zij hebben, naast deduman, een ondersteunende functie naar de cliënt toe die het ritueel ondergaat. Ook muzikaal gezien kan

deduman niet alleen zijn. De liederen worden, zoals gezegd, in vraag- en antwoord vorm gezongen, duspikiman musu de: het koor kan niet ontbreken.

Wanneer een dansfeest ter ere van dewinti en/of de voorouders wordt gegeven, wordt in georganiseerd verband muziek gemaakt. Een speciale zang- en dansvereniging oftewel culturele vereniging bestaande uit muzikanten en koor wordt ingehuurd. Deduman hoeft bij deze gelegenheid niet zelf te zingen (mag wel indien zij/hij dat wenst) en kan zich dan beter op haar/zijn begeleidende taak concentreren.

Liederen met uitlegGa naar eind8.

Bij het ritueelwas'prati, het scheiden van de kwade en de goede aspecten van de geesten van de overledenen, deyorka en de goden, dewinti, wordt naast het uitspreken van gebed en het nemen van een kruidenbad ook gezongen.Ga naar eind10. Met het bovenstaand lied worden alleyorka uitgenodigd om plezier te komen maken. De doden worden bijvoorbeeld in het wit gekleed voor de begrafenis en deyorka zijn dan ook in het wit gekleed. Deyorka wordt waargenomen als een witte, nevelachtige schaduw (Wooding 1979: 285, 286). ‘Sabana weri wet' e kon’ is als beeldspraak:odo gebruikt voor ‘de geesten die in het wit aankomen’.Ga naar eind11.

Sabana heeft ook de betekenis van begraafplaats. Het is mogelijk dat de termsabana lang geleden is ontslaan in het Paragebied, waar verschillende dorpssamenlevingen van Creolen gevestigd zijn. Het gebied bestaat uit savannegronden. De begraafplaatsen die op deze gronden lagen, werden mogelijkerwijs daaromsabana genoemd.

Er bestaat een variatie op deze tekst. Deze is door Louis Blaaspijp in een liedbundel opgetekend uit de orale traditie. Omdat de variant ook de betekenis ietwat wijzigt, heb ik de geschreven versie uit de liedbundel opgenomen.

In de eerste versie wordt met nadruk gevraagdwaar het oudje is. In de tweede versie wordt het oudje extra verzocht om de mensen fatsoen te leren. De uitdrukkingensabi sani te ensabi Sranantongo zijn in deze context synoniemen.Kari mi afo gi mi is een lied waarmee de voorouders worden aangeroepen om hulp te bieden. Het vormt een onderdeel van het eerder genoemde scheidingsritueel en is bestemd voor deyorka. De uitdrukkinga sabi Sranantongo staat symbool voor de kennis van de cultuur.Afo is de algemene Sranantongo aanduiding voor de voorouders. Bijwinti-voorouderverering werkt men met een hiërarchie van zeven generaties, die elk een aparte aanspreektitel hebben. Volgens Aleks de Drie, creools cultuurkenner bij uitstek, moest men vroeger

de namen van alle zeven generaties kennen. Nu hoeft dat niet meer. In volgorde begon men bij de moeder:mama, granma, afo, totro, tia, hoho, nana.Ga naar eind14.Afo staan in rang gelijk aan de ‘westerse’ voorouders.

Wanneer dit lied gezongen wordt, is het mogelijk dat de geest van een van de overleden voorouders inderdaad ‘komt’ en dit doet zij/hij door iemand in bezit te nemen. Deduman zal proberen de voorouder enkele vragen te stellen en het wordt door de familie zeer op prijs gesteld als het de voorouder behaagt te antwoorden en eventueel enkele oude familiegeheimen door te geven. De voorouder levert weleens commentaar op het gedrag van haar familieleden die mogelijkerwijs in onmin met elkaar leven. Omdat dit lied geschikt is om de communicatie tussen voorouders en mensen op gang te brengen, heeft het een vaste plaats op het repertoire.

Antimoyo is de naam van een inheemse watergod, eenWatra Ingi. Dit lied kan ook bij dewas'prati gezongen worden en wel bij de kruidenbaden voor dewinti die volgen na de baden voor de vooroudergeesten. Metwatra hei a liba wordt bedoeld dat Antimoyo erg boos is.

Inheemse goden komen voor in het bos en in het water: het zijn deBusi Ingi (ook welGron Ingi) en deWatra Ingi. Wooding veronderstelt dat de goden van inheemse origine zijn opgenomen in dewinti-cultuur omdat de negers deze watergoden hebben geassocieerd met de Mende riviergoden die zij uit Afrika kenden. Deze goden hebben net als de inheemse goden een lichte huidskleur en sluik haar. Degene die door eenIngi Winti in bezit is genomen, spreekt of een inheemse taal, of een mengsel vanSranantongo met inheemse intonatie (Wooding 1979: 198).Watra Ingi kunnen de vorm aannemen van een zeemeermin, een zeeschildpad of een vis.

Lied 4 is een lied dat gezongen wordt bij het kruidenbad voor deApuku winti. Apuku behoren tot de goden van het bos. ‘Het zijn alle kleine bosgoden die wij overal in West-Afrika tegenkomen. In Suriname is hij gedegradeerd tot een lagere bosgod die van de hogere goden de opdracht krijgt om de ongehoorzame familieleden te straffen’ (Wooding 1979: 190). Volgens Stephen zijnApuku winti met wisselvallige gedragingen. Zij kunnen iedereen in de maling nemen, door te zeggen dat zij anderewinti zijn (Stephen 1985: 53).

In lied nummer 5 waarmee deApuku wordt aangesproken komt duidelijk een ‘vraaggesprekje’ tussen dezewinti en de mens tot uiting. De inhoud verwijst naar deobya: de kennis van kruiden en magische middelen waaroverApuku beschikken. Er zijn creolen die deze kennis bewonderen en er graag over willen beschikken. Bij het samenstellen vanobya worden soms bepaalde benodigdheden gekookt. Zo kan een sieraad dat men als afweermiddel wil gebruiken daadwerkelijk gekookt worden in een pot met kruidenwater. Niet allewinti verrichten arbeid, hiervoor hebben zij knechten die als lagere goden worden aangemerkt. Deze werkers zijn de zieners/genezers die kortwegobya genoemd worden. De meeste genezendewinti verblijven in het bos en in het water, zoalsApuku, Akantasi, Busi Ingi enWatra Ingi. De genezers onder deIngi winti worden ook welPyjai Ingi genoemd.Ga naar eind18.

Dit is een mooi voorbeeld van een lied waarin samentrekking van woorden een nieuw woord lijkt op te leveren:koiki. Het is een samentrekking vankon leki, worden als mij.Srawa is het nemen van een kruidenbad. Volgens Wooding is de termsrawa ofsawa waarschijnlijk afgeleid van het Akan woordyawa dat staat voor purificatiebad (Wooding 1979: 301).

Met deze woorden daagt deGebri Kromanti een ieder uit die over zijn kwaliteiten wenst te beschikken.Gebri (Dyebri) behoort tot de categorie van luchtgoden, deTapu winti ofTapu Kromanti. Onder hen bevinden zich goden met wijsheid en oorlogsgoden.Gebri is een oorlogsgod. Iemand die door deze god in bezit wordt genomen, slaat zichzelf met houwers zonder dat hij zich verwondt. Hij slaat flessen tot scherven waarop hij gaat dansen zonder dat hij snijwonden oploopt.Gebri danst ook in vuur, waarmee hij wil aangeven dat hij de god van het vuur is. Wanneer hij zich manifesteert, gedraagt hij zich als een tijger die Adyaini genoemd wordt, op handen en voeten loopt en zijn voedsel en drank van de grond nuttigt. De term Adyaini is vermoedelijk afkomstig van het Fante-Akan woordadyai dat vuur betekent (Wooding 1979: 166).

Er zijn verschillende rituelen die eenwinti-aanhanger dient te vervullen voor het welzijn van zijn/haarkra ofakra. Dekra is de zuivere ziel van de mens die ook wordt genoemd het ‘eigen ik’. De mens ontvangt zijnkra van Anana, de Schepper, echter niet rechtstreeks, maar via de mannelijke en vrouwelijkedyodyo, twee bovennatuurlijke ouders van de mens. Dedyodyo worden beschouwd als de twee beschermengelen, een term die de creolen kennen uit het christendom. Velewinti-belijders zijn christenen en het is waarschijnlijk onder invloed van het christendom dat verering van dekra gepaard gaat met het zingen van stichtelijke liederen. Een geschikt moment waarop iemand dekra gunstig kan stemmen is ter gelegenheid van zijn/haar verjaardag. Er kan eenkra tafra, een maaltijd gegeven worden voor de jarige. Hierbij kunnen familieleden en intieme vrienden genodigd worden, die samen genieten van spijs en drank die vooraf, tijdens een ondervragingsritueel, door dekra zijn aangegeven. De meeste rituelen voor dekra worden begeleid door deduman. De stichtelijke liederen kunnen a capella gezongen worden, of worden gespeeld door een klein koperen blaasensemble bestaande uit drie blazers, het zogenaamde bazuinkoor. Het laatste is zeer geliefd onder creolen, temeer daar het bazuinkoor zich niet alleen beperkt tot stichtelijke liederen, maar ook pittige populaire creoolse dansmelodietjes speelt waardoor de aanwezigen flink de benen kunnen losgooien. Ik geef

hieronder een tekst weer van een van de liederen die nooit ontbreekt op een echte creoolse verjaardag en die door iedereen uit volle borst wordt meegezongen. Van de Nederlandse tekst is eenSranantongo vertaling gemaakt, maar beide versies zijn even ‘populair’.

Blesi sa kon bogobogo, Masra pramis' m'anga yu, Lek'wan alen a sa wiki, Kraf' den di bribi fu tru, Sula fu seigi, wan dei sa was' kon na gron, now wan tu dropu de spiti, ma sibibusi sa kon.

Er komen stromen van zegen, Dat heeft Gods woord ons beloofd, Stromen verkwikkend als regen, Vloeien tot elk die gelooft, Stromen van zegen, Komen als plasregens neer, Nu vallen drupp'len reeds neder, Zend ons die stromen, o Heer,

Slotwoord

Winti-liederen staan de geestelijk specialist ten dienste om te communiceren met de bovennatuurlijke wereld. Deduman maakt contact met deze wereld, onder andere om te helpen harmonie tot stand te brengen, daar waar mensen in onmin met elkaar leven of ziek zijn. De liederen worden in hetSranantongo gezongen en er komen woorden of formuleringen in voor die voor velen onbegrijpelijk zijn. Mede hierdoor ontstaat onbegrip omtrent dewinti-cultuur. Het vertalen en uitleggen van de liederen verschaft wat meer inzicht en dit kan ertoe bijdragen dat er een beter begrip overwinti tot stand komt.

De gebruikelijke manier van overdracht bij de creolen, de mondelinge overlevering, heeft tot gevolg dat steeds een (klein) deel van de cultuur verloren gaat. Het verdient daarom aanbeveling dat liederen op schrift worden vastgelegd. Tot nog toe zijn het slechts enkelen die dit hebben gedaan. De informanten met wie ik heb gewerkt staan hier niet onwillig tegenover. Ik hoop daarom van harte dat zij zichzelf en anderen zullen aansporen om middels vastlegging dit cultureel erfgoed te behouden voor het nageslacht.

Literatuur

Hillary de Bruin (Paramaribo, 1959) behaalde de L.O. Akte Muziek aan de Lerarenopleiding te Paramaribo. Sinds 1987 is zij afdelingshoofd van de Afdeling Cultuurstudies van het Ministerie van Onderwijs en Volksontwikkeling te Paramaribo. Zij houdt zich momenteel bezig met etnomusicologisch onderzoek, voornamelijk onder creolen en Inheemsen.