سلاح‌های پیشرفته چگونه بر جنگ اوکراین اثر می‌گذارند؟

در حالی که نبرد ادامه دارد و نشانه‌ای از پایان آن دیده نمی‌شود، تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در ۲۴ فوریه به چهارمین سالگرد خود نزدیک می‌شود.

دور تازه‌ای از مذاکرات صلح میان روسیه و اوکراین که با میانجی‌گری آمریکا در ابوظبی برگزار شد، بدون هیچ پیشرفتی پایان یافت.

با توجه به این‌ که به نظر می‌رسد دیپلماسی، پیشرفت چندانی نداشته، آیا سلاح‌های پیشرفته‌ای وجود دارند که بتوانند کفه ترازو را به سود یکی از طرفین سنگین کنند؟

موشک‌های جدید: فلامینگو در برابر اورشنیک

هر دو ارتش روسیه و اوکراین از موشک‌های کروز و بالستیک استفاده می‌کنند که برخی از آن‌ها جدید و آزمایشی هستند.

موشک‌های بالستیک در مسیری به نسبت قابل پیش‌بینی حرکت می‌کنند، اما زودتر توسط رادار شناسایی می‌شوند. این در حالی است که موشک‌های کروز در ارتفاع پایین‌تر و نزدیک به زمین پرواز می‌کنند و به همین دلیل شناسایی آن‌ها دشوارتر است.

اوکراین به‌ شدت به موشک‌هایی متکی بوده که از سوی شرکای غربی در اختیارش قرار گرفته‌اند. این کشور از موشک‌های بالستیک آتاکمز ساخت آمریکا و موشک‌های استورم شادو/اسکالپ که به‌ طور مشترک توسط بریتانیا و فرانسه توسعه یافته‌اند، برای حمله به خاک روسیه استفاده کرده است.

اما اوکراین در حال گسترش صنعت تسلیحاتی داخلی خود است. به گفته جاناتان بیل، خبرنگار امور دفاعی بی‌بی‌سی حملات در عمق خاک روسیه به‌ عنوان بخشی حیاتی از جنگ تلقی می‌شوند که اوکراین برای آن‌ها عمدتا از پهپادهای دوربرد استفاده می‌کند.

او می‌گوید اوکراین همچنان در خط مقدم نبردی که بیش از هزار کیلومتر امتداد دارد، در حال از دست دادن زمین به روسیه است. به همین دلیل، این کشور به‌طور فزآینده‌ای می‌کوشد اقتصاد جنگی روسیه را هدف قرار دهد تا شتاب این پیشروی‌ها را کاهش دهد.

موشک کروز فلامینگو که توسط شرکت دفاعی اوکراینی «فایر پوینت» توسعه یافته، جهشی بزرگ در تولید تسلیحات داخلی کی‌یف به شمار می‌رود.

به گفته خبرنگار ما، این همان نوع سلاح حمله در عمق خاک دشمن است است که کشورهای غربی در تامین آن برای اوکراین تردید داشتند.

این موشک می‌تواند اهدافی در فاصله سه هزار کیلومتری را هدف قرار دهد، با سرعتی تا ۹۰۰ کیلومتر در ساعت حرکت می‌کند و کلاهکی به وزن هزار و ۱۵۰ کیلوگرم حمل می‌کند. به این معنا که می‌تواند اهداف راهبردی روسیه را بسیار فراتر از برد پهپادها یا سلاح‌های کوتاه‌بردی مانند موشک نپتون هدف بگیرد.

برد آن مشابه موشک تاماهاوک ساخت آمریکا است؛ سلاحی پیشرفته‌تر و گران‌تر که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از دادن آن به اوکراین خودداری کرد.

از آن ‌جا که این موشک به‌ طور داخلی تولید می‌شود، اوکراین می‌تواند فلامینگو را به هر هدفی که بخواهد شلیک کند و محدود به آن ‌چه متحدان غربی در مورد بایدها و نبایدهای جنگ با نیروهای مهاجم روسیه می‌گویند، نیست.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، فلامینگو را یکی از موفق‌ترین موشک‌های کشورش توصیف کرده است. هرچند جزئیات اندکی از استفاده آن در میدان نبرد به ‌صورت عمومی منتشر شده است.

در همین حال، روسیه موشک جدیدی به نام اورشنیک توسعه داده که برد آن تا پنج هزار و ۵۰۰ کیلومتر می‌رسد.

آن ‌چه این موشک را از دیگر موشک‌های بالستیک متمایز می‌کند، سرعت آن است. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در سال ۲۰۲۴ گفت که سرعت آن می‌تواند به دو و نیم تا سه کیلومتر در ثانیه برسد. این بدان معناست که رهگیری موشک اورشنیک برای اوکراین بسیار دشوارتر خواهد بود.

روسیه تاکنون دو بار از موشک اورشنیک در این جنگ استفاده کرده است. نخست در شهر مرکزی دنیپرو در نوامبر ۲۰۲۴ و سپس در شهر غربی لویو در ژانویه ۲۰۲۶.

تصور می‌شود که این موشک، کلاهکی دارد که در مرحله پایانی سقوط خود، عمدا به چند پرتابه مستقل با اهداف جداگانه تقسیم می‌شود و انفجارهای پی‌درپی و متمایزی را با فاصله چند لحظه ایجاد می‌کند.

جنگنده‌ها: اف ۱۶ در برابر سوخو

بر اساس برآوردها، اوکراین حدود نیمی از نزدیک به ۹۰ فروند جنگنده اف ۱۶ را که کشورهای عضو ناتو از جمله بلژیک، دانمارک، هلند و نروژ وعده داده بودند، دریافت کرده است.

نگهداری این هواپیماهای چندمنظوره آسان است. این هواپیما می‌تواند تقریبا هر نوع سلاح استانداردشده در آمریکا و کشورهای ناتو را حمل کند.

جنگنده اف ۱۶ برای نخستین بار در سال ۱۹۷۸ در آمریکا استفاده شد. بسیاری از ارتش‌های غربی در حال بازنشسته کردن این جنگنده‌های سالخورده و جایگزین کردن آن‌ها با اف-۳۵ ساخت آمریکا هستند که در سال ۲۰۱۵ معرفی شد.

با این حال، اف ۱۶ ارتقایی بزرگ برای نیروی هوایی کوچک اوکراین محسوب می‌شود که یکی از هواپیماهای اصلی رزمی آن تاکنون میگ ۲۹، یک جنگنده ساخت شوروی از دهه ۱۹۷۰ بوده است.

یک خلبان جنگنده اوکراینی هنگام معرفی نخستین جنگنده‌های اف ۱۶ها در تلویزیون این کشور، تحسین خود را این ‌گونه بیان کرد: «اف ۱۶، در مقایسه با هواپیماهایی که الان با آن‌ها پرواز می‌کنیم، مثل یک گوشی هوشمند در کنار یک تلفن دکمه‌ای قدیمی است.»

اف ۱۶ عمدتا برای تقویت پدافند هوایی و انجام حملات دقیق زمینی استفاده می‌شود.

به گفته خلبانان اوکراینی، این جنگنده‌ها با موفقیت زیادی به کار گرفته شده‌اند. برای مثال، بنا بر اعلام نیروی هوایی اوکراین، یک خلبان اوکراینی در یکی از ماموریت‌های رزمی در دسامبر ۲۰۲۴، شش موشک کروز روسی را سرنگون کرد.

بنا به گزارش بی‌بی‌سی روسی، ستون فقرات ناوگان مدرن هواپیماهای رزمی روسیه را خانواده سوخو تشکیل می‌دهد؛ شامل سو ۳۰، سو ۳۴ و سو ۳۵. و همچنین جنگنده نسل پنجمی سو ۵۷ که هنوز به تولید انبوه نرسیده است.

جنگنده‌های سوخوی روسی به رادارهای مدرن و موشک‌های هوا‌به‌هوای دوربرد مجهز هستند. برای نمونه، موشک آر ۳۷ که ادعا می‌شود بردی بیش از ۲۰۰ کیلومتر دارد. این جنگنده می‌تواند محموله بزرگی از موشک و بمب حمل کند و مسافت بسیار بیشتری نسبت به میگ ۲۹ و اف ۱۶ پرواز کند.

بر اساس «فهرست جهانی هواپیماهای نظامی مدرن»، نیروی هوایی روسیه پس از آمریکا دومین نیروی هوایی قدرتمند جهان است و از نظر تعداد کلی هواپیماهای رزمی، برتری قاطعی نسبت به اوکراین دارد.

هواپیماهای روسی به‌ ندرت، به عمق خاک اوکراین نفوذ می‌کنند، چون از سرنگون شدن توسط سامانه‌های پدافند زمین ‌به ‌هوای تامین‌شده از سوی غرب، مانند پاتریوت، هراس دارند.

ایلیا آبیشف از بی‌بی‌سی روسی می‌گوید در این درگیری، نبردهای کلاسیک هوا‌ به‌ هوا بسیار نادر است.

او می‌افزاید به طور معمول هر دو طرف از هواپیماهای تهاجمی خود برای حملات زمینی با موشک‌ها و بمب‌های هدایت‌شونده از فاصله‌های دور استفاده می‌کنند، بدون آن ‌که وارد محدوده درگیری پدافند هوایی دشمن شوند.

پهپادها چطور؟

پهپادها در سراسر جنگ اوکراین به‌ طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این ابزار نظامی برای شناسایی، هدف‌گیری، شلیک موشک و به‌عنوان سلاح‌های «کامیکازه» استفاده شده‌اند.

به گفته خبرنگار امور دفاعی بی‌بی‌سی، اوکراین اکنون در توسعه سامانه‌های بدون سرنشین، مانند ربات‌ها و پهپادها، در بخش بزرگی از جهان پیشتاز است. بر اساس گزارشی که بلومبرگ در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر کرد، گفته می‌شود تولید سالانه این کشور حدود چهار میلیون پهپاد است. عملیات «تار عنکبوت» در سال گذشته که در آن بیش از ۱۱۰ پهپاد نمای اول‌ شخص (FPV) اوکراینی به داخل روسیه قاچاق شد و بیش از ۴۰ بمب‌افکن راهبردی را هدف قرار داد، گواهی بر موفقیت راهبرد پهپادی اوکراین بود.

اوکراین همچنین از پهپادهای رزمی در خطوط مقدم و پهپادهای دریایی در دریا استفاده می‌کند که به غرق شدن چندین ناو جنگی روسیه کمک کرده‌اند.

برخی از پهپادهای ساخت اوکراین، مانند اف پی یک و اف پی دو، ارزان هستند و به سرعت می‌توان آن‌ها را تولید کرد. اف‌ پی یک می‌تواند تا مسکو در داخل خاک روسیه پرواز کند.

اوکراین همچنین در ابتدای درگیری از پهپادهای بایراکتار تی‌ بی دو ساخت ترکیه که قابلیت شلیک موشک دارند، پهپادهای کامیکازه سوئیچ‌بلید، تامین‌شده از سوی آمریکا و پهپادهای تجاری شناسایی مانند دی جی آی ماویک ۳، ساخت چین استفاده کرده است.

در همین حال به گزارش بی‌بی‌سی روسی، کرملین در پی افزایش تولید پهپادهای تهاجمی ارزان ‌قیمت به ده‌ها هزار فروند در سال است.

بنا بر گزارش خبرگزاری دولتی تاس در ماه نوامبر، روسیه از ایجاد «نیروهای سامانه‌های بدون سرنشین» خبر داد؛ یک فرماندهی جدید که بر برنامه پهپادی این کشور نظارت خواهد کرد.

خبرنگار بی‌بی‌سی روسی می‌گوید این نشان می‌دهد که توسعه پهپادها اکنون به یک اولویت در راهبرد دفاعی آن‌ها تبدیل شده است.

در گزارش‌های رسانه‌های روسی در سال ۲۰۲۵، نام پروژه‌های پهپادی مانند آرتمیس-۱۰، توویک، سیریوس و بسیاری دیگر مطرح شده‌اند که از آن‌‌ها به‌ عنوان مدرن‌ترین پهپادها نام برده شده است و همگی آن‌ها برای تولید انبوه آماده‌اند.

با این حال، گزارشی از استفاده آن‌ها در شرایط واقعی نبرد وجود ندارد. به گزارش بی‌بی‌سی روسی به احتمال زیاد، در عمل تعداد انواع جدید پهپادهایی که وارد خدمت ارتش روسیه شده‌اند چندان زیاد نیست.

در طول سال ۲۰۲۵، روسیه به نوسازی پهپادهای موجود در خدمت، مانند مولنیا ۲ تاکتیکی که به‌ عنوان پهپاد کامیکازه استفاده می‌شود، ادامه داد.

پیش‌تر روسیه نوعی پهپاد موسوم به شاهد را از ایران وارد می‌کرد، اما اکنون نسخه خود را تولید می‌کند که «گران ۲» نام دارد. این پهپاد مانند شاهد در دسته پهپادهای بال‌دار قرار دارد که اغلب برای حملات کامیکازه به کار می‌روند.

پهپادهای گران معمولا برای حملات دوربرد علیه شهرهای اوکراین، شبکه‌های حمل‌ونقل و زیرساخت‌های غیرنظامی و نظامی استفاده می‌شوند.

روسیه همچنان ماهانه نزدیک به سه هزار فروند از این پهپادها تولید می‌کند و تحلیل‌های موسسه مستقر در واشنگتن به نام «موسسه علم و امنیت بین‌المللی» نشان می‌دهد که آن‌ها در تابستان و پاییز ۲۰۲۵ به ‌طور میانگین روزانه ۱۷۵ پهپاد از نوع شاهد پرتاب کرده‌اند.

یکی از مسائلی که می‌تواند هر دو طرف را تحت تاثیر قرار دهد، ارتباطات است. برخی پهپادها برای ناوبری به پیوندهای ماهواره‌ای متکی هستند.

ایلان ماسک اخیرا تلاش‌هایی کرده تا مانع استفاده روسیه از ماهواره‌های استارلینک او برای حملات پهپادی شود. مقام‌های اوکراینی می‌گویند این اقدام «نتایج واقعی» به همراه داشته است.

به گفته ایلیا آبیشف از بی‌بی‌سی روسی، سامانه ماهواره‌ای خود روسیه به نام «گازپروم اسپیس سیستمز» بسیار محدودتر از استارلینک است و به همین دلیل همیشه نمی‌توان در شرایط میدان نبرد روی آن حساب کرد.

او می‌افزاید گزینه‌های دیگر، مانند پهپادهای متصل به کابل‌های فیبر نوری یا استفاده از امواج رادیویی، برد کوتاه‌تری دارند و به اندازه کافی موثر، قابل اعتماد یا ارزان نیستند.

چه سلاح‌های پیشرفته دیگری ممکن است در آینده تفاوت ایجاد کنند؟

هوش مصنوعی به جبهه‌ای جدید در رقابت فناورانه میان اوکراین و روسیه تبدیل شده است.

اوله چرنیش ‌خبرنگار بی‌بی‌سی اوکراینی، می‌گوید سلاح‌های جدیدی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند می‌توانند وضعیت میدان نبرد را تغییر دهند.

میخایلو فدوروف، وزیر دفاع اوکراین، می‌گوید چنین پروژه‌هایی از هم ‌اکنون در دست اجرا هستند، اما هنوز هیچ سلاح آماده‌ای وجود ندارد که بتواند به ‌طور موثر از هوش مصنوعی بهره ببرد.

به گفته خبرنگار بی‌بی‌سی، اگر این تلاش‌ها به نتیجه برسد، کارآیی حتی پهپادهای کوچک نیز به ‌سرعت افزایش خواهد یافت.

بر اساس گزارش بی‌بی‌سی روسی، کرملین نیز در حال توسعه پهپادهایی با هدف‌گیری خودکار و هوش مصنوعی است.