Astronomia jest jedn± z najstarszych nauk, jakie istniej± we wspó³czesnym ¶wiecie. Choæ jej pocz±tki siêgaj± ju¿ czasów prehistorycznych, jej rozwój trwa do dnia dzisiejszego, wci±¿ wprowadzane s± nowe teorie, pojêcia, kontynuowane s± dalsze badania. Cz³owiek bowiem od zarania dziejów d±¿y³ do poznania istoty Wszech¶wiata i praw rz±dz±cych w przestrzeni.

Pocz±tkowo tylko obserwowa³ rozgwie¿d¿one, nocne niebo i przygl±da³ siê rozmaitym cia³om niebieskim, próbuj±c odgadn±æ zasady ich ruchu i przemieszczania siê w sferze niebieskiej. Z czasem zacz±³ podejmowaæ próby wyja¶nienia swych obserwacji na drodze matematyczno-fizycznej i udowodnienia ich przy pomocy dzia³añ rachunkowych, konstruuj±c przy tym ró¿norodne modele budowy Wszech¶wiata. I tak na przestrzeni dziejów powstawa³y, pó¼niej by³y obalane b±d¼ modyfikowane, ró¿ne wzory wygl±du i genezy kosmosu, pocz±wszy od tych najprymitywniejszych, przedstawiaj±cych Ziemiê jako p³aski l±d, na którego granicy mia³y siê znajdowaæ s³upy podtrzymuj±ce sklepienie niebieskie, poprzez geocentryczne teorie staro¿ytnych my¶licieli, heliocentryczne wizje Kopernika, Galileusza, propozycje Newtona, Keplera, a skoñczywszy na Einsteinie i teorii Wielkiego Wybuchu.

W ca³ej jednak historii astronomii i kosmologii do¶æ du¿ym udzia³em odznaczyli siê uczeni arabscy. Niestety czêsto ich wk³ad jest pomijany b±d¼ te¿ traktowany nieco po macoszemu przez niektórych autorów. Istotnie, Arabowie nie stworzyli rewolucyjnej teorii planetarnej, a w swych obliczeniach opierali siê na geocentrycznych za³o¿eniach staro¿ytnych. Niemniej jednak dokonali szeregu istotnych obliczeñ, obserwacji, u¶ci¶laj±c przy okazji dane prezentowane przez swych poprzedników. Ponadto w swych dzia³aniach matematycznych jako pierwsi pos³ugiwali siê trygonometri± na tak szerok± i zaawansowan± skalê, a do wspó³czesnej nauki przesz³y niektóre odkryte i stworzone przez nich twierdzenia, np. para Tusiego. Równie¿ pó¼niejsi astronomowie, Kopernik, Kepler opierali siê na za³o¿eniach i obserwacjach uczonych arabskich.

W niniejszej pracy zostanie zaprezentowany rozkwit astronomii arabskiej, we wczesnym etapie jej powstania, tj. od VII-XI stulecia, na ternie Bliskiego Wschodu i Egiptu, podczas panowania pierwszych kalifów, kalifatu Abbasydzkiego i czê¶ciowo kalifatu Fatymidzkiego.

Uczeni arabscy czerpali swoj± wiedzê z dzie³ staro¿ytnych. Du¿± rolê odegra³y tu hinduska Siddhanta, prace Arystotelesa, Hipparcha i Ptolemeusza. W omawianym tutaj okresie, Bibli±, a precyzyjniej mówi±c, odnosz±c siê do interesuj±cej nas cywilizacji, Koranem astronomów, by³y dzie³a tego ostatniego. Nale¿± do nich Almagest, Hipotezy planetarne, Zjawiska gwiazd sta³ych i zbiór prognoz pogody oraz Podrêczne tablice rachunkowe. Najwiêksze znaczenie odegra³o to pierwsze dzie³o. Doczeka³o siê bowiem a¿ piêciu t³umaczeñ z greki na arabski oraz by³o ¼ród³em licznych komentarzy, a tak¿e polemiki muzu³mañskich uczonych. Sama nazwa „Almagest”, która przyjê³a siê w nauce, powsta³a w wyniku zro¶niêcia siê jej oryginalnego, greckiego tytu³u z arabskim przedimkiem okre¶lono¶ci al-. Tytu³ orygina³u brzmia³ Mathematice syntaxis albo Megae syntaxis tes astronomia (Wielka rozprawa astronomiczna), jeden z t³umaczy (Al-Had¿d¿ad¿) nazwa³ j± Kitab al-Mid¿isti st±d Almagest.[1]

Jak ju¿ zosta³o wspomniane, Almagest doczeka³ siê piêciu przek³adów, jednak¿e do naszych czasów przetrwa³y tylko dwie wersje, wersja trzecia, stworzona przez Al-Had¿d¿ad¿a ok. roku 827 oraz pi±ta - Ishaka Ibn Hunajna, zrewidowana przez Tabita Ibn Kurrê, ok. 892. Istnia³y jeszcze wcze¶niejsze wersje: anonimowa wersja syryjska, wersja Al-Hasana Ibn Kurajsza oraz wersja tego samego Ibn Hunajna przed rewizj± Tabita Ibn Kurry. Jeden z historyków, zajmuj±cych siê tematyk± arabsk±, P.K. Hitti, wspomina tylko o tych dwóch, zachowanych wersjach.[2]

Pierwsi astronomowie arabscy opierali siê w swych dzie³ach jednocze¶nie na teoriach astronomów hinduskich i perskich, jak i te¿ ptolemeuszowskich. Dla przyk³adu, Abu Maszar, w swych Zid¿ al-hazarat, zastosowa³ hinduskie parametry planetarne i ruchy ¶rednie, ale umie¶ci³ to wszystko w modelu Ptolemeusza[3]. Kolejnymi wybitnymi astronomami prze³omu VIII i IX w. byli Muhammad Ibn Ibrahim Fazari oraz Yaqub Ibn Tarik. Pierwszy stworzy³ Wielkie Tablice Indyjskie (Zid¿ as-Sindhind) natomiast drugi jest autorem trzech dzie³: Tablice rozwi±zane w Sindhindzie wed³ug stopni (Zid¿ mahlul fi as-Sindhind li-darad¿a darad¿a), Sk³ad cia³ niebieskich (Takrib al-aflak), Ksiêga Przyczyn (Kitab al-ilal). ¯adna z tych prac nie przetrwa³a do naszych czasów, lecz u pó¼niejszych autorów pojawia siê wiele cytowanych fragmentów, zaczerpniêtych z nich.

Nastêpnym, wielkim astronomem dzia³aj±cym pod patronatem Bagdadu by³ Al-Chuwarizmi. Jego Tablica indyjska (Zid¿ as-Sindhind) dziêki ³aciñskiemu t³umaczeniu Adelarda z Bath z XII w. przetrwa³a do naszych czasów i jest pierwszym dzie³em arabskim, które siê zachowa³o. Al-Chuwarizmi równie¿ w swych pracach pos³uguje siê zarówno danymi hinduskimi i ptolemeuszowskimi. Er± wyj¶ciow± by³a dla niego Era Jazdad¿rid, kalendarz za¶ perski. Na jego obliczeniach opiera³ siê pó¼niejszy astronom, Al-Mad¿riti z Kordoby (Hiszpania), zamieni³ on jednak Erê na islamsk± hid¿rê i przeliczy³ tabelê na po³udnik Kordoby[4].

Pocz±wszy od IX w. dzie³a Ptolemeusza by³y stopniowo upowszechniane. Dotyczy to nie tylko Almagestu, ale tak¿e pozosta³ych jego traktatów, zw³aszcza Tablic Podrêcznych, które zawiera³y pewne dane, u³atwiaj±ce astronomom wykonywanie podstawowych obliczeñ. To w³a¶nie na ich podstawie powstawa³y analogiczne tablice arabskie ( tzw. Zid¿e, np. wspomniany zid¿ Al-Chuwarizmiego). Za czasów kalifa Al-Mamuna powsta³ zbiór tablic astronomicznych napisanych po arabsku, opieraj±cy siê na wynikach obserwacji prowadzonych w Bagdadzie i Damaszku. Koordynatorem tego przedsiêwziêcia by³ Jahja Ibn Abi Mansur (zm. 832). Samo dzie³o przesz³o do historii pod nazw± Az-Zid¿ al-mumtahan (Tablice sprawdzone) i stanowi³o niejednokrotnie ¼ród³o rozwa¿añ pó¼niejszych astronomów i ich przeliczeñ na ró¿ne parametry gwiazd. Tekst orygina³u nie zachowa³ siê jednak do naszych czasów.

Powracaj±c jednak do naszego zagadnienia o astronomach arabskich i ich polemikach z Ptolemeuszem, to jednym z jego komentatorów by³ ¿yj±cy i dzia³aj±cy w IX w. Al-Fargani. Jest on autorem kilku dzie³ traktuj±cych o astronomii, m.in. najbardziej znanego Kompendium nauki o gwiazdach (Kitab fi d¿awami ilm an-nud¿um), zredagowanego miêdzy rokiem 833, a 857. Traktat ten nie zawiera ¿adnych dowodów matematycznych, jest raczej prezentacj± wygl±du Wszech¶wiata. W swych pogl±dach Al-Fargani opiera siê na Ptolemeuszu i powtarza za nim jego wizjê budowy kosmosu. Niemniej jednak w kilku miejscach dokonuje rewizji obliczeñ wielkiego uczonego, m.in. poprawia k±t nachylenia ekliptyki z 23˚51′ na 23˚31′ oraz ponownie oblicza obwód Ziemi.

Zdecydowana polemika z Ptolemeuszem znajduje siê w Ksiêdze roku s³onecznego. Nie jest znany autor tego dzie³a, b³êdnie autorstwo przypisywano Tabitowi Ibn Kurze. Prawdopodobnie zosta³o stworzone przez grupê badaczy skupion± wokó³ Banu Musa. W ka¿dym razie autor odnosi siê krytycznie do osi±gniêæ greckiego filozofa, zarzucaj±c mu, ¿e:

Po czym dochodzi do konkluzji, ¿e nale¿y odrzuciæ wszelkie obliczenia Ptolemeusza i powróciæ do wniosków Hipparcha. Sam ostatecznie dokonuje w³asnych obliczeñ kilku warto¶ci astronomicznych i podaje swoje wyniki. S± to m.in. d³ugo¶ci roku zwrotnikowego i syderalnego.

Arabowie rozpoczynaj± swoistego rodzaju proces matematyzacji astronomii. Jednym z pierwszych, który nim siê zajmowa³, jest wspomniany kilkakrotnie Tabit Ibn Kurra (824-901). Pochodzi³ on z Harranu w Górnej Mezopotamii, zajmowa³ siê rozmaitymi ga³êziami wiedzy, stworzy³ ok. 40-stu traktatów naukowych, z czego osiem po¶wiêci³ astronomii. W tych dzie³ach zajmowa³ siê ró¿nego rodzaju zagadnieniami astronomicznymi, m.in. ruchem cia³ niebieskich na polu ekscentrycznym, odstêpami czasowymi ruchu Ksiê¿yca oraz problemem widoczno¶ci sierpa Ksiê¿yca. Nad t± ostatni± kwesti± prowadzi³ swoje badania inny wybitny astronom, Habasz al-Hasib, ¿yj±cy i dzia³aj±cy na dworze kalifa Al-Mamuna. Stworzy³ Tablice Damasceñskie (Zid¿ ad-Dimaszki), w których do swoich obliczeñ pos³u¿y³ siê zagadnieniami zaczerpniêtymi z trygonometrii sferycznej.

Habasz modernizuje rozumowania Almagestu, wprowadzaj±c sinusy, cosinusy i tangensy w miejsce ciêciw ³uku i proponuje pe³ne wzory do zastosowania w ro¿nych obliczeniach astronomicznych[6].  

W swych tablicach za punkt odniesienia bierze rok ksiê¿ycowy, zamiast s³onecznego (nie jest to kontynuowane przez kolejnych astronomów). Najwiêksz± jednak innowacj± jest prowadzenie przez niego obserwacji widoczno¶ci sierpa Ksiê¿yca (Ptolemeusz nie zajmowa³ siê tym zagadnieniem) i prób analizy tego zjawiska. Opieraj±c siê na w³asnych obliczeniach matematycznych i geocentrycznych za³o¿eniach teorii ptolemeuszowskiej, stwarza w³asn± koncepcjê dotycz±c± tej kwestii. Polemizuje ona nieco ze swymi indyjskimi i perskimi odpowiednikami, wspominanymi przez Jakuba Ibn Tarika i Al-Chuwarizmiego. Jego wnioski i obserwacje zosta³y potwierdzone dwa wieki pó¼niej przez Al-Biruniego i by³y cytowane przez pó¼niejszych autorów.

Innym, s³ynnym astronomem bagdadzkim, dzia³aj±cym za panowania Al-Mamuna by³ niew±tpliwie Al-Battani. W swoim zid¿u opiera³ siê oczywi¶cie na obserwacjach Ptolemeusza i innych swych poprzedników, jednak¿e równie¿ on wprowadzi³ szereg innowacji. Zaprezentowa³ now± warto¶æ nachylenia ekliptyki, podaj±c liczbê 23˚35′ , precyzyjnie poda³ apogeum orbity s³onecznej, zaznaczaj±c, ¿e znajduje siê ono w gwiazdozbiorze Bli¼ni±t na d³ugo¶ci 22˚50′22′′, ponownie obliczy³ d³ugo¶æ roku zwrotnikowego (warto¶æ ta by³a mniej dok³adna ni¿ podana w Ksiêdze roku s³onecznego), dokona³ tak¿e rewizji katalogu gwiazd sta³ych z Almagestu, redukuj±c ich ilo¶æ z 1022 do 489.

Jako wierny muzu³manin zajmowa³ siê te¿ inn± kwesti±, wa¿n± w ¶wiecie islamu, mianowicie opracowywa³ sposoby wyznaczania kibli, czyli kierunku, w którym muzu³manin zwraca twarz podczas modlitwy. Wynalezion± przez niego metodê stosowano a¿ do XIX w. Ze wzglêdu jednak na specyficzn± terminologiê matematyczn±, nie bêdzie ona omówiona w niniejszej pracy. 

Al-Battani, dziêki swym rozwa¿aniom, pracom i obliczeniom zas³yn±³ równie¿ poza krêgami cywilizacji muzu³mañskiej. Jego Tablice Sabejskie (Az-Zid¿ as-Sabiī), ju¿ w XII w. zosta³y przet³umaczone na ³acinê, a w XIII na hiszpañski. W tradycji europejskiej zapisa³ siê jako Albategni b±d¼ Albatenius, a autorzy podrêczników dotycz±cych astronomii okre¶laj± go jako najwiêkszego arabskiego astronoma[7].

Jego nastêpcy równie¿ odznaczyli siê na polu interesuj±cej nas nauki. Jeden z nich Abd ar-Rahman as-Sufi zas³yn±³ ze swego dzie³a Ksiêga na temat budowy gwiazd (Kitab al-kawakib at-tabita). Prezentuje on w nim ka¿d± z 48 konstelacji podanych przez Ptolemeusza, wg charakterystycznego wzoru: najpierw prezentuje gwiazdozbiór, nastêpnie tablice z jego wspó³rzêdnymi ekliptycznymi i wielko¶ci±. Ponadto, ku u³atwieniu obserwacji, pos³ugiwa³ siê specyficznym, skonstruowanym przez siebie, globusem niebieskim, wykonanym z metalu b±d¼ drewna. W europejskiej nauce As-Sufi zapisa³ siê jak „Azophi”, a wiele nazw gwiazd u¿ywanych po dzieñ dzisiejszy pochodzi bezpo¶rednio z jego katalogu. Nawet jeden z europejskich uczonych z XVII w.- Johann Bayer, pisz±c Uranometriê, nie zdo³a³ wykluczyæ terminów wprowadzonych przez arabskiego astronoma[8].

W rozwa¿anym obecnie okresie, na arenie pojawi³ siê Abu D¿afar al-Hazin. Choæ jako matematyk dzia³a³ g³ównie w wybranej przez siebie dziedzinie wiedzy, niemniej jednak na polu astronomii zaznaczy³ swój wk³ad. W¶ród licznych jego dzie³ znajdowa³a siê Ksiêga na temat tajemnicy ¶wiatów (nie zachowa³a siê do naszych czasów), w której prezentowa³ nieco odmienn± koncepcjê Wszech¶wiata. Na jego przekonaniach i rozwa¿aniach opierali siê pó¼niejsi astronomowie, m.in. Ibn al-Hajsam.

Na wzmiankê zas³uguje równie¿ dzia³aj±cy w Egipcie Ibn Junus. Wprawdzie trudni³ siê on bardziej astrologi±, jednak¿e odniós³ pewne sukcesy w zakresie rozwa¿añ na temat teorii budowy i dzia³ania sfery niebieskiej. Dzia³aj±cy na dworze Al-Hakima, zadedykowa³ swemu kalifowi zid¿,

…który jest niezwyk³y z tego powodu, ¿e zwiera ogromn± liczbê obserwacji - w¶ród nich wiele pochodz±cych od poprzednich obserwatorów[9].  

Astronom z Kairu w swych obserwacjach pos³ugiwa³ siê instrumentami o bardzo du¿ych rozmiarach, np. astrolabium o ¶rednicy 3 ³okci. Jego Wielka tablica Hakemicka, zawiera niewielk± ilo¶æ rozwa¿añ teoretycznych, lecz prezentuje du¿± liczbê danych, okre¶lanych w bardzo precyzyjny sposób. Miêdzy innymi dlatego wielu pó¼niejszych astronomów siêga³o do pracy egipskiego uczonego. Dzia³aj±cy w XIX wieku Simon Newcomb wykorzysta³ niektóre jego obserwacje zaæmieñ do okre¶lenia wiekowego przyspieszenia w ruchu Ksiê¿yca. Odznaczy³ siê równie¿ w pracach dotycz±cych trygonometrii sferycznej, a mianowicie problemem wyznaczenia kibli oraz zagadnieniem dotycz±cym wyznaczania czasu modlitw wzglêdem dziennego ruchu s³onecznego.

Ibn Junus zmar³ w 1009r. maj±c- jak to mówiono wci±¿ dobre zdrowie i swoj± ¶mieræ przewidzia³ na 7 dni naprzód. Dogl±dn±³ swoich spraw i w zamkniêciu recytowa³ Koran zanim umar³ w wyznaczonym przez siebie siódmym dniu[10]. 

Bez zw±tpienia najwybitniejszym astronomem dzia³aj±cym w interesuj±cym nas okresie jest Al-Biruni z Gazny (obecny Afganistan), ¿yj±cy w latach 973-1050. Stworzy³ on przesz³o 180 dzie³, z ró¿nych dziedzin naukowych, z czego 35 dotyczy³o czystej astronomii (do naszych czasów przetrwa³o 6). Al-Kanun al-Masudi, jest dzie³em ¶wiadcz±cym o wybitnej wiedzy i zdolno¶ciach uczonego. Sk³ada siê z 11 traktatów, a jego edycja zawiera 1482 strony.

Znajomo¶æ kilku jêzyków (perskiego, sanskrytu i arabskiego) umo¿liwi³a mu zapoznanie siê z dzie³ami astronomów z ró¿nych czê¶ci ¶wiata. W pierwszym traktacie, dotycz±cym historii astronomii, zaprezentowa³ ró¿ne teorie dotycz±ce budowy Wszech¶wiata, istniej±ce w ró¿nych kulturach (wspomnia³ równie¿ o za³o¿eniach chiñskich, co zaiste by³o odosobnionym zjawiskiem). W kolejnych traktatach zajmowa³ siê ró¿nymi zagadnieniami astronomicznymi, rozwa¿aj±c je na tle osi±gniêæ naukowców zarówno hinduskich, greckich jak i arabskich. Opieraj±c siê na wnioskach Ptolemeusza, rozwa¿y³ te¿ mo¿liwo¶æ istnienia obrotowego ruchu Ziemi. Analizuj±c wszelkie argumenty doszed³ ostatecznie do konkluzji (niestety b³êdnej), i¿ nasza planeta znajduje siê w stanie ca³kowitego spoczynku, choæ stwierdza, i¿ potencjalne wyst±pienie tego ruchu nie zmieni³oby nic w uk³adzie tablic. Tkwi±c nadal w ramach b³êdnej teorii geocentrycznej, analizowa³ ruchy S³oñca, Ksiê¿yca i gwiazd bieg³ych. W ¶lad za swymi arabskimi poprzednikami, bada³ równie¿ problem dotycz±cy widoczno¶ci sierpa Ksiê¿yca, przy czym najbardziej sk³ania³ siê ku teorii Habasza al-Hasiba, nie przedstawiaj±c jednak w³asnego rozwi±zania. Podobnie jak Tabit Ibn Kurra rozpatrywa³ kwestiê ruchu S³oñca i po¶wiêci³ na to VI traktat. Pocz±tkowo opiera³ siê na rozwa¿aniach swoich poprzedników, po czym obliczy³ ponownie niektóre parametry, ustali³ ostatecznie i apogeum S³oñca i kreowa³ tablice jego ruchu.

W rzeczywisto¶ci, w kwestii teoretycznej Al-Biruni nie wprowadzi³ wielu innowacji, pozosta³ wierny ptolemeuszowskiej teorii geocentrycznej, zak³adaj±cej sferyczn± budowê Wszech¶wiata, opieraj±cej siê na ruchu po epicyklach i ko³ach ekscentrycznych. Nale¿a³ jednak do grupy uczonych, którzy swe za³o¿enia i przekonania opierali na dzia³aniach matematycznych i starali siê je udowodniæ i udokumentowaæ przy pomocy tej dziedziny wiedzy. Dokona³ poza tym syntezy dotycz±cej osi±gniêæ w interesuj±cej nas dziedzinie:

…stanowi ona uhonorowanie pierwszego okresu astronomii arabskiej, w których nauka ta pozosta³a w ramach wyznaczonych przez Ptolemeusza, mimo gwa³townych czasami krytyk skierowanych przeciw dzie³u tego ostatniego[11].

Al-Biruni równie¿ po¶wiêci³ czê¶æ swoich rozwa¿añ by zrealizowaæ sprawy czysto religijne. Chodzi tu mianowicie o wyznaczenie kibli. Opiera³ siê tu na za³o¿eniach trygonometrii sferycznej i przedstawi³ 2 rozwi±zania. Po¶wiêci³ przy tym ca³y traktat dotycz±cy problemu wyznaczeniu kierunku modlitw w jego rodzinnym mie¶cie - Gaznie.

Mniej wiêcej w tym samym czasie co Al-Biruni, na terenie Egiptu ¿y³ i tworzy³ Ibn al-Hajsam, znany w Europie jako Alhazem. Jest kolejnym uczonym, który odnosi³ siê krytycznie do Ptolemeusza i jego teorii, a swoje przekonania wy³o¿y³ w dziele O kszta³cie ¶wiata. Ów traktat zosta³ przet³umaczony na kastylijski, ³aciñski i hebrajski i jest jego jedynym dzie³em znanym w Europie. Przedstawi³ on w nim swoje rozwa¿ania, które zak³adaj± m.in., ¿e nie ma pustej przestrzeni we Wszech¶wiecie, a cia³a niebieski biegn± sta³ymi, jednorodnymi ruchami po okrêgach. Odnosi siê niechêtnie do ptolemeuszowskich teorii dotycz±cych epicykli i ekwantów. W innym ze swoich dzie³ (nie zachowa³o siê, ale jest znane dziêki obronie arabskiej) atakuje model planetarny, stworzony przez tego staro¿ytnego my¶liciela, zaprezentowany w Hipotezach Planetarnych:

…poniewa¿ epicykl obraca siê raczej wokó³ ¶rodka ekwantu ni¿ wokó³ osi okrêgu deferentu, to ruch nie bêdzie jednorodny[12]. 

W zwi±zku z tym wprowadzi³ szereg innowacji do modelu Ptolemeusza, kreuj±c poniek±d w³asne teorie, po¶wiêcaj±c siê bardziej astronomii fizycznej, w odró¿nieniu od innych arabskich uczonych, staraj±cych siê raczej zmatematyzowaæ tê ga³±¼ wiedzy. Na Zachodzie pogl±dy Alhazena spotka³y siê raczej z dezaprobat±, jednak w tradycji Orientu, by³y one nadal kultywowane (m.in. przez Nasir ad-Dina Tusiego).

Rozwój astronomii arabskiej poci±ga³ za sob± konsekwencje w postaci rozbudowy obserwatoriów i rozwoju instrumentów astronomicznych. Ju¿ w IX w., a dok³adniej za panowania Al-Mamuna, zosta³y zbudowane pierwsze obserwatoria astronomiczne. Na pocz±tku IX w., z rozkazu tego kalifa powsta³o obserwatorium w Bagdadzie, w pobli¿u bramy Szamasijja. Kierowali nim Sind Ibn Ali oraz Jahja Ibn Abi Mansur. Kolejne s³ynne obserwatorium zosta³o wzniesione na górze Kasijun za Damaszkiem.

Prowadz±c obserwacje astronomiczne i próbuj±c przedstawiæ swoje obliczenia w namacalny sposób, Arabowie pos³ugiwali siê z³o¿onymi instrumentami, które nieustannie ulepszali i modernizowali. Nale¿a³y do nich globusy niebieskie, sfery armilarne, ekwatoria³y, kwadranty oraz s³ynne astrolabia. Wspomniany As-Sufi zas³yn±³ jako konstruktor globusów niebieskich, na których przedstawi³ opisywane przez siebie 48 konstelacji. S³awê przyniós³ srebrny globus, jaki wykona³ dla swego patrona, Aduda ad-Dauli.

Arabskich astronomów rozs³awi³y zw³aszcza astrolabia. By³y to przyrz±dy, s³u¿±ce do wyznaczania wspó³rzêdnych cia³ niebieskich, sk³adaj±ce siê z po³±czonych pier¶cieni z podzia³kami k±towymi. Uczeni arabscy byli tak zafascynowani tym instrumentem, po¶wiêcili wiele traktatów na temat jego budowy, wprowadzali stale ulepszenia i modyfikacji, ¿e zrós³ siê on mocno z tradycj± arabsk±, mimo i¿ jego korzenie siêgaj± czasów staro¿ytnych. Samo s³owo asturlab pochodzi od greckiego astrolabos, b±d¼ astrolabon organon. Pierwszym astronomem arabskim, który wykona³ ten przyrz±d by³, wg An-Nadima, Al-Fazari. Od jego czasów jednak¿e instrumenty te bardzo siê rozpowszechni³y i zró¿nicowa³y. Obecnie wyró¿niamy astrolabia p³askie, kuliste i liniowe.

Oprócz funkcji czysto naukowych, tj. wyznaczania wysoko¶ci gwiazdy itp., instrumenty astronomiczne mia³y tak¿e swoje religijne zadania. Mia³y bowiem u³atwiæ wyznaczenie kierunku modlitwy czy czasu poszczególnych modlitw. Arabowie, jako wierni muzu³manie, du¿± czê¶æ swych rozwa¿añ po¶wiêcili zagadnieniom zwi±zanym z ich wyznaniem. Rozwinêli przy tym ga³±¼ wiedzy, zwan± ilm al-mikat, której zadaniem by³o wyznaczanie czasów modlitw. Tym problemem zajmowali siê ju¿ najwcze¶niejsi uczeni, m.in. Al-Chuwarizmi. W ramach ilm al-mikat , rozwija³a siê nadal trygonometria sferyczna, a uczeni dochodzili do nowych wniosków, unowocze¶niali przy okazji tablice i instrumenty astronomiczne. Podobn± rolê odegra³a równie¿ nauka dotycz±ca kwestii wyznaczenia kibli. Jak zosta³o to zaznaczone, zagadnieniem tym zajmowali siê m.in. Al-Battani , Al-Biruni i Ibn Junus, ale tak¿e po¶wiêcali siê jemu Habasza al-Hasiba, An-Najrizi i inni. Jednak¿e ten problem, ze wzglêdu na z³o¿ono¶æ dzia³añ matematycznych, mo¿e byæ traktowany bardziej jako podga³±¼ trygonometrii sferycznej, ani¿eli czystej astronomii, dlatego te¿ nie zostanie szczegó³owo omówiony.

Astronomowie arabscy byli wiernymi obserwatorami nieba i zjawisk astronomicznych. Do naszych czasów zachowa³ siê traktat Ali B. Ridwana, który by³ ¶wiadkiem rzadkiego, lecz bardzo spektakularnego wydarzenia- mianowicie wybuchu supernowy. Zjawisko to zosta³o zaobserwowane w 1006 r. na tle gwiazdozbioru Skorpiona. Oto fragment t³umaczenia owego traktatu, dokonany przez autora pracy:

Osi±gniêcia wczesno-arabskich astronomów zapisa³y siê na sta³e w kartach historii tej nauki. Kolejni uczeni niejednokrotnie siêgali do traktatów i esejów stworzonych przez swych muzu³mañskich poprzedników, korzystaj±c z ich obliczeñ i obserwacji, b±d¼ te¿ polemizuj±c z nimi. Zaciêt± polemik± z bagdadzkimi uczonymi prowadzili szczególnie ich rodacy z Hiszpanii. Oni bowiem, niemal ca³kowicie odrzucili pogl±dy Ptolemeusza, a za swój punkt odniesienia w rozwa¿aniach uznali teoriê Arystotelesa, zak³adaj±c± sferyczn± budowê Wszech¶wiata. Mimo to jednak równie¿ odnosili siê do wniosków swych poprzedników. Wspomniany Al-Mad¿riti, dostosowa³ tablice Al-Chuwarizmiego do po³udnika Kordoby.

Do wspó³czesnej nauki przedosta³y siê i zaaklimatyzowa³y siê liczne terminy naukowe pochodz±ce wprost z jêzyka arabskiego, jak choæby nadir czy azymut, a we wspó³czesnym katalogu gwiazd mo¿emy odnale¼æ wiele nazw zapo¿yczonych z tego jêzyka.

Prace arabskie z zakresu astronomii, a ¶ci¶lej mówi±c, trygonometrii sferycznej, wykorzystywali s³ynni uczeni, staraj±cy siê zrozumieæ i wyja¶niæ mechanikê niebios.

Rozkwit astronomii arabskiej przypada na okres ¶redniowiecza, kiedy Europa znajdowa³a siê w stanie swego rodzaju stagnacji naukowej i kulturowej. Uczeni praktycznie nie wprowadzili wiêkszych poprawek do odziedziczonych po staro¿ytnych teorii planetarnych. Wszelkie zjawiska wyja¶niane by³y przy pomocy domys³ów i wiedzy teologicznej bez zastosowania wzorów matematycznych i prób poznania praw fizycznych. Tak¿e na tym polu Arabowie dokonali szeregu innowacji. Nie tylko nie podporz±dkowali siê ¶lepo za³o¿eniom wprowadzonym przez Ptolemeusza, Arystotelesa i innych, ale podejmowali z nimi polemikê, stosowali w swych obliczeniach trygonometriê, prowadzili w³asne obserwacje, dochodz±c niejednokrotnie do odmiennych wniosków. Rozwinêli te¿ technikê, wytwarzali coraz to nowe i ulepszone przyrz±dy astronomiczne, tj. globusy czy astrolabia, które oprócz zadañ naukowych stanowi³y istotne zabytki pod wzglêdem sztuki. Niestety nie uda³o im siê dokonaæ prze³omowego odkrycia, które przypad³o dopiero naszemu rodakowi, Miko³ajowi Kopernikowi. ¯aden z uczonych nie doszed³ do wniosku, ¿e modele zarówno Arystotelesa jak i Ptolemeusza s± b³êdne ju¿ w samym zal±¿ku, bowiem zak³ada³y nieruchomo¶æ naszego globu. Tymczasem, tak jak w XVII w. mia³ o naszej Ziemi powiedzieæ Galileo z Galilei: „A jednak siê krêci”.

Bibliografia:

Bieniek A., Staro¿ytno¶æ w my¶li arabskiej, Kraków 2003

Historia nauki arabskiej, t. 1 Astronomia teoretyczna i stosowana, pod red. R. Rasheda, Warszawa 1999

Hourani A., Historia Arabów, Gdañsk 1995

North J., Historia astronomii i kosmologii, Katowice 1997

[1] Adam Bieniek, Staro¿ytno¶æ w my¶li arabskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków 2003, s. 102

[2] Por. Philip K. Hitti , Dzieje Arabów, PWN, Warszawa 1969 s. 313

[3] Por. John North, Historia astronomii i kosmologii, wyd. Ksi±¿nica, Katowice 1997, s. 130

[4] Tam¿e s.132

[5] Cytat u Tabita, traktat 3, s. 49

[6] Regis Morelon, Wschodnia astronomia arabska od VIII do XI wieku, cytat z Historia nauki arabskiej, t. 1 Astronomia teoretyczna i stosowana, pod. red. R. Rasheda, Dialog, Warszawa 1999, s. 45.

[8] Tam¿e, s.135

[9] Tam¿e s.136

[10] Tam¿e s.135

Komentarze

Dodaj Nowy Szukaj

Napisz Komentarz
Imiê
Email:	nie informuj o odp.informuj o odp.
Strona www:
Tytu³:
UBBCode:	-kolor-aquaczarnyniebieskifuchsiaszaryzielonylimemaroonnavyolivepurpleredsilvertealwhiteyellow -rozmiar-malutkima³y¶rednidu¿yogromny
	Podaj kod antyspamowy z obrazka.

Powered by!JoomlaComment 3.12

Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.