Les djins ki studièt les tchampions did tot près et les fé cnoxhe ås ôtes a môde sincieuse, on les lomemicolodjisses. Li syince ki studeye les tchampions, c' est l'micolodjeye.
Tchampions
Beas et bons tchampions walons - Foto: Jean-Pol GRANDMONT
Les "tchampions-åbussons" ont on pî et ene tiesse. Mins ci pî et ç' tiesse la, ci n' est k' ene sôre di frut, po dire pus djusse onspôrofôre foû mzeure. On spôrofôre, c' est l' boket ki poite lesspôres po l' plante si poleurmopliyî.
Li restant do tchampion, k' on lome limiceliom, i dmeure dizo tere et insi, on nel voet nén.
L' assoçnaedje d' on champion microscopike et d' onmossirea va dner onliken.
Les tchampions ont stî lontins rindjîs dins les plantes, pask' i gn a bråmint des rshonnances. Asteure, on les roistêye dins l'ringne deseucariotes.
Come les plantes, les tchampions ni polèt nén bodjî. Mins, årvier di bråmint des plantes, les tchampions n' ont pont d'clorofile.
Come les pus ptitès biesses, les tchampions ont onnawea avou des cromozômes. Mins årvier des biesses, les tchampions n' bodjèt nén.
Come les microbes, les tchampions sont bråmint fwait di celules les minmes ene ki l' ôte, eyet s' polnut mopliyî e s' pårtixhant e deus. Mins årvier des microbes, les tchampions si polèt eto mopliyî secsuwêymint, dj' ô bén fé des celules ki n' ont kel mitan des cromozômes des ôtès celules.
Les ponts e cmon inte tos les tchampions, sont mostrés vaici padzo.
I sontabsorbotrofes, ça vout dire k' i s' nourixhnut på pompaedje di çou k' il ont dandjî.
I lzî crexhe come ene raecinêye lomêyemiceliom (mycelium e sincieus latén).
I s' riprodujhèt pa des spôres.
Ces spôres la n' ont nolecawete oudonbén, ele ont fok ene seuleflayale (c' est po ça kelmildiou, k' end a deus, n' est pus rwaitî, ådjourdu, come on tchampion).
Li paroeze di leu celule est xhitineuse, çou ki les raprotche pus des biesses ki des plantes, ki leumåjhire est celulozike.
Asteure on roistêye les tchampions e cwate divizions (ou ebrantchmints):
Chytridiomycota, oukitridiomicetes: c' est des especes ki vikèt dins l' aiwe, et ki les spôres poirtèt ene cawe ou "flayale". On vout ki ç' soeye les ratayons di tos les ôtes tchampions.
Zygomycota, ouzigomicetes: des especes avou des spôres sins cawete, ki leus celules ni sont néneclostêyes.
Ascomycota, ouascomicetes: les spôres eskepeynut divins des saetchs (lesaskes) et sont soflêyes foû pa l' trô d' drovaedje di l' aske.
Basidiomycota, oubassidiomicetes: les spôres si diswalpèt a l' copete di celules especialijheyes (lesbassides) et sont cossemêyes pa l' vint cwand eles sont maweures. C' est lestchampions-åbussons.
Li tchampion est onthallophyte, ça vout dire k' i n' a ni foye, nistipe, ni raecene. Si sistinme vedjetatif, outhalle, c' est fok des longuès celules ki s' polèt prezinter di deus manires:
ele sont pårteyes ey emantcheyes inte di zeles, et sont adon lomêyesifes (c' est l' cas l' pus corant);
i n' a pont di clwezon les pårtixhant inte zeles. On cåze adon di structeurecoenocytike et disifon.
Po si rprodure secsuwêymint, les tchampions vont diswalper des celules lomêyesspôres.Å moumint d' l' acoplaedje, bråmint des tchampions k' on loméve dinltins «dizeutrins» ou «del hôte sôre» (mins ci classifiaedje la est abandné ådjourdu) fwaiynut brotchî foû d' tere ene tcherpinte lomêyespôrofôre (on dit ossucarpofôre), ki poite l'imeniom. Ci sporofôre la, c' est çou k' on lome ontchampion u ènåbusson u onboloe dins l' cåzaedje di tos les djoûs.
Les tchampions «dizotrins» ou «del basse sôre» polèt ossu produre des spôrofôres, mins cesses-ciles dimorèt microscopikes.
Pal voye di leuclorofile, toplin des plantes vont poleur agritchter ligaz carbonike di l' air palfotossinteze. On dit k' i sontototrofes. Ci n' est nén l' cas des tchampions (ça fwait k' on les lomeeterotrofes), ki dvèt tirer leu plan come i plèt po-z aveur licarbone k' il ont dandjî po viker.Po çoula, i s' sognèt dins leu cotoû, tot hapant les matires organikes di troes diferinnès façons:
Les tchampionssaprofites poujhnut dins l' moite ou l' pourixhante matire organike, come les moitès foyes, les trigus des plantes, les curêyes des biesses, les strons et les ôtesdjetaedjes des biesses. C' est lesbernatîs del nateure.
Les tchampionsparazites si siervèt del vicante matire organike, des plantes, des biesses (et des djins), et minme des ôtes tchampions. Metans lesårmilires dins sacwantssapinires.
Des ôtes tchampions si metèt pus voltî ebiyo-soce (simbiôze). C' est èn assoçnaedje avou ene planteototrofe la ki tchaeke des deus ôrganisses profite del soce. Metans liboloe nôbe avou lihesse, litchinne ou dessapéns.
Li biyo-soce fwait pa des côps soude des novelès vicantès sacwès, come leslikens.
