Estimates for this country explicitly take into account the effects of excess mortality due to AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected.
Togo, quốc hiệu làCộng hòa Togo (tiếng Pháp:République togolaise), là một quốc gia nằm ởTây Phi, giáp vớiGhana ở phía Tây,Bénin ở phía Đông vàBurkina Faso ở phía Bắc. Ở phia Nam Togo có bờbiển ngắn củavịnh Guinea, nơi mà đặt thủ đôLomé.
Togo trải dài từ phía Bắc đến phía Nam khoảng 550 km và bề ngang 130 km. Togo có diện tích khoảng 56.785 km², dân số khoảng 6.145.000 người, mật độ 102 người/km². Ngôn ngữ chính thức làtiếng Pháp.
Tên gọiTogo được dịch từtiếng Ewé nhưvùng đất nơi có phá. Không có nhiều thông tin về giai đoạn này trước sự xuất hiện củangười Bồ Đào Nha vào năm 1490. Vào giữa thể kỉ XI và XVI, nhiều bộ lạc khác nhau di cư đến Togo từ nhiều hướng:người Ewé từ phía Tây,người Mina vàngười Gun từ phía Đông. Hầu hết họ di cư đến vùng ven biển.
Việcbuôn bán nô lệ bắt đầu từ thế kỉ XVI và trong hai thế kỉ sau đó, vùng ven biển của Togo là trung tâm buôn bán nô lệ cho người châu Âu, do đó Togo và các vùng lân cận mang tên gọi "Bờ biển Nô lệ".
Năm 1884, một hiệp ước được vuaMlapa III kí với người Đức tạiTogoville, theo đóĐức tuyên bố quyềnbảo hộ đối với dải đất ven biển và dần dần mở rộng vùng kiểm soát những vùng nội địa. Ranh giới vùng chiếm đóng của Đức được xác lập sau sự kiện Đức chiếm đóng vùng nội địa Togo và đạt được thỏa thuận vớiAnh vàPháp. Năm 1905, vùng chiếm đóng trở thànhTogoland thuộcĐế quốc thực dân Đức. Cư dân địa phương bị cưỡng bức lao động, trồng trọtbông,cà phê,ca cao và đóng thuế nặng. Một đoạn đường sắt vàcảng Lomé được xây dựng để xuất khẩu nông sản. Người Đức tiến hành sử dụng kĩ thuật trồng trọt hiện đại và xây dựng cơ sở hạ tầng ở Togo.
TrongChiến tranh thế giới thứ nhất, Togo bịAnh vàPháp chiếm đóng, hình thành vùng lãnh thổ công quản Anh - Pháp. Ngày 7 tháng 12 năm 1916, chế độ công quản sụp đổ và Togo bị chia làm hai cho Anh và Pháp đô hộ. Ngày 20 tháng 7 năm 1922,Hội Quốc liên ủy nhiệm cho Anh chiếm phía Tây Togo và Pháp chiếm phía Đông. Đến năm 1945, Togo được quyền cử 3 người đại diện đếnQuốc hội Pháp.
Tháng 12 năm 1961, các lãnh tụ phe đối lập bị bắt vì tội chuẩn bị một âm mưu chống chính phủ. Một sắc lệnh được kí với nội dung giải tán các đảng đối lập. Olympio cố gắng giảm thiểu sự lệ thuộc vào Pháp bằng cách hợp tác vớiHoa Kỳ,Anh vàTây Đức. Ông cũng từ chối các binh sĩ Pháp giải ngũ sauChiến tranh Algeria và muốn có một vị trí trongQuân đội Togo. Những nguyên nhân trên dẫn đến cuộcđảo chính quân sự ngày 13 tháng 1 năm 1963, Olympio bịám sát bởi một toán lính cầm đầu bởi Trung sĩEyadema Gnassingbé.[15] Tình trạng khẩn cấp được ban bố sau đó ở Togo.
Quân đội trao quyền cho chính phủ lâm thời doNicolas Grunitzky lãnh đạo. Tháng 5 năm 1963, Grunitzky đượcbầu làm Tổng thống nước Cộng hòa. Nhà lãnh đạo mới theo đuổi chính sách xây dựng quan hệ với Pháp. Ông cũng dự định ban bố Hiến pháp mới và thiết lậpchế độ đa đảng.
Đúng 4 năm sau, ngày 13 tháng 1 năm 1967,Eyadéma Gnassingbé lật đổ Grunitzky trong một cuộc đảo chính không đổ máu và giành lấy chức Tổng thống. Ông thành lậpĐảng Tập hợp Nhân dân Togo, cấm các đảng phái khác hoạt động và thiết lậpchế độ độc đảng vào tháng 11 năm 1969. Eyadéma được bầu lại chức Tổng thống vào năm 1979 và 1986. Vào năm 1983, chương trìnhTư nhân hóa được khởi động và đến năm 1991, các đảng khác được tái hoạt động. Năm 1993,EU đóng băng quan hệ với Togo và cho rằng các cuộc bầu cử năm 1993, 1998 và 2003 của Eyadéma là sự chiếm đoạt quyền lực. Tháng 4 năm 2004, đối thoại được nối lại giữa EU và Togo để tiến tới khôi phục sự hợp tác.
Eyadéma Gnassingbé bất ngờ qua đời ngày 5 tháng 2 năm 2005, sau 38 năm nắm quyền - thời gian dài nhất đối với bất kì nhà độc tài Phi châu nào. Sự kiện quân đội ngay lập tức đặt con trai ông ta,Faure Gnassingbé vào chức Tổng thống nhằm kích động lên sự phản ứng rộng rãi của thế giới, trừ nước Pháp.
Tháng 8 năm 2006,chính phủ và phe đối lập ký thoả thuận cho phép các đảng phái đối lập tham gia chính phủ chuyển tiếp.Tháng 9 năm2006, ôngYawovi Agboyibo, lãnh tụ đối lập được đề cử làmThủ tướng.
Tháng 10 năm 2007, Togo tiến hành bầu cử quốc hội, Đảng cầm quyền Liên minh Nhân dân Togo đã giành được thắng lợi và ôngKomlan Mally được chỉ định làm Thủ tướng. Cộng đồng quốc tế đánh giá cuộc bầu cửquốc hội Togotự do vàcông bằng. Sau sự kiện này,Liên minh châu Âu (EU) đã nối lại hợp táckinh tế đầy đủ với Togo sau 14 năm trừng phạt. Để giành lại sự ủng hộ củaquốc tế, chính quyền củaFaure Gnassingbe cam kết mở rộngdân chủ trong nước, đa dạng hoá quan hệ đối ngoại.
Quốc gia ởTây Phi, nằm giữaGhana ở phía Tây vàBénin ở phía Đông, Bắc giápBurkina Faso và Nam giáp vịnhBénin. Togo trải dài từ Bắc đến Nam trên gần 700 km, trong khichiều rộng chỉ khoảng 100 km. Vùng ven bờ biển thấp và lẫn cát, khí hậu nhiệt đới ẩm và mưa nhiều ở phía Nam. Vùng cao nguyên rừng rậm tương đối ít mưa và khô ở vùng trung tâm và các vùng thảo nguyên ở phía Bắc.
Togo là một nướccộng hòa đại nghị. Tổng thống là nguyên thủ quốc gia. Thủ tướng là người đứng đầu chính phủ, do tổng thống bổ nhiệm với sự phê chuẩn của Nghị viện và thực hiện quyền hành pháp. Nghị viện là cơ quan lập pháp lưỡng viện. Sau độc lập, Liên minh vì Nhân dân Togo và đảng kế thừa là Liên minh vì Cộng hòa luôn nắm quyền.
Togo theo thể chếđa nguyên bằng bản Hiến pháp phê chuẩn ngày27 tháng 9 năm1992. Tuy nhiên, từ năm1967 đến nay, (RPT) của cốTổng thốngEyadema Gnassingbe luôn nắm quyền.Tháng 2 năm2005, Tổng thống Eyadema Gnassingbe đột ngột qua đời, giới quân sự đưa con trai ông làFaure Gnassingbe lên thay thế. Dưới sức ép trong nước và củaAU,ECOWAS, Faure Gnassingbe buộc phải nhượng bộ, cho tổ chức bầu cử hợp hiếntháng 4 năm2005. Kết quả: Faure Gnassingbe giành thắng lợi với 60,2% số phiếu. Các cuộc bạo động giữa chính phủ và phe đối lập trước và sau bầu cử khiến gần 500 người thiệt mạng và hàng chục nghìn người bỏ chạy khỏi thủ đô, gây nên một cuộc khủng hoảng nhân đạo. Nhờ trung gian hoà giải của Cộng đồng kinh tế Tây Phi (ECOWAS) trật tự tại Togo đã được lập lại.
Kinh tế chủ yếu dựa vàonông nghiệp trồng trọt (ngô,sắn,kê) và trao đổi hàng hóa. Khu vực kinh tế này cung cấp việc làm cho khoảng 65% lực lượng lao động.Ca cao,cà phê,bông vải,phosphat là các mặt hàng xuất khẩu chính, đóng góp khoảng 30% giá trị xuất khẩu. Trong lãnh vựccông nghiệp, khai thác phosphat là quan trọng nhất, mặc dầu ngành này cũng gặp khó khăn do giá phosphat trên thị trường thế giới giảm và do cạnh tranh với nước ngoài gia tăng.
Togo là một trong các nước kém phát triển, tình hìnhkinh tế vẫn còn bấp bênh. Những cố gắng của chính phủ với sự giúp đỡ củaNgân hàng Thế giới vàQuỹ Tiền tệ Quốc tế nhằm tiến hành những biện pháp cải cách kinh tế, khuyến khích đầu tư và tạo cán cân thăng bằng giữa thu nhập và tiêu dùng chưa thu được kết quả như mong muốn. Năm 1998, tổ chức Quỹ Tiền tệ Quốc tế ngưng tài trợ cho Togo và giáca cao hạ làm choGDP giảm 1%. Tăng trưởngGDP có dấu hiệu phục hồi kể từ năm 1999.
Trong một thập kỷ qua, với sự giúp đỡ của Ngân hàng thế giới (WB) và Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Togo đã áp dụng những biện pháp cải cáchkinh tế (tư nhân hóa, mở rộng hoạt động tài chính công...), giảm chi tiêu chính phủ.
Vì vậy Togo đã nhận được sự ủng hộ tích cực của các nhà tài trợ nước ngoài.
Từ đầu những năm 90, Togo đã trải qua cuộc khủng hoảngchính trị -xã hội dẫn đến việc nền kinh tế bị suy thoái và có nhiều rối loạn về thể chế, làm nản lòng các nhà đầu tư tiềm năng. Trong những điều kiện đó, tỷ lệ tăng trưởng GDP không giúp bù đắp được tỷ lệ tăng trưởng dân số. Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) ước tính tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người trong vòng 25 năm qua của Togo ở mức -1%. Còn về kinh tế, sức mua của các hộ gia đình đã sụt giảm một nửa giai đoạn từ 1983 đến 2006.
Tình hình kinh tế - xã hội của Togo chịu cảnh thiếu vắng những nhà cho vay vốn lớn. Việc ngừng viện trợ gần như liên tục củaLiên minh châu Âu từ năm 1993 và tình trạng hỗn loạn sau cái chết của Tổng thống Eyadéma vào tháng 2 năm 2005 đã tác động tiêu cực đến nền kinh tế đất nước. Kinh tế Togo vẫn chủ yếu dựa vào lĩnh vực nông nghiệp (nhất là bông,cà phê,cacao vàcây lương thực) chiếm 41% GDP và sử dụng trên 75% dân lao động. Tuy nhiên, lĩnh vực bông hiện đang bị khủng hoảng do chưa thanh toán được các khoản nợ cho người sản xuất trong các vụ thu hoạch gần đây và do tình hình tài chính khó khăn của Công ty bông Tô-gô (SOTOGO).
Togo cũng là một trong những trung tâm quá cảnh và dịch vụ của khu vực (lĩnh vực dịch vụ chiếm 35% GDP). Cảng tự quảnLomé, điểm vào của hàng hoá đi những nước thuộc khu vựcSahara đã được hưởng lợi từ cuộc khủng hoảng tạiCôte d’Ivoire trong những năm gần đây. Cuối cùng, trong lĩnh vựccông nghiệp (24% GDP), nếu nhưxi măng, ngành công nghiệp khai thác hàng đầu của đất nước và cung cấp mặt hàng xuất khẩu chính hiện đang có sự năng động tích cực (mặc dù có sự giảm sút sản lượng vào năm 2006 do các địa điểm khai thác bị ngập lụt) thì sản xuất phosphat do thiếu đầu tư, đã không ngừng suy thoái những năm qua trong khi năm 2000, đây còn là sản phẩm xuất khẩu chính của Togo. Việc phục hồi lĩnh vực này đòi hỏi phải giải quyết các tranh chấp pháp lý hiện tại và có sự tham gia của một nhà đầu tư chiến lược lâu dài.
GDP năm 2006 của Togo là 2,089 tỷ USD, tỷ lệ tăng trưởng là 2%.GDP bình quân đầu người là 362USD. Nếu tính theo ngang giá sức mua, GDP bình quân đầu người là 1400 USD và Tô-gô nằm trong số nhữngnước đang phát triển.
Về mặt cải cách cơ cấu, Togo đã có những tiến bộ trong việctự do hoá nền kinh tế, cụ thể là lĩnh vựcthương mại và hoạt độngcảng. Tuy nhiên, chương trình tư nhân hoá các lĩnh vực bông, viễn thông và nước dường như vẫn giậm chân tại chỗ. Về cải cách chính trị, Togo đã bắt đầu đối thoại vớiEU về việc bảo đảm các quyền tự do cơ bản, lập lạiNhà nướcpháp quyền và mở rộng quyền lực chính trị sao cho dân chủ hơn. Trong khuôn khổ đó, một giải pháp thuận lợi có thể giúp Togo thực hiện những cam kết về tài chính của mình. Nước này hiện nay đang trong tình trạng nợ nhiều do không có sự trợ giúp tài chính từ bên ngoài trong khi Togo có khả năng nằm trong nhóm các nước được hưởng sự giúp đỡ theoSáng kiến Các nước nghèo nợ nhiều.
Năm 2022, dân số của Togo là 8.680.832 người, tăng từ 6.191.155 người vào tháng 11 năm 2010[21] và 2.719.567 người vào năm 1981. Dân số của thủ đô Lomé tăng từ 375.499 người vào năm 1981 lên 837.437 người vào năm 2010.[22][23]
Căn cứ vào báo cáo về tự do tôn giáo củaHoa Kỳ năm 2012, trườngĐại học Lomé ước tính năm 2004, Togo có 33% dân số theothuyết vật linh, 28% theoCông giáo La Mã, 20% theoHồi giáo Sunni, 9% theoTin Lành, 5% theo các hệ phái Ki tô giáo khác và 5% còn lại không tôn giáo. Báo cáo trên cũng lưu ý rằng nhiều tín đồ Ki tô giáo và Hồi giáo cũng tiếp tục thực hành tín ngưỡng bản địa.[26]
Công giáo được truyền bá rộng rãi từ giữa thế kỉ 15, với sự xuất hiện của ngườiBồ Đào Nha và các nhà truyền giáoCông giáo. Người Đức giới thiệu đạoTin lành vào nửa sau thế kỉ 19, khi hàng trăm nhà truyền giáo của Hội Truyền giáo Bremen được gửi tới ven biểnGhana và Togo. SauChiến tranh thế giới thứ nhất, các nhà truyền giáo Đức buộc phải rời đi, mở ra sự tự trị sớm củaHội thánh Phúc âm Ewe.[27]
Chiến dịchgiáo dục miễn phí cho mọi trẻ em (từ 2-15 tuổi) đượcChính phủ triển khai từ những năm 1970. Vào đầu những năm 1990, cả nước có khoảng 3/4 trẻ em đến tuổi được đến trường. Tuy nhiên, các trường truyền giáo vẫn giữ vai trò khá quan trọng (gần 1/2 số học sinh theo học). Togo có trườngĐại học Lomé ởthủ đôLomé, đào tạo chương trìnhđại học vàcao đẳng.
Chi phí y tế của Togo năm 2014 là 5,2%GDP, xếp thứ 45 thế giới.[28] Tỉ lệtử vong ở trẻ sơ sinh là 43,7 trên 1000 trẻ năm 2016.[28]Tuổi thọ trung bình của nam giới là 62,3 năm 2016, trong khi chỉ số này ở nữ giới là 67,7.[28] Vào năm 2008, có trung bình 5 bác sĩ trên 100,000 người.[28] Theo một báo cáo củaUNICEF năm 2013,[29] khoảng 4% phụ nữ Togo phải trải quacắt âm vật, đây là tỉ lệ rất thấp so với các quốc gia khác trong vùng.
Người dân Togo ởthủ đôLomé và các thành phố lớn nhưBassar,Atakpamé,Bafilo... thì nay có cuộc sống khá văn minh theo kiểuchâu Âu. Song các sắc tộc dân Togo ở miền quê, vùng xa vẫn còn giữ nhiều nétvăn hóa, sinh hoạt riêng của họ. Trong số đó là cách làm nhà ở theo kiểu riêng mà họ gọi là nhàtakienta, tức nhà tiểu vũ trụ vừa là nơi ở, nơi thờ, nơi cầu nguyện mưa thuận gió hòa để quanh năm làm ăn khá giả... Cuộc sống của họ có cái gì đó rất hòa hợp với thiên nhiên, thời tiết khiến ít bị ốm đau bệnh tật...
Nhà báoLucille Reyboz củaPháp thường đến Togo, và mới đây chị có triển lãm ảnh tại Paris về kiểu làm nhà củangười Tamberma, đặc biệt tại làngKoulangou, phía đông bắc Togo sát biên giớiBénin. Nhà takienta được làm bằng đất sét trộn với rơm rạ và bông vải. Nhà thường có hình tròn ống, vì người Togo quan niệm vũ trụ tròn như một cái ống. Một nhà có thể gồm 2, 3... ống đứng kề nhau, mỗi ống lại có "2 mắt" như mắt người để thông gió; có "miệng" như miệng người làm chỗ ra vào. Lucille Reyboz cho đây là nét nhân văn của người Togo. Trên đầu ống nhà được đan cây và đắp đất làm "sân thượng", có thể lên đó nhìn trời đoán mưa nắng, hoặc ban đêm ngắm trăng.
Ông N,tcha N,Dah Lapoili, già làng Koulangou cho biết: "Ngôi nhà takienta là nơi chúng tôi ở với tổ tiên mình".
Vào mùa mưa, để tránh bị ngấm nước, người Tamberma thường làm một mái lá úp trên nhà; mùa nắng có thể lấy xuống để... đun bếp! Các sắc tộc như người Tamberma còn sống không nhiều ở miền quê Togo. Đa số họ đã ra thành phố sinh sống làm ăn nên số nhà takienta còn tồn tại ở nơi nào thì kháchdu lịchchâu Âu thường hay đến xem, tìm hiểu từ đó biết thêm về các sắc tộc trên thế giới, làm chodu lịchvăn hóa trở nên hấp dẫn hơn.
Vào ngày 12 tháng 8 năm 2008, vận động viên chèo thuyền KayakBenjamin Boukpeti (cha Togo và mẹ Pháp) giành huy chương đồng nội dung K1 Kayak có chướng ngại tạiThế vận hội Mùa hè 2008. Đây là huy chương đầu tiên Togo giành được tại một kì Olympic.
Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất và được coi là môn thể thao quốc gia tại Togo. Tại Vòng chung kếtWorld Cup 2006, Togo giành quyền tham dự nhưng không thắng trận nào ở vòng bảng.
^"Togo".Ujamaa Live (bằng tiếng Anh). ngày 26 tháng 4 năm 2019.Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 5 năm 2019. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2019.
^Ellis, Stephen (1993). "Rumour and Power in Togo".Africa: Journal of the International African Institute. Quyển 63 số 4. Cambridge University Press. tr. 462–476.doi:10.2307/1161002.JSTOR1161002.
.svg)
.svg)
