Stanley Kubrick (sinh ngày 26 tháng 7 năm 1928 – mất ngày 7 tháng 3 năm 1999) là mộtđạo diễn,nhà sản xuất phim vànhà biên kịch người Mỹ gốc Do Thái. Ông được coi là một trong những đạo diễn vĩ đại nhất của thế kỉ 20 và đã từng đạo diễn nhiều bộ phim được đánh giá rất cao nhưDr. Strangelove,2001: A Space Odyssey,The Shining,Full Metal Jacket,A Clockwork Orange và đôi khi cũng gây ra nhiều tranh cãi. Một vài trong số phim của ông đã trở thành phim kinh điển thuộc nhiều thể loại.
Stanley Kubrick sinh ngày 26 tháng 7 năm 1928 tại Bệnh viên Lying-In thuộc khuManhattan,Thành phố New York trong 1 gia đình gốc Do Thái. Stanley là con đầu lòng của ông Jacques Leonard Kubrick (1901–1985) và bà Gertrude (1903–1985). Năm 1934 Stanley có thêm một người em gái là Barbara.
Stanley Kubrick học phổ thông tại trườngWilliam Howard Taft High School từ năm 1941 đến năm 1945.[1] Là một học sinh có thành tích học tập không được xuất sắc, Stanley Kubrick tốt nghiệp phổ thông vào năm 1945 với điểm số là 67/100 và được xếp loại trung bình.[2] Không thể tiếp tục hy vọng học cao hơn khi các cựu chiến binhChiến tranh thế giới thứ hai trở về và tràn ngập các trường cao đẳng và đại học.
Trong thời gian học phổ thông, Stanley Kubrick được chọn là người chụp ảnh chính thức của trường và sau khi tốt nghiệp ông quyết định theo đuổi nghề này bằng việc bán ảnh cho tạp chíLook ở thành phố New York. Stanley còn kiếm sống thêm bằng nghề đánhcờ vua ởCông viên Washington Square và những câu lạc bộ cờ ở khuManhattan.[3] Trong thời gian làm phóng viên ảnh cho tạp chíLook, ngày 29 tháng 5 năm 1948, Stanley Kubrick làm đám cưới với Toba Metz (khi đó mới 18 tuổi), hai người sống ở khuGreenwich Village, đến năm 1951 thì họ ly dị.
Năm 1951, một người bạn của Kubrick là Alex Singer đã thuyết phục ông thực hiện những phim tài liệu ngắn cho chương trình phim thời sựMarch of Time. Kubrick đồng ý và tự bỏ tiền ra làm bộ phimDay of the Fight (1951) để rồi sau đó bán lại cho hãng phimRKO Pictures với giá 100USD.[4] Tìm được niềm đam mê và nghề nghiệp thực sự, Kubrick bỏ công việc ở tạp chíLook và bắt tay vào làm bộ phim tài liệu ngắn thứ hai có tênFlying Padre (1951), lần này do hãng RKO đầu tư. Bộ phim thứ ba của Kubrick,The Seafarers (1953), là bộ phim màu đầu tiên của ông, đó là một đoạn phim quảng cáo dài 30 phút cho Hiệp hội thủy thủ quốc tế (Seafarers International Union).
Bộ phim truyện thực sự đầu tiên của Kubrick làFear and Desire (1953), bộ phim được giới phê bình đánh giá tốt nhưng thất bại về mặt doanh thu. Về cuối đời, đạo diễn Kubrick nói rằng ông cảm thấy xấu hổ vì bộ phim này quá "nghiệp dư" và ông cố gắng mua tất cả các bản phim có ngoài thị trường để ngăn mọi người xem được tác phẩm đầu tay của mình. Quan hệ vợ chồng của Kubrick và Toba cũng tan vỡ trong giai đoạn thực hiện bộ phim này. Năm1952, đạo diễn gặp người vợ thứ hai tương lai của mình là một vũ công và nghệ sĩ thiết kế sân khấo gốcÁo tên làRuth Sobotka. Hai người sống chung từ năm1952 đến năm1955 ở East Village và họ làm đám cưới ngày15 tháng 1 năm1955. Sobotka đã tham gia một vai nhỏ trong bộ phim truyện tiếp theo của Kubrick,Killer's Kiss (1954), bà còn đảm nhiệm vai trò phụ trách nghệ thật cho bộ phimThe Killing (1956) của chồng. Giống nhưFear and Desire,Killer's Kiss có thời lượng ngắn và cũng chỉ thành công về mặt nghệ thuật.
Người bạn Alex Singer đã giới thiệu Kubrick với nhà sản xuấtJames B. Harris, người sau này trở thành bạn và người cộng tác thân thiết của đạo diễn đến cuối đời. Kubrick và Harris đã thành lập hãng phim chung có tênHarris-Kubrick Productions. Hai người đã mua bản quyền cuốn tiểu thuyếtClean Break củaLionel White, dựa vào tác phẩm này Kubrick và nhà biên kịchJim Thompson đã viết kịch bản cho bộ phim tiếp theo của Kubrick làThe Killing. Đây là tác phẩm đầu tiên của đạo diễn có đội ngũ làm phim chuyên nghiệp thực sự và tiếp tục được giới phê bình đánh giá cao mặc dù doanh thu thấp. Chính thành công củaThe Killing đã giúp công ty Harris-Kubrick Productions thu hút được sự chú ý của một trong các hãng phim lớn nhấtHollywood làMetro-Goldwyn-Mayer, hãng này đã đề nghị được cung cấp các truyện gốc đã mua bản quyền để Kubrick thực hiện bộ phim tiếp theo.
Tác phẩm tiếp theo do Kubrick đạo diễn là một bộ phim phản chiến có bối cảnhChiến tranh thế giới thứ nhất, bộ phimPaths of Glory (1957). Đây là bộ phim thành công về mặt thương mại đầu tiên của Stanley và đưa ông vào hàng ngũ các đạo diễn trẻ đang lên ở Hollywood.Paths of Glory được quay ởMünchen,Đức. Tại đây Stanley đã gặp nữ diễn viên người ĐứcChristiane Harlan (nghệ danh là "Susanne Christian", sinh năm1932), người đóng vai nữ có thoại duy nhất củaPaths of Glory. Năm1957, Kubrick ly dị Ruth Sobotka và ông cưới Harlan năm1958, hai người chung sống với nhau cho đến khi đạo diễn qua đời năm1999.
Quay trở lại Mỹ, nhà sản xuất và diễn viên nổi tiếngKirk Douglas đề nghị Stanley Kubrick thay thếAnthony Mann làm đạo diễn bộ phimSpartacus (1960). Dựa trên sự kiện lịch sử về cuộc nổi loạn của những người nô lệ chống lại chính quyềnLa Mã,Spartacus đã giúp Stanley Kubrick thực sự trở thành một đạo diễn hàng đầu của điện ảnh Mỹ khi bộ phim hết sức thành công cả về mặt nghệ thuật và thương mại. Nhưng trong quá trình thực hiện bộ phim, Kubrick đã nảy sinh mâu thuẫn với Kirk Douglas và đạo diễn cảm thấy việc giữ được sự độc lập sáng tạo dưới sức ép tài chính của Hollywood là cực kì khó khăn. Vì lý do này, Stanley Kubrick quyết định chuyển sangAnh sinh sống từ năm1962.
Bộ phim đầu tiên Kubrick đạo diễn sau khi sang Anh làLolita, một chuyển thể từtác phẩm cùng tên gây tranh cãi của nhà vănVladimir Nabokov về mối quan hệ giữa một người đàn ông mắc chứngái nhi và một cô bé 12 tuổi. Tương tự tiểu thuyết gốc, bộ phim của Kubrick cũng gây tranh cãi ngay từ quá trình sản xuất với dòng giới thiệu nổi tiếng:"How did they ever make a film of 'Lolita'?" - "Làm sao người ta có thể làm một bộ phim về 'Lolita'?". Được phát hành năm1962 với giới hạn "chỉ cho người lớn" (Adults Only), bộ phim đã thành công về mặt thương mại và được đề cửGiải Oscar cho kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất, cònSue Lyon, nữ diễn viên thủ vaiLolita, đã được traoGiải Quả cầu vàng cho nữ diễn viên mới xuất sắc nhất.
SauLolita, Kubrick bắt tay vào làm bộ phim kén người xem (cult film)Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964) dựa trên cuốn tiểu thuyếtRed Alert củaPeter George. Trong khiRed Alert đề cập một cách nghiêm túc tới một cuộc chiến tranh hạt nhân giả tưởng trong thời kìChiến tranh lạnh thìDr. Strangelove lại được Stanley Kubrick dựng thành một tác phẩm bi hài kịch (black humor) xuất sắc về hiểm họa hạt nhân.Dr. Strangelove nói về cuộc tấn công hạt nhân có chủ ý viên tướngKhông quân Hoa KỳJack D. Ripper (Sterling Hayden thủ vai) chống lạiLiên Xô. Một lần nữa tác phẩm của Kubrick lại thành công cả về nghệ thuật và doanh thu, nó được coi là biểu tượng của sự xung đột văn hóa ở Mỹ cuối thập niên 1960.Dr. Strangelove được đề cử 4 giải Oscar (bao gồm cảgiải Đạo diễn vàgiải Phim hay nhất).
Tiếp nối thành công củaDr. Strangelove, đạo diễn mất tới 5 năm để chuẩn bị cho bộ phim tiếp theo của ông,2001: A Space Odyssey (1968), một bộ phim khoa học giả tưởng với nhiều kỹ xảo hình ảnh mang tính đột phá và nhạc phim xuất sắc.2001: A Space Odyssey đã thu được lượng người xem khổng lồ, trở thành một hiện tượng văn hóa thời kì đó và được coi là bộ phim nổi tiếng và có ảnh hưởng nhất của Kubrick.
Năm1971, Kubrick hoàn thành bộ phim gây tranh cãi nhất trong sự nghiệp của ông,A Clockwork Orange, một bức tranh gây sốc về tình trạng bạo lực của xã hội. Bộ phim khi phát hành đã bị dán mác X (X rated - chỉ dành cho người trên 18 tuổi). Dựa trên cuốn tiểu thuyết củaAnthony Burgess,A Clockwork Orange là câu chuyện về một tay du côn vị thành niên tên là Alex (Malcolm McDowell đóng), kẻ lấy việc hành hạ, tra tấn, cưỡng bức người khác làm thú vui và không bao giờ cảm thấy tội lỗi hoặc áy náy. Sau khi phát hành, bộ phim gây nhiều phản ứng tới mức đạo diễn phải rút nó khỏi hệ thống phân phối ở Anh và tác phẩm chỉ được phát hành trở lại ở đây sau gần 30 năm (năm2000). Việc một đạo diễn có quyền rút tác phẩm của mình khỏi hệ thống phân phối cũng chứng tỏ sự tin tưởng tuyệt đối của hãng phimWarner Brothers với Kubrick.
Bộ phim tiếp theo do Kubrick đạo diễn làBarry Lyndon (1975), bộ phim dựa trên tiểu thuyết nổi tiếngThe Luck of Barry Lyndon củaWilliam Makepeace Thackeray, đây được coi là tác phẩm kém nhất của đạo diễn kể từ sauDr. Strangelove mặc dù có dàn diễn viên nổi tiếng vớiRyan O'Neal,Marisa Berenson,Marie Kean và phong cách quay phim mang đặc sắc với việc chỉ dùng ánh sáng tự nhiên trong một số cảnh quay. Bộ phim cũng không thành công về lượng người xem ở Mỹ tuy vẫn được đề cử tới 7 giải Oscar.
Mãi đến năm1980, Kubrick mới thực hiện bộ phim tiếp theo của ông, phimThe Shining. Đây là bộ phim rùng rợn dựa trên tiểu thuyết cùng tên củaStephen King và có sự tham gia của ngôi saoJack Nicholson. Tuy bị giới phê bình chỉ trích ngay khi công chiếu nhưngThe Shining vẫn thành công lớn về mặt doanh thu và được người hâm mộ coi là một trong những bộ phim rùng rợn kinh điển của điện ảnh Mỹ.
Càng về cuối đời tốc độ làm việc của đạo diễn càng chậm dần, phải đến 7 năm sau, năm1987 Kubrick mới hoàn thành bộ phim tiếp theo của ông,Full Metal Jacket, tác phẩm dựa trên tiểu thuyết củaGustav Hasford về đề tàiChiến tranh Việt Nam.Full Metal Jacket nhận được phản ứng khá tích cực từ giới phê bình và khán giả nhưng thành công của nó đã bị phủ bóng bởi bộ phim xuất sắc cùng đề tài của đạo diễnOliver Stone, phimTrung đội (Platoon).
Hoàn thànhFull Metal Jacket, Stanley Kubrick im tiếng hơn 10 năm ởHollywood và nhiều người cho rằng đạo diễn nổi tiếng đã thực sự nghỉ hưu. Mãi đến năm1999, Kubrick mới cho ra mắt bộ phim mới nhất và cũng là tác phẩm cuối cùng của ông, bộ phimEyes Wide Shut với hai vai chính do cặp vợ chồng diễn viên nổi tiếng của điện ảnh Mỹ khi đó làTom Cruise vàNicole Kidman đóng. Bộ phim mất đến hơn hai năm để hoàn thành và khi công chiếu lại chỉ thành công hạn chế về mặt doanh thu trong khi nhận phải nhiều lời chỉ trích về tiết tấu chậm và những phân cảnh về tình dục của nó.
Chỉ vài ngày sau khi hoàn thành cảnh phim cuối cùng củaEyes Wide Shut, vị đạo diễn 71 tuổi Stanley Kubrick đã đột ngột qua đời vìnhồi máu cơ tim trong khi đang ngủ. Ông được chôn cất tạiChildwickbury Manor,Hertfordshire,Anh. Kubrick qua đời trong khi còn đang dang dở nhiều dự án làm phim chưa thực hiện được như một bộ phim vềNapoléon Bonaparte hay bộ phimTrí tuệ nhân tạo (A.I. Artificial Intelligence, sau đượcSteven Spielberg hoàn thành).
Crone, Rainer (text) and Stanley Kubrick (photographs) (2005).Stanley Kubrick. Drama and Shadows: Photographs 1945–1950. Phaidon Press.ISBN978-0-7148-4438-1.
