Sao la (danh pháp khoa học:Pseudoryx nghetinhensis) hay còn được gọi là "Kỳ lân Châu Á" là một trong những loàithú hiếm nhất trên thế giới sinh sống trong vùng núi rừngTrường Sơn tạiViệt Nam vàLào được các nhà khoa học phát hiện vào năm1992. Sao la được xếp hạng ở mức cực kì nguy cấp (có nguy cơtuyệt chủng trong tự nhiên rất cao) trongSách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thế giới (IUCN) và trongSách đỏ Việt Nam.
Việc khám phá ra loài sao la đã gây chấn động trên thế giới vì giới khoa học đã cho rằng việc tìm thấy một loài thú lớn vào cuốithế kỷ 20 là chuyện khó có thể xảy ra. Sau này sao la cũng được tìm thấy ở các nơi khác trong phạm vi của rừngTrường Sơn thuộc các tỉnhNghệ An,Hà Tĩnh,Thừa Thiên-Huế,Quảng Nam và nhiều tỉnh thuộcLào.
Mãi đến năm1996 người ta mới bắt và chụp ảnh được một con sao la còn sống tạiLào, nhưng sau đó vài tuần nó đã chết.[2] Tháng 10 năm1998 một lần nữa các nhà khoa học đã chụp được ảnh sao la trong tự nhiên, tạiVườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An. Đầu tháng 8 năm 2010, người dân tạitỉnhBorikhamxay của Lào bắt được một con sao lađực và chụp ảnh khi nó còn sống, nhưng sau đó, con vật đã này đã chết trước khi các chuyên gia của Sở Nông lâm tỉnh kịp đến để tìm hiểu.[3][4]
Ngày7 tháng 9 năm2013, sau 15 năm biệt tăm ở Việt Nam kể từ năm 1998, hình ảnh sao la trong tự nhiên đã được ghi nhận ởQuảng Nam, thông quamáy ảnh của WWF và Chi cục Kiểm lâm tỉnh; trước đó, lần cuối cùng sao la được trông thấy trong tự nhiên là vào năm 1999 tạiBolikhamxai, Lào cũng nhờ bẫy ảnh.[5][6][7]
Năm 1993 những mô tả khoa học đầu tiên về loài sao la được xuất bản. Lúc đầu sao la được gọi là dê sừng dài và trong tiếng Anh được gọi làVu Quang ox (bò Vũ Quang).[8] ỞNghệ An loài thú này được gọi là sao la có nghĩa là cái xe sợi. Các nhà khoa học đã đề nghị một tên giống mới thuộc một chi mới;[9]Pseudoryx, do sự tương tự với các loàilinh dương (oryx), cùng vớinghetinhensis là nơi khám phá sao la (tỉnhNghệ Tĩnh trước đây).
Kết quả nghiên cứuDNAnăm 1999 cho thấy sao la thật sự thuộc vềPhân họ Trâu bò (Bovinae) mà nếu nhìn thoáng qua thì rất ít có điểm giống nhau. Họ hàng gần của sao la làchi Bò (Bos) vàbò rừng Bison.
Sao la dài khoảng 1,3 đến 1,5 m, cao 90 cm và có trọng lượng khoảng 100 kg.Da màu nâu sẫm, trên mỗimóng có một đốm trắng.Sừng sao la dài và mảnh dẻ, hướng thẳng về phía sau và có thể dài đến 51 cm.
Sao la sống trong các khurừng rậm chủ yếu gần nơi có suối có độ cao từ 200 – 600 m trênmực nước biển dọc dãyTrường Sơn, vào mùa đông, sao la sẽdi cư xuống những vùng đất thấp hơn để tránh rét. Vì ít khi được quan sát nên khoa học không biết nhiều về tập quán sinh sống của chúng. Nhưng khi tìm được xác chết của một con sao la lớn vào năm1996, có độ tuổi dự đoán khoảng 8 đến 9 tuổi, khoa học có thể xác định rằng thời gian sinh sản của sao la là khoảng tháng 5 sang đầu tháng 6. Mật độ của sao la trongVườn quốc gia Vũ Quang được dự đoán không quá 100 con. Mật độ tại Lào chưa được biết rõ nhưng phân bố không được liên tục.
Tháng Tư năm 2011 Khu Bảo tồn Thiên nhiên Sao la (tiếng Anh: Saola Nature Reserve) rộng 160km²[10] được thành lập ởQuảng Nam, mở rộng hành lang sinh thái nối liềnViệt Nam và Vườn Quốc gia Xe Sap củaLào.[11] Ước tính có khoảng 50-60 con sao la trong khu bảo tồn ở Việt Nam.[10] Tổng số trên toàn cầu không hơn vài trăm con.[7]
Ronald M. Nowak:Walker's Mammals of the World. Ấn bản Đại học Johns Hopkins, 1999ISBN 0-8018-5789-9
A. Hassanin & E. J. P. Douzery:Evolutionary affinities of the enigmatic saola (Pseudoryx nghetinhensis) in the context of the molecular phylogeny of Bovidae. Trong:Proceedings of the Royal Society of London, 1999, B 266(1422), S. 893-900.