Bài viết nàycần đượccập nhật do có chứa các thông tin có thể đã lỗi thời hay không còn chính xác nữa. Bạn có thể giúp Wikipedia bằng cáchcập nhật cho bài viết này.
^ Sau khi Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 66/1, Phái đoàn thường trực của Libya tại Liên Hợp Quốc thông báo cho Liên Hợp Quốc rằng Hội đồng chuyển tiếp quốc gia Libya đã đổi quốc hiệu từ Đại dân quốc Ả Rập Libya thành 'Libya' và đổi quốc kỳ Libya.
Cái tên "Libya" bắt nguồn từ chữ "Lebu" trongtiếng Ai Cập, để chỉ nhữngngười Berber sống ở phía tâysông Nin, và được đưa vàotiếng Hy Lạp cổ đại để trở thành "Libya". Ở thờiHy Lạp cổ đại, thuật ngữ "Lybya" có nghĩa rộng hơn, gồm toàn bộBắc Phi ở phía tây Ai Cập, và đôi lúc còn bao gồm toàn bộ lục địa châu Phi.
Với một trữ lượng dầu mỏ đã được kiểm chứng thuộc hàng lớn nhất trên thế giới,[8] Libya có mức thu nhập kinh tế quốc dân trên đầu người cao nhất Bắc Phi, cũng như là một trong những nước có mứcGDP trên đầu người cao ở châu Phi.[9] Với tổng diện tích 1,8 triệu km², 90% trong đó làsa mạc. Với dân số chỉ có 6 triệu người và các khoản thu nhập từ dầu lửa hàng năm tới 32 tỷ đô la Mỹ trong năm 2010, tiềm năng của Libya là rất lớn, cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục.[10] So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Tuy nhiên trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi được cho là đã biển thủ các nguồn tài trợ nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông.[11] và tỉ lệ thất nghiệp tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn.[12]
Từ năm 1911 đến 1943, Libya là thuộc địa củaÝ. Quốc gia này tuyên bố độc lập vào năm 1951 và trở thành một nền quân chủ. Một cuộc đảo chính quân sự năm 1969 đã lật đổ Vua Idris I. Lãnh đạo cuộc đảo chính làMuammar Gaddafi cai trị đất nước từ năm 1969 cho đến khi Gaddafi bị lật đổ và bị giết trong cuộc nội chiến năm 2011. Cuộc nội chiến lần thứ hai, tiếp tục kể từ năm 2014, giữa một bên là chính phủ HoR ởTobruk và một bên là chính phủ GNC ởTripoli đã diễn ra. Sau một loạt các cuộc đàm phán hòa bình do Liên Hợp Quốc tổ chức giữa hai chính phủ Tobruk và Tripoli, một chính phủ thống nhất do LHQ hậu thuẫn đã được thành lập vào năm 2015. Tuy nhiên, một phần lãnh thổ của Libya vẫn còn nằm ngoài sự kiểm soát của chính phủ, khi mà các lực lượng Hồi giáo cực đoan, phiến quân và bộ lạc dân quân khác nhau đang chiếm giữ các khu vực này.
Bằng chứngkhảo cổ học cho thấy ít nhất từ tám nghìn năm trướcCông Nguyên, đồng bằng ven biển Libya đã có những người dân thuộc văn hoáđồ đá mới biết thuần hóa gia súc và trồng cấy lương thực.[13] Nền văn hóa này đã phát triển từ hàng nghìn năm trong vùng, hàng nghìn năm trước khi các lực lượng từ châu Âu cổ tới đây thống trị, cho tới khi nó bị thay thế bởingười Berber.
Vùng đất trở thành nước Libya hiện đại ngày nay đã từng bị chinh phục ở nhiều mức độ khác nhau từ bên ngoài bởi ngườiPhoenicia,Carthage,Hy Lạp,La Mã,Vandal, ngoài raĐế chế Byzantine từng cai trị toàn bộ hay từng phần của Libya. Ngoài một số phế tích tạiCyrene,Leptis Magna vàSabratha của người Hy Lạp và người La Mã, hiện nay có rất ít di vật của hai nền văn hóa cổ đó trên đất Libya.
Tàn tích của mộtsân khấu ở thành phốSabratha thời Roma, phía tây Tripoli
Người Phoenicia là những người đầu tiên thành lập các cảng thương mại ở Libya khi những thương nhân tạiTýros (thuộcLiban ngày nay) phát triển các mối quan hệ thương mại với các bộ lạc người Berber và thiết lập các hiệp ước với họ nhằm đảm bảo sự hợp tác trong việc khai thác các nguyên liệu thô.[14][15] Tới thế kỷ thứ V TCN,Carthage, thuộc địa lớn nhất của người Phoenicia đã mở rộngquyền bá chủ của mình ra hầu hết toàn bộ vùng Bắc Phi ngày nay, nơi một nền văn minh riêng biệt, được gọi làPunic, đang hình thành. Những khu định cư của người Punic ở dọc bờ biển Libya gồmOea (Tripoli), Labdah (sau này làLeptis Magna) vàSabratha, tại một vùng sẽ được gọi chung là Tripolis, hay "Ba thành phố", và thủ đôTripoli ngày nay của Libya cũng có tên xuất phát từ đó.
NgườiHy Lạp cổ đại đã chinh phục Đông Libya, khi theo thông lệ, những người dân từ hòn đảoThera đông đúc theo lời sấm tạiDelphi đi tìm kiếm một vùng đất mới ởBắc Phi. Năm 631 trước Công Nguyên họ bắt đầu biết đến thành phốCyrene.[16] Trong vòng 200 năm, người Hy Lạp lập bốn thành phố quan trọng khác trong vùng đất Libya là:Barce (Al Marj); Euhesperides (sau này là Berenice,Benghazi) hiện nay;Teuchira (sau này là Arsinoe, Tukrah hiện nay); vàApollonia (Susah), cảng Cyrene. Cùng với Cyrene, chúng được gọi là Pentapolis (Năm thành phố).
Người La Mã đã thâu tóm các vùng thuộc Libya, và trong hơn 400 năm,Tripolitania vàCyrenaica trở thành các tỉnh thịnh vượng của La Mã.[17] Những tàn tích thời La Mã, như những tàn tích ở Leptis Magna, minh chứng cho sinh khí từng có ở vùng này, khi các thành phố thịnh vượng và thậm chí là các thị trấn nhỏ hơn đều có chung tình trạng phát triển với mức sống cao ở đô thị. Các nhà buôn và thợ thủ công từ nhiều vùng của đế chế Roma đã tới Bắc Phi, nhưng đặc điểm của các thành phố Tripolitania vẫn mang nhiều nétPunic của người Punic và nétCyrenaica của người Hy Lạp.
Người Ả Rập đã chinh phục Libya vàothế kỷ thứ VII. Trong những thế kỷ tiếp theo, nhiều người bản địa đã theođạo Hồi,tiếng Ả Rập và văn hoá.Đế chế Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ đã chinh phục nước này vào giữathế kỷ XVI, Libya tiếp tục là một phần của đế chế đó, dù tại nhiều thời điểm hầu như nó đã trở thành một vùng tự trị, cho tới khi bịÝ xâm chiếm năm 1911. Sau các cuộc kháng chiến bất thành, Libya bị biến thành một nước thuộc địa.[18]
Năm 1934, Ý chấp nhận cái tên "Libya" (đã được người Hy Lạp sử dụng để chỉ cả vùngBắc Phi, ngoại trừAi Cập), làm tên chính thức của thuộc địa này, khi ấy nó gồm các tỉnhCyrenaica,Tripolitania vàFezzan.Vua Idris I, Emir xứ Cyrenaica, lãnh đạo cuộc kháng chiến của người Libya chống lại sự chiếm đóng của Ý giữa hai cuộc thế chiến. Từ năm 1943 tới 1951, Tripolitania và Cyrenaica nằm dưới quyền chiếm đóng củaAnh trong khiPháp chiếm đóng Fezzan. Năm 1944, Idris trở về nước từ nơi bị trục xuất làCairo nhưng không thể cư trú thường xuyên tại Cyrenaica cho tới khi một số quyền chiếm đóng của nước ngoài bị bãi bỏ năm 1947. Theo các điều khoản của hiệp ước hòa bình năm 1947 với các nướcĐồng Minh, Ý từ bỏ mọi yêu sách đối với Libya.[19]
Omar Mukhtar (1858 – 1931), nhà lãnh đạo cuộc khởi nghĩa của người Lybia chống lại sự chiếm đóng của Ý
Ngày21 tháng 11 năm1949,Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết tuyên bố rằng Libya sẽ trở thành một nước độc lập trước ngày1 tháng 1 năm1952. Idris đại diện cho Libya tại các cuộc đàm phán củaLiên Hợp Quốc sau đó. Khi Libya tuyên bố nền độc lập của mình ngày24 tháng 12 năm1951, nó trở thành nước đầu tiên giành được độc lập thông qua Liên Hợp Quốc và một trong những thuộc địa đầu tiên củachâu Âu ởchâu Phi giành lại được độc lập.[20] Libya tuyên bố trở thành quốc gia theo chính thểquân chủ lập hiến dưới quyền Vua Idris.
Sự phát hiện ra nhữnggiếng dầu với trữ lượng lớn năm 1959 và nguồn thu có được sau đó từ bándầu khiến cho nước này từ vị thế một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành một nước rất giàu có, khi tính theo GDP trên đầu người. Dù dầu mỏ đã cải thiện một cách đáng kể tình hình tài chính của chính phủ Libya, sự bất mãn của dân chúng vẫn tồn tại khi tài sản quốc gia ngày càng bị tập trung vào tay Vua Idris và tầng lớp quý tộc trong nước. Sự bất bình ngày càng tăng với sự phát triển củachủ nghĩa Nasser vàchủ nghĩa quốc gia Ả Rập trên toàn vùng Bắc Phi vàTrung Đông.
Ngày1 tháng 9 năm1969, một nhóm nhỏ các sĩ quan quân đội dưới sự chỉ huy củaMuammar Abu Minyar al-Gaddafi khi ấy mới 28 tuổi tiến hành một cuộcđảo chính lật đổVua Idris. Ở thời điểm đó, Idris đang phải nằm viện ở Thổ Nhĩ Kỳ. Cháu trai ông, Thái tửSayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi, lên làm vua. Rõ ràng là các sĩ quan cách mạng, những người đã thông báo sự phế truất Vua Idris không muốn nhượng bộ ông ta về những quyền lợi đối với một vị vua. Sayyid nhanh chóng nhận ra thực tế rằng khi làm vua ông lại có ít quyền lực hơn khi làm thái tử. Trước cuối tháng 9, Vua Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi chính thức bị các sĩ quan cách mạng phế truất và bị quản thúc tại gia. Trong lúc ấy, các sĩ quan cách mạng xóa bỏ chế độ quân chủ, và tuyên bố một nước Cộng hòa Libya Ả Rập mới. Gaddafi đã là "Lãnh tụ Anh cả và là Người hướng dẫn Cách mạng" theo cách gọi chính thức của chính phủ và trên báo chí.[21]
Năm 2011, một cuộc nổi dậy nổ ra và biến thànhnội chiến, chấm dứt 42 năm cầm quyền của Gaddafi. Nhưng không bao lâu thì xung đột giữa các phe phái tại Libya tiếp tục nổ ra, dẫn tới Nội chiến Libya (2014) khiến hàng chục ngàn người thiệt mạng. Sau cuộc đàm phán hòa bình do Liên hợp quốc đứng đầu giữa chính phủ Tobruk và Tripoli, một Chính phủ lâm thời thống nhất do Liên hợp quốc hậu thuẫn được thành lập vào năm 2015. Kể từ đó, một cuộc nội chiến thứ hai đã nổ ra, với các phần của Libya bị chia cắt giữa các chính phủ có trụ sở tại Tobruk và Tripoli cũng như các bộ lạc và dân quân Hồi giáo khác nhau. Đất nước rơi vào tình trạng hỗn loạn khiến nhiều người cố gắng di cư đến châu Âu. Từ năm 2013 đến 2018, gần 700.000 người di cư đã đến Ý bằng thuyền, nhiều người trong số họ đến từ Libya.
Ngày 23 tháng 10 năm 2020, một lệnh ngừng bắn vĩnh viễn đã được ký kết để chấm dứt chiến tranh.
Jabal Al Akdhar gần Benghazi là vùng ẩm ướt nhất tại Libya. Lượng mưa trung bình hàng năm từ 400 đến 600 millimét.[22]Bản đồ phân loại khí hậu Köppen của Libya
Các vùng địa lý theo lịch sử làCyrenaica,Tripolitania vàFezzan. Hai thành phố quan trọng nhất là thủ đôTripoli ở phía tây bắc Libya vàBenghazi, nằm ở phía đông. Các thành phố lớn khác gồm Misratah, Sirte và Sabha.[25]
Các thiên tai gồmgió nóng, khô mang theo nhiều bụi (tại Libya thường được gọi làgibli). Đây là gió ở phía nam xuất hiện trong thời gian từ một đến bốn ngày vàomùa xuân vàmùa thu. Ngoài ra còn có các trậnbão bụi vàbão cát. Cácốc đảo có rải rác trên khắp lãnh thổ, các ốc đảo lớn nhất làGhadames vàKufra.
Những ngọn núi bị bào mòn tuyệt đẹp ở phía nam đất nước
Sa mạc Libya bao phủ hầu như toàn bộ vùng đông Libya, là một trong những địa điểm khô cằn nhất trên thế giới. Tại nhiều vị trí, trong thời gian hàng thập kỷ không cómưa, và thậm chí tại những vùngcao nguyên mưa rất hiếm khi xảy ra, chỉ một lần trong khoảng 5-10 năm. Tại Uweinat, trận mưa cuối cùng xảy ra vào tháng 9 năm 1998.[26] Có một vùngđất trũng rất rộng được đặt tên là vùngĐất trũng Qattara, ở ngay phía nam dãy núi cực bắc, cùng với ốc đảo Siwa ở cực tây. Vùng này dốc nghiêng về phía tây, chạy tới hai ốc đảo Jaghbub và Jalo.
Tương tự như vậy, khí hậu ở sa mạc Libya có thể rất khắc nghiệt; năm 1922, thị trấnAl 'Aziziyah, nằm ở phía tây Tripoli, có nhiệt độ lên tới 57.8°C (136.0°F), thường được coi là mức nhiệt độ không khí cao nhất từng ghi nhận được trên thế giới.[27]
Có một số ốc đảo không người ở nằm rải rác, thường liên kết với các vùng trũng lớn, nơi có thể tìm thấynước khi đào sâu xuống đất vàifeet. Ở phía tây, có một số nhóm ốc đảo nằm phân tán và không liên kết với các vùng đất trũng, nhóm Kufra, gồm Tazerbo, Rebiana và Kufra.[26]
Ngoài các vách núi, địa hình bằng phẳng ở đây chỉ bị ngắt quãng bởi một loạt các cao nguyên và các khối núi ở gần trung tâm Sa mạc Libya, xung quanh điểm giao cắt biên giới Ai Cập - Sudan - Libya.
Phong cảnh sa mạc phía nam Libya; 90% lãnh thổ nước này là sa mạc
Hơi xa hơn về phía nam là các khối núi Arkenu, Uweinat và Kissu. Những ngọn núi đágranite này rất cổ, đã được hình thành từ lâu trước những viên đá sa thạch xung quanh chúng. Arkenu và Tây Uweinat là những vòng phức hợp rất giống với các vòng tại dãy núi Air. Đông Uweinat (điểm cao nhất ở Sa mạc Libya) là một cao nguyên đá sa thạch kề sát phần đá granite ở phía tây.[26] Đồng bằng ở phía bắc Uweinat mang một số đặc điểmnúi lửa đã bị ăn mòn.
Năm 1996 bộ phimBệnh nhân người Anh khiến mọi người quan tâm hơn tới sa mạc Libya giống như tác phẩm văn học nguyên mẫu của bộ phim này đã gây ra năm 1992.[28]
Chính sách đối ngoại của Libya đã có nhiều thay đổi lớn từ khi nước này tuyên bố thành lập vào Đêm Noel năm 1951. Khi còn là một quốc gia quân chủ, Libya theo đuổi lập trường ủng hộ phương Tây, tuy thế nó vẫn là một nước được cho là thuộc số quốc gia bảo thủ trong việc giữ gìn truyền thống bên trongLiên đoàn Ả Rập, mà họ là một thành viên từ năm 1953.[35] Chính phủ nước này là một đồng minh thân cận củaAnh vàHoa Kỳ; cả hai nước này đều giữ quyền đặt căn cứ quân sự tại Libya. Libya cũng có quan hệ thân thiện vớiPháp,Ý,Hy Lạp vàThổ Nhĩ Kỳ, và đã thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ vớiLiên bang Xô viết năm 1955.
Dù chính phủ ủng hộ những cuộc đấu tranh chính nghĩa Ả Rập, gồm các phong trào đòi độc lập ởMaroc vàAlgérie, họ không tham gia tích cực vào cuộctranh chấp Ả Rập-Israel, các đề tài chính trị ồn ào bên trong cộng đồng Ả Rập trongthập kỷ 1950 và đầuthập kỷ 1960. Vương quốc này được biết đến với sự hợp tác chặt chẽ với phương Tây, trong khi lại tỏ ra bảo thủ với các vấn đề trong nước.[36]
Sau vụđảo chính năm 1969,Gaddafi đóng cửa các căn cứ của Anh, Mỹ vàquốc hữu hoá một phần các công ty dầu mỏ và thương mại nước ngoài tại Libya. Ông cũng đóng vai trò quan trọng trong việc vận động sử dụngcấm vận dầu lửa như một vũ khí để thách thức phương Tây, hy vọng rằng khi giá dầu tăng cao cùng với cuộc cấm vận năm 1973, phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, sẽ phải cân nhắc trong việc ủng hộIsrael. Gaddafi không chấp nhận cảchủ nghĩa cộng sản của Xô Viết vàchủ nghĩa tư bản của Phương Tây, tuyên bố rằng mình đang lập ra một con đường trung dung riêng cho đất nước.[37] Tháng 10 năm 1978, Gaddafi đã bị chỉ trích nặng nề khi ủng hộIdi Amin trong cuộcChiến tranh Uganda-Tanzania. Quân đội Libya được Gaddafi gửi đến giúp đỡ Idi Amin trong tham vọng sáp nhập tỉnhKagera phía bắc Tanzania của ông ta. Amin thua trận và sau này phải chạy trốn sang Libya và sống ở đó gần một năm.[38]
Thủ đô Tripoli của Libya với sự thịnh vượng nhờ phát triển dầu khí
Kinh tế Libya phụ thuộc chủ yếu vào các nguồn thu từ lĩnh vực dầu khí, trên thực tế chiếm toàn bộ nguồn thu từxuất khẩu và khoảng một phần tưGDP. Các nguồn thu từ dầu khí đó cộng với số lượng dân chúng nhỏ khiến Libya trở thành một trong những quốc gia có GDP trên đầu người cao nhất châu Phi và cho phép nước này cung cấp cho người dân một hệ thống an sinh xã hội cao và rộng rãi đáng kinh ngạc, đặc biệt trong lĩnh vực nhà ở và giáo dục.[10] So sánh với các nước láng giềng theo định hướng thị trường, Libya có mức nghèo tuyệt đối và tương đối khá thấp. Trong ba thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Libya đã có những nỗ lực thực hiện quá trình cải cách kinh tế như một phần của chiến dịch rộng lớn hơn nhằm tái hòa nhập cộng đồng quốc tế.[47] Nỗ lực này càng gia tăng sau khinhững biện pháp trừng phạt của Liên Hợp Quốc được dỡ bỏ vào tháng 9 năm 2003, và khi Libya thông báo vào tháng 12 năm 2003 rằng họ sẽ từ bỏ các chương trình sản xuất vũ khí giết người hàng loạt.[48]
Thành phố cổ ở Tripoli - (El-Madina El-Kadima) - nằm giữa trung tâm thành phố, là một trong những địa điểm cổ điển của Địa Trung Hải
Libya đã bắt đầu chấp nhận đáp ứng các sức ép kinh tế, chính trị quốc tế để tiến hành cải cách theo phương hướng thị trường và đã tự do hóa nền kinh tế mang phương hướng xã hội của mình. Những bước đi đầu tiên — gồm xin gia nhậpWTO, giảm một số khoảntrợ cấp và thông báo các kế hoạchtư nhân hoá — đang tạo nền tảng cho một quá trình chuyển tiếp tới một nềnkinh tế dựa trên thị trường.[49] Các lĩnh vực sản xuất phi dầu khí và xây dựng, vốn chiếm khoảng 20% GDP, đã được mở rộng thêm nhiều mặt hàng mới nhưhóa dầu,sắt,thép vànhôm thay vì đơn thuần là chế biến các sản phẩm nông nghiệp như trước kia. Các điều kiện khí hậu và đất đai bạc màu hạn chế rất nhiều năng suất nông nghiệp, và Libya phải nhập khẩu khoảng 75% lương thực.[47]
Nền kinh tế Libya được coi là đã chín muồi để thực hiện hiện đại hóa và chođầu tư nước ngoài.[50] Dưới thời thủ tướng trước,Shukri Ghanem và thủ tướng hiện nayBaghdadi Mahmudi, nước này trải qua một giai đoạn bùng nổ thương mại. Nhiều ngành công nghiệp do chính phủ quản lý thời trước đang được tư nhân hoá. Đa số các biện pháp trừng phạt của Hoa Kỳ đã được dỡ bỏ; tới tháng 5 năm 2006, những biện pháp cuối cùng còn lại cũng đã được xếp đặt kế hoạch đưa ra trước lưỡng viện Hoa Kỳ để được thông qua. Continental Airlines hiện đang chào các tour du lịch tới Libya. Nhiều công ty dầu lửa quốc tế đã quay lại nước này, nhưShell vàExxonMobil.[51] Du lịch cũng đang phát triển, khiến lượng nhu cầu về phòng khách sạn và khả năng vận chuyển của các sân bay nhưSân bay quốc tế Tripoli tăng lên. Chương trình hiện đại hóa các sân bay ở Libya trị giá nhiều triệu đôla gần đây đã được chính phủ thông qua nhằm đáp ứng các yêu cầu đó.[52]
Và cũng dưới chế độ của Ghadafi, tỷ lệ biết chữ đã tăng từ 10% lên 90% tuổi thọ trung bình tăng từ 57 lên 77 tuổi quyền bình đẳng được bảo vệ cho phụ nữ và người da đen, cơ hội việc làm được nâng cao cho các công nhân nhập cư và hệ thống phúc lợi đã được đầu tư cho phép người dân tiếp cận với giáo dục và chăm sóc y tế miễn phí cũng như hỗ trợ về nhà ở.[53] Dòngsông Nhân Tạo là dự án tưới tiêu lớn nhất thế giới[54][55] cũng được đào để cung cấp nước ngọt cho Libya.[53] Ngoài ra, việc hỗ trợ tài chính cũng được cấp cho các đại học để trao học bổng và chương trình phát triển việc làm.[56] Do vậy, Chỉ số phát triển con người (HDI) của Libya được xếp vào mức cao trên thế giới, thứ hạng 58/177 nước năm 2005.[57] Và Libya không hề có nợ nước ngoài dưới chế độ của Gaddafi.[58]
Tuy vậy, tỷ lệthất nghiệp tại Libya được ước tính là 30% hoặc nhiều hơn.[59] Hình thức chủ nghĩa xã hội đặc biệt của Libya cung cấp miễn phí giáo dục, y tế và trợ cấp nhà ở và giao thông vận tải được bao cấp.
Tuy nhiên theo báo BBC Anh quốc, mức lương tại Libya rất thấp và sự giàu có của nhà nước và lợi nhuận từ đầu tư nước ngoài chỉ đem lại lợi lộc cho một tầng lớp thượng lưu nhỏ.[59] Theo tờ báo Hoa KỳLos Angeles Times, các quan chức cao cấp của chính quyền mới ở Libya cáo buộc Đại tá Moammar Gadhafi đã bí mật tẩu tán hơn 200tỷUSD trong cáctài khoản ngân hàng, địa ốc và các khoảnđầu tư khắp thế giới trước khi ông ta chết. Các quan chức này cho rằng, trong 42 năm cầm quyền, Gadhafi đãbiển thủ các nguồntài trợ nhằm thu lợi cho gia đình và bộ tộc của ông.[11] Theo tờ báo Anh quốcDaily Mail, Ông Gaddafi được cho là có khoảng 170 tỷ USD tài sản ở nước ngoài, phần lớn trong số đó đã bị phong tỏa kể từ đầu năm 2011.[60]
Tuy nhiên các con số trên chưa được chứng minh là sự thật.[11] Thực tế, con số 200 tỷ USD được gán cho Gaddafi thực chất là số tiền thuộc sở hữu hợp pháp của các tổ chức nhà nước nhưNgân hàng Trung ương Libya vàCơ quan Đầu tư Libya, quỹ tài sản có chủ quyền của Libya. Do đó, các quỹ của Libya dưới thời Gaddafi cũng tương tự như các quỹ tài sản có chủ quyền của các nước khác. Liên minh châu Âu cũng thông báo ít nhất 30 tỷ USD các khoản đầu tư của Libya đã bị phong tỏa trên khắp lục địa và cùng đồng thuận rằng hàng tỷ tiền đầu tư của chính phủ Libya ở nước ngoài không phải là tài sản cá nhân của Gaddafi.[61]
Sau năm 2000, Libya ghi nhận mức tăng trưởng kinh tế thuận lợi với mức tăng trưởng GDP ước tính khoảng 10,6% trong năm 2010. Sự phát triển này bị gián đoạn bởi Nội chiến Libya, dẫn đến sự suy giảm của nền kinh tế lên tới 62,1% trong năm 2011. Sau chiến tranh, nền kinh tế đã có sự hồi phục vào năm 2012, nhưng sau đó lại bị suy thoái bởi cuộc nội chiến lần thứ hai của Libya. Đến năm 2017, GDP (PPP) bình quân đầu người của Libya chỉ còn bằng 60% so với mức trước chiến tranh.[3]
Libya có dân số ít sống trong một lãnh thổ rộng lớn, vớimật độ dân số khoảng 3 người trên km² (8,5/mi²) ở hai vùng phía bắc làTripolitania vàCyrenaica, và chưa tới một người trên km² (1,6/mi²) tại những nơi khác. Vì vậy, Lybia là một trong những quốc gia có số dân trên diện tích thấp nhất trên thế giới.[62] 90% dân số sống trên một vùng chiếm chưa tới 10% lãnh thổ, đa số dọc theo bờ biển. Hơn nửa triệu người sống tại đô thị, và tập trung đông nhất ở hai thành phố lớn làTripoli vàBenghazi.[63] Người Lybia bản địa chủ yếu gồmngười Ả Rập vàngười Berber.
Có một số lương nhỏngười Tuareg vàTebu sống tập trung ở phía nam, sống theo kiểudu mục hay bán du mục. Trong số người nước ngoài sống tại Lybia, nhóm đông nhất là các công dân từ các quốc gia châu Phi gồm Bắc Phi (chủ yếu là người Ai Cập và Tunisia), Tây Phi và người Phi vùngHạ Sahara.[64] Người Berber ở Lybia và người Ả Rập chiếm 97% dân số, 3% còn lại là người Phi da đen,người Hy Lạp,Maltese,Ý,Ai Cập,Pakistan,Thổ,Ấn Độ vàTunisia.[65]
Ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất ở Libya làtiếng Ả Rập, và đây cũng là ngôn ngữ chính thức.Tiếng Tamazight, tuy không phải là ngôn ngữ chính thức nhưng được người Berber ở Libya sử dụng.[66] Ngoài ra, người Tuareg nóitiếng Tamahaq, thứ ngôn ngữ thuộcnhóm ngôn ngữ Tamasheq duy nhất được biết đến ở vùng phía bắc.Tiếng Ý vàtiếng Anh thỉnh thoảng được sử dụng tại các thành phố lớn, dù những người nói tiếng Ý chủ yếu đều đã có tuổi.
Khu trường lớp Benghazi của trường Đại học cũ ở Libya (Al-Jami'a al-Libiya), Đại học đầu tiên của Libya
Dân số Libya xấp xỉ 5,8 triệu người trong đó có 1,7 triệu học sinh và sinh viên, hơn 270.000 người đang theo học tại các trườngđại học.[67] Giáo dục ở Libya được miễn phí cho mọi người,[68] và là bắt buộc cho đếncấp hai. Tỷ lệ biết chữ của nước này cao nhất Bắc Phi; 82,6% dân số biết đọc và viết.[69] Sau khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, trường đại học đầu tiên của họ từng là "Đại học Libya", được thành lập ở Benghazi.[70] Trong niên khoá 1975/76 số lượng sinh viên đại học được ước tính là 13.418 người. Tới năm 2004, con số này đã tăng lên hơn 200.000, với khoảng 70.000 người khác đang theo học các trường kỹ thuật và đào tạo nghề.[67] Sự tăng trưởng nhanh chóng số lượng sinh viên trong khu vực đào tạo cao học được phản ánh ở sự tăng nhanh số lượng các viện đào tạo cao học. Từ năm 1975 số lượng các trường đại học đã tăng từ hai lên tới con số chín và sau khi bắt đầu xuất hiện từ năm 1980, số các trường kỹ thuật và đào tạo nghề hiện đã là 84.[67] Giáo dục cao học ở Libya được trợ cấp từ ngân sách nhà nước. Năm 1998, số tiền dành cho giáo dục chiếm 38,2% ngân sách quốc gia.[70]
Nhà thờ Hồi giáo tạiGhadames, gần biên giới Tunisia và Algérie; 97% dân số Libya là các tín đồ Hồi giáo
Tôn giáo tại Libya
Hồi giáo (97,0%)
Cơ đốc giáo (0,70%)
Phật giáo (0,30%)
Tôn giáo thống trị ở Libya làHồi giáo với 97% dân số theo tín ngưỡng này.[71] Hầu như toàn bộ người Hồi giáo Libya đều thuộc dòng Hồi giáoSunni, nó có ảnh hưởng lớn cả trên tinh thần cá nhân và các chính sách của chính phủ.
Trướcthập kỷ 1930, Phong tràoSanusi là phong trào Hồi giáo lớn nhất ở Libya. Đây là một phong trào hướng tới sự phục hưng tôn giáo đã được thay đổi nhằm tương thích với cuộc sống sa mạc. Cáczawaayaa (chi nhánh) của nó đã được tìm thấy tạiTripolitania vàFezzan, nhưng ảnh hưởng lớn nhất của Sanusi nằm tạiCyrenaica. Nhằm cứu nguy tôn giáo khỏi sự bất ổn và tình trạng hỗn loạn, phong trào Sanusi đã mang lại cho những người dân bộ lạc Cyrenaican một sự gắn bó tôn giáo và những tình cảm thống nhất.[72] Phong trào Hồi giáo này, cuối cùng bị tiêu diệt bởi cảcuộc xâm lược của Ý và sau đó là bởi chính phủ Gaddafi,[72] phong trào này mang nhiều tính bảo thủ và dù sao cũng có khác biệt so với Hồi giáo hiện nay ở Libya. Gaddafi quả quyết rằng ông là một tín đồ Hồi giáo cuồng nhiệt và chính phủ của ông đang giữ vai trò ủng hộ các viện Hồi giáo trên khắp thế giới thu hút thêm các tín đồ theo đạo Hồi.[73] Tuy nhiên, Hồi giáo Libya luôn được coi là theo truyền thống, nhưng không thô bạo so với Hồi giáo tại các nước khác. Hình thức Hồi giáoSufism của Libya rất phổ biến trên toàn quốc.[74]
Ngoài đa số tuyệt đối tín đồ Hồi giáo Sunni, có một cộng đồng thiểu số rất nhỏCơ đốc giáo, gồm hầu hết là người nước ngoài. Cũng có một cộng đồngAnh giáo nhỏ, gồm phần lớn là công nhân nhập cư châu Phi tại Tripoli; nó là một phần của Giáo khu Ai Cập.[75] Cũng có khoảng 40.000 tín đồCông giáo La Mã tại Libya với haigiám mục, một tại Tripoli (phục vụ cộng đồng Ý) và một tạiBenghazi (dành cho cộng đồngMalta).
Tới thời gian gần đây Libya vẫn là nơi có một trong những cộng đồngngười Do Thái lớn nhất thế giới và đã từng tồn tại ít nhất từ năm 300 TCN.[76] Một loạt các cuộctàn sát người Do Thái bắt đầu từ tháng 11 năm 1945 và kéo dài gần ba năm đã làm suy giảm đáng kể số lượng người Do Thái ở Libya.[77] Năm 1948, khoảng 38.000 người Do Thái còn sống tại nước này.
Từ khi Libya tuyên bố độc lập năm 1951, đa số cộng đồng Do Thái đã di cư khỏi đất nước. Một loạt các cuộc tàn sát người Do Thái khác diễn ra sau cuộcKhủng hoảng Suez năm 1956, buộc khoảng 100 người Do Thái phải bỏ chạy. Khi Gaddafi lên nắm quyền lực, số người Do Thái còn lại bị tịch thu gia sản và những khoản nợ của người khác đối với họ bị xóa bỏ. Tuy nhiên, gần đây Gaddafi đã thông báo rằng những khoản bồi thường thích hợp sẽ được chi trả cho những người Do Thái Libya đã bỏ đất nước ra đi.[78] DùGiáo đường Do Thái chính ở Tripoli đã được tu bổ lại năm 1999, nó vẫn chưa được mở cửa cho công chúng.
Bờ biển Benghazi, thành phố lớn thứ hai ở Libya. Với bờ biển Địa Trung Hải dài nhất so với các nước khác trong vùng, những bãi biển còn mang nhiều vẻ hoang sơ của Libya luôn có đông du khách.
Văn hóa Libya tương đồng với các quốc giaẢ rập xung quanh. Trong khi ngôn ngữ hàng đầu của đất nước là mộthình thức thông tục địa phương của tiếng Ả rập,[79] người dân Libya coi họ là một phần của thế giới Ả rập to lớn. Dường như có một sự phân biệt vềthổ ngữ và một số thổ ngữ bộ lạc và làng khác. Người Libya Ả rập có một di sản truyền thống của bộ lạc du mụcBedouin và thường coi mình là một phần của bộ lạc Bedouin.
Cuộc sống gia đình là điều quan trọng đối với các gia đình Libya, đa số họ sống tại cáctòa nhà chung cư và các ngôi nhà riêng, kiểu ngôi nhà phụ thuộc vào thu nhập và sự giàu có của từng hộ. Dù người Libya Ả rập theo truyền thống sống du mục trong các lều trại, hiện họ đã định cư tại nhiều thị trấn và thành phố.[80] Vì thế, phong cách sống cũ của họ dần phai nhạt. Một số lượng nhỏ người Libya vẫn sống trong sa mạc như cha ông họ đã từng sống trong hàng thế kỷ trước kia. Đa phần dân cư làm việc trong các ngànhcông nghiệp vàdịch vụ, chỉ một số nhỏ làmnông nghiệp.
Như một số nước Ả rập khác trongthế giới Ả rập, Libya có ít nhà hát và các gallery. Giải trí công cộng hầu như không tồn tại, thậm chí trong các thành phố lớn.[81] Gần đây nghệ thuật tại Libya đã bắt đầu phục hưng, đặc biệt là hội họa; các gallery tư nhân bắt đầu phát triển tạo cơ hội thể hiện cho các tài năng trẻ.[82] Trái lại, trong nhiều năm nước này không hề có những nhà hát công cộng, và chỉ vài rạp chiếu phim có trình chiếu các bộ phim nước ngoài.Văn hóa dân gian vẫn tồn tại và phát triển, với một số nhóm nhạc và nhảy múa tại các dịp lễ hội, cả tại Libya và nước ngoài. Các chương trình phát thanh chính ở Libya đều phát các loại nhạc truyền thống.Âm nhạc Tuareg và nhảy múa rất phổ biến tạiGhadames ở phía nam. Các chương trình truyền hình đa số phát bằng tiếng Ả rập với chỉ 30 phút mỗi ngày cho các bản tin tiếng Anh và tiếng Pháp mỗi buổi chiều. Chính phủ vẫn quản lý chặt chẽ các cơ sở phát thanh, truyền hình; Một phân tích mới doỦy ban bảo vệ các nhà báo đưa ra cho rằng truyền thông ở Libya là một trong những nơi bị quản lý chặt chẽ nhất trong thế giới Ả rập.[83] Để khắc phục điều này, chính phủ đã có nhiều kế hoạch nhằm phát triển truyền hình tư nhân, một sáng kiến được đưa ra nhằm phục hưng ngành truyền thông của đất nước.[84]
Người Libya thường đi nghỉ tại các bãi biển trong nước. Họ cũng có cơ hội tham quan tại các địa điểm khảo cổ học được gìn giữ trong tình trạng tốt, đặc biệt ởLeptis Magna, nơi đây được nhiều người coi là một trong những di sản khảo cổ học Rôma được gìn giữ tốt nhất trên thế giới.[85]
Thủ đô đất nước,Tripoli, có rất nhiều bảo tàng đẹp và văn khố phong phú; gồm Thư viện chính phủ, Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Khảo cổ học, Lưu trữ Quốc gia, Bảo tàng Văn khắc và Bảo tàng Hồi giáo. Bảo tàng Jamahiriya được xây dựng sau các cuộc thảo luận vớiUNESCO, có lẽ là bảo tàng nổi tiếng nhất nước này; nó trưng bày những bộ sưu tập đẹp nhất về nghệ thuật cổ điển Địa Trung Hải.[86]
^"Member States". United Nations.Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 6 năm 2021. Truy cập ngày 13 tháng 2 năm 2021.On 22 December 2017, the Permanent Mission of Libya to the United Nations formally notified the United Nations that the government is changing the official name of Libya to 'State of Libya.'
^abUnited Nations Economic & Social Council, (16 tháng 2 năm 1996),"Libyan Arab Jamahiriya Report",Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006
^Federal Research Division of the Library of Congress, (1987),"Tripolitania and the Phoenicians",U.S. Library of Congress, Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2006
^Federal Research Division of the Library of Congress, (1987),"Cyrenaica and the Greeks",U.S. Library of Congress, Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2006
^Heuser, Stephen, (24 tháng 7 năm 2005),"When Romans lived in Libya",The Boston Globe Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006
^US Department of State's Background Notes, (Nov, 2005)"Libya - History",U.S. Dept. of State, Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006
^Federal Research Division of the Library of Congress, (1987),"Climate & Hydrology of Libya",U.S. Library of Congress, Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2006
^The national authority for information and authentication, Libya, (2004),"Census of Libya, 2004"Lưu trữ ngày 14 tháng 5 năm 2006 tạiWayback Machine,Libyan Jamahiriya Broadcasting Corporation, Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006
^Pelham, Nicolas (tháng 2 năm 2015)."Libya Against Itself".The New York Review of Books.Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 18 tháng 2 năm 2015.
^The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, (2001 - 2005),"Qaddafi, Muammar al-"Lưu trữ ngày 21 tháng 8 năm 2006 tạiWayback Machine,Bartleby Books, Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006
^Biography,"Idi Amin"Lưu trữ ngày 26 tháng 8 năm 2006 tạiWayback Machine,Cape Breton-Victoria Regional School Board, Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006
^Marcus, Jonathan (ngày 15 tháng 5 năm 2006)."Washington's Libyan fairy tale".BBC News.Lưu trữ bản gốc ngày 16 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 5 tháng 2 năm 2013.
^Leverett, Flynt (ngày 23 tháng 1 năm 2004)."Why Libya Gave Up on the Bomb".The New York Times.Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2011.
^Libya Demographics and Geograhy, (2005),"Libya - Population"Lưu trữ ngày 3 tháng 5 năm 2008 tạiWayback MachineThe Columbia Gazetteer of the World, Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2006
^abcClark, Nick, (July, 2004),"Education in Libya"Lưu trữ ngày 8 tháng 2 năm 2013 tạiWayback Machine,World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4, Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006
^Federal Research Division of the Library of Congress, (1987),"Education of Libya",U.S. Library of Congress, Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2006
Harris, David A. (2001).In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979-1999. KTAV Publishing House, Inc.ISBN 0-88125-693-5
Wright, John L.Nations of the Modern World: Libya, Ernest Benn Ltd, 1969
.svg)
.svg)
.jpg)
.svg)
