Khủng long là một nhómbò sát[phụ chú 1] thuộcnhánhDinosauria, xuất hiện lần đầu vàokỷTam Điệp khoảng 243 - 233,23 triệu năm trước đây, mặc dù nguồn gốc chính xác và các mốc thời gian trongquá trình tiến hóa của chúng hiện vẫn đang tiếp tục được đào sâu nghiên cứu. Kể từ sausự kiện tuyệt chủng Tam Điệp – Jura (201,3 triệu năm trước), khủng long đã trở thành nhómđộng vật có xương sống chiếm ưu thế nhất xuyên suốt quakỷ Jura cho đến cuốikỷ Phấn Trắng, khisự kiện tuyệt chủng Phấn Trắng-Cổ Cận (66 triệu năm trước) làm tuyệt chủng hầu hết các nhóm khủng long và 3/4 các loàiđộng vật,thực vật trênTrái Đất (trong đó đa số các loài bò sát khổng lồ bao gồm khủng long bị thiệt hại nặng nề nhất, các loài cá và lưỡng cư ít bị thiệt hại), sự kiện tuyệt chủng này đánh dấu sự kết thúcĐại Trung Sinh và bắt đầuĐại Tân Sinh. Các ghi nhậnhóa thạch cho thấychim đã tiến hóa từkhủng long có lông vũ, tiến hóa từ một nhóm lớn hơn làkhủng long chân thú vàothếJura muộn, và vài loài chim đã sống sót sau sự kiện tuyệt chủng 66 triệu năm trước rồi tiếp tục phát triển đa dạng như hiện nay. Do đó, chim là hậu duệ duy nhất còn sót lại ngày nay của khủng long, và khủng long vẫn chưa tuyệt chủng hoàn toàn như vẫn thường được nói mà một nhánh con cháu của chúng vẫn còn tồn tại đến tận ngày nay. Khủng long vì thế có thể được chia thành hai loại làkhủng long phi điểu (tức là tất cả các loại khủng long khác chim) vàchim.
Khủng long là một nhóm đa dạng từphân loại sinh học,hình thái đếnsinh thái. Chim, với hơn 10,000 loài còn sinh tồn, là nhóm động vật có xương sống đa dạng nhất ngoàibộ Cá vược. Theo các bằng chứng hóa thạch, các nhàcổ sinh đã nhận ra 500chi và hơn 1000loài khủng long phi điểu. Khủng long có mặt ở khắp các châu lục, qua nhữngloài hiện còn (chim) cũng như những hóa thạch còn sót lại. Suốt nửa đầu của thế kỷ XX, trước khi chim được xem là khủng long, hầu hết cộng đồng khoa học tin rằng khủng long là động vật chậm chạp vàbiến nhiệt. Tuy nhiên hầu hếtcác nghiên cứu những năm 1970 đã chỉ ra rằng khủng long là động vật hoạt động tích cực với khả năngtrao đổi chất cao và thích nghi tốt cho quan hệ xã hội. Một sốăn thực vật, số khácăn thịt. Có bằng chứng cho thấy tất cả khủng long đềuđẻ trứng, và xâytổ là một đặc điểm phụ của tất cả khủng long, cả chim lẫn phi điểu.
Tổ tiên khủng longđi bằng hai chân. Tuy thế rất nhiều chi khủng longđi bằng bốn chân, và một số chi có thể thay đổi giữa 2 dạng. Cấu trúc sừng và mào là phổ biến ở tất cả các nhóm khủng long, và vài nhóm thậm chí còn phát triển các biến đổibộ xương nhưgiáp mô hoặcgai. Trong khi khủng long hiện đại (chim) khá nhỏ để thuận tiện cho việc bay lượn (tất nhiên vẫn có một vài loài chim không thể bay), nhiều loài khủng long có cơ thể rất lớn. Chikhủng long chân thằn lằn lớn nhất có thể đạt tới 39,7 mét (130 foot) chiều dài và 18 m (59 ft) chiều cao. Dù vậy, ý nghĩ rằng khủng long đa số đều to lớn là sai lầm, vì hóa thạch lớn có khuynh hướng được giữ lâu hơn. Nhiều chi khủng long khá là nhỏ, vi dụXixianykus chỉ dài khoảng 50 xentimét (20 inch).
Kể từ khi hóa thạch khủng long lần đầu tiên được ghi nhận trong những năm đầu thế kỷ XIX, khủng long đã trở thành một phần của văn hóa đại chúng và bộ xương hoặc mô hình hóa thạch của chúng là các điểm thu hút khách tham quan ở các viện bảo tàng. Kích thước khổng lồ của một số nhóm khủng long, cũng như bản chất có vẻ huyền bí và quái vật, đã đảm bảo cho sự xuất hiện của chúng trong những quyển sách và bộ phim bán chạy nhất nhưJurassic Park. Sự nhiệt tình của công chúng đã dẫn đến các tài trợ đáng kể cho nghiên cứu khủng long, và những khám phá mới thường xuyên được cập nhật bởi các phương tiện truyền thông.
"Khủng long" (được người Việt dịch ra từtiếng Trung 恐龍)[7] làtừ Hán-Việt có nghĩa là "rồng lớn".Đơn vị phân loại Dinosauria đượcnhà cổ sinh họcSir Richard Owen định nghĩa chính thức năm 1842 là "một tộc riêng hoặc phân bộ của bò sát Sauria", một nhóm các động vật được chấp nhận ở Anh và trên thế giới lúc bấy giờ.[8][9] Tên có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ đạiδεινός (deinos) 'mạnh mẽ, khủng khiếp hoặc to lớn một cách đáng sợ', và σαῦρος (sauros) 'thằn lằn hoặc bò sát'.[8][10] Mặc dù cái tên này thường được giải thích là có liên quan đến răng, móng vuốt hoặc những đặc điểm đáng sợ khác của khủng long, theo Owen nó đơn thuần chỉ để gợi lên kích thước và vẻ oai vệ của chúng.[11]
Nhiều loại bò sát tiền sử khác nhưdực long,thương long,thằn lằn cá,thằn lằn đầu rắn vàDimetrodon cũng được công chúng thường coi là khủng long, nhưng thực ra là không phải.[12] Dực long, là thành viên của nhánhOrnithodira, là họ hàng xa của khủng long. Các nhóm khác kể trên, cũng như khủng long và dực long, là thành viên của nhóm bò sátSauropsida (nhánh 2 cung bên, gồm các loài bò sát và chim hiện nay), cònDimetrodon thuộc nhómSynapsida (nhánh một cung bên, tiến hóa thànhthú có vú hiện nay).
Theophương pháp phát sinh loài, khủng long thường được định nghĩa là nhóm động vật bao hàmtổ tiên chung gần đây nhất (MRCA) củaTriceratops vàchim, cũng như tất cả các hậu duệ của chúng.[13] Có ý kiến cho rằng Dinosauria nên được định nghĩa trong tương quan với MRCA củaMegalosaurus vàIguanodon, bởi lẽ đây là hai trong số ba chi phân loài đượcRichard Owen trích dẫn khi ông công nhận nhánh Dinosauria.[14] Cả hai cách định nghĩa đều dẫn đến cùng một công thức phân loại: "Dinosauria =Ornithischia +Saurischia"; trong đó bao gồm các dòng dõi khủng long thấp hơn như:Ankylosauria (khủng long bọc giáp, ăn cỏ, đi đứng bằng bốn chân),Stegosauria (khủng long phiến sừng, ăn cỏ, đi đứng bằng bốn chân),Ceratopsia (khủng long có diềm cổ, ăn cỏ, đi đứng bằng hai hoặc bốn chân),Pachycephalosauria (khủng long sọ cứng, ăn cỏ, đi đứng bằng hai chân),Ornithopoda (khủng long ăn cỏ, đi đứng bằng hai hoặc bốn chân, bao gồm khủng long "mỏ vịt"),Theropoda (hầu hết là khủng long ăn thịt, và chim), vàSauropodomorpha (khủng long ăn cỏ, đi đứng bằng bốn chân, cổ và đuôi dài).[15]
Chim hiện được công nhận là dòng dõi duy nhất còn tồn tại của khủng long. Theo phân loại truyền thống, chim được coi là một lớp động vật khác biệt đã tiến hóa từ khủng long, vốn lại một liên bộ riêng biệt. Tuy nhiên, phần lớn giới cổ sinh vật học đương đại bác bỏ cách phân loại truyền thống, mà thay vào đó phân loại theo lối phát sinh chủng loài; cách tiếp cận này đòi hỏi rằng, để một nhóm được coi là hợp lệ, tất cả hậu duệ của các loài thành viên cũng phải được quy vào nhóm. Vậy nên, chim được coi là khủng long và khủng long, do đó, chưa tuyệt chủng.[16] Chim được xếp vào phân nhómManiraptora, thuộc nhánhCoelurosauria, phân bộ Therapoda, bộ Saurischia.[17]
Nghiên cứu năm 2017 của Matthew Baron,David B. Norman và Paul M. Barrett đã đề xuất một thay đổi căn bản đối với hệ thống phân loài khủng long. Phân tích phát sinh chủng loại của Baronet al. đã phục hồi giả thuyết cho rằng Ornithischia gần gũi hơn với Therapoda khi so với Sauropodomorpha, trái ngược với kiểu gộp Therapoda và Sauropodomorpha cổ điển. Tuy nhiên, điều này sẽ khiến nhóm Sauropoda và hậu duệ của chúng không còn được tính là khủng long, vậy nên nhóm tác giả đã phải định nghĩa lại Dinosauria là tổ tiên chung cuối cùng củaTriceratops horridus,Passer localus vàDiplodocus carnegii, cũng như tất cả các hậu duệ của chúng. Họ đồng thời hồi sinh thuật ngữOrnithoscelida để chỉ gộp Ornithischia và Theropoda.[18][19]
Sử dụng một trong những định nghĩa trên, khủng long có thể được mô tả chung là những động vật thuộc nhómArchosauria cóchân sau duỗi thẳng bên dưới cơ thể khi đứng.[20] Các nhóm bò sát tiền sử thường bị ngộ nhận là khủng long, mặc dù không chính xác, bao gồm:thằn lằn cá,thằn lằn sông,thằn lằn cổ rắn,dực long vàpelycosauria (đặc biệt là chiDimetrodon).[12] Dực long là họ hàng xa của khủng long vì chúng cùng thuộc nhánhOrnithodira. Các nhóm còn lại, giống khủng long và dực long, đều thuộc nhánhSauropsida (gồm bò sát và chim), ngoại trừDimetrodon thuộc nhánhSynapsida. Tất cả các nhóm kể trên có dáng đứng chi sau khác hoàn toàn khi so với khủng long thật sự.[21]
Khủng long làđộng vật có xương sống phổ biến nhất trên Trái Đất vàoĐại Trung Sinh, đặc biệt là trongkỷ Jura vàkỷ Phấn Trắng. Các loài động vật khác bị hạn chế về kích thước và hốc sinh thái trong thời kỳ này; nhưđộng vật có vú chẳng hạn, hiếm khi đạt được kích thước của một con mèo nhà, hầu hết đều nhỏ nhắn và săn những con mồi tí hon.[22] Khủng long là một nhóm động vật rất đa dạng và phong phú; tính đến năm 2018, hơn 900 chi khủng long phi điểu đã được xác định và tổng số chi được lưu lại trong bản ghi khảo cổ được ước tính vào khoảng 1850, gần 75% trong đó chưa được khám phá, và 1124 loài tính đến năm 2016.[23][24][25] Một nghiên cứu năm 1995 suy đoán rằng, từng tồn tại 3.400 chi khủng long khác nhau trên thế giới, tính cả các loài không được lưu giữ trong bản ghi khảo cổ.[26]
Năm 2016, số lượng loài khủng long tồn tại trong Đại Trung Sinh được ước tính rơi vào khoảng 1.543–2.468.[27][28] Năm 2021, số lượng loài chim hiện đại được ước tính vào khoảng 10.806.[29] Mặc dù tổ tiên chúng đi đứng bằng hai chân, một số loài khủng long đã phát triển dáng đi đứng bằng bốn chân; một số khác, nhưAnchisaurus vàIguanodon chẳng hạn, còn có thể chuyển dáng đi từ hai chân sang bốn chân. Các đặc điểm kiểu hình như sừng và mào xuất hiện rất phổ biến ở khủng long, một số thậm chí sở hữu giáp xương. Dù nổi tiếng về kích thước cơ thể khổng lồ, nhiều loài khủng long Đại Trung Sinh trên thực tế chỉ to bằng con người hoặc có khi còn bé hơn. Khủng long sinh sôi nảy nở ở nhiều nơi và bằng chứng hóa thạch cho thấy phạm vi sinh sống của chúng đã lan tỏa khắp thế giới kể từthế Jura sớm.[30] Cũng có bằng chứng cho thấy nhiều loài khủng long phi điểu, nhưMicroraptor chẳng hạn, có khả năng bay hoặc ít nhất là liệng, và một số khác, như họSpinosauridae chẳng hạn, có tập tínhbán thủy sinh.[31]
SọDromaeosaurus, kiểu mẫu điển hình của nhóm Archosauria
Mặc dù các khám phá gần đây đã khiến việc trình bày một bản danh sách các đặc điểm riêng biệt được thống nhất phổ quát của khủng long trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, song hầu như tất cả các loài khủng long được phát hiện tới nay đều chia sẻ một số điểm đột biến nhất định khi so với tổ tiên chung của chúng. Một số nhóm khủng long về sau còn phát triển nhiều đặc điểm tách biệt, song vẫn bắt nguồn từ những đặc điểm tổ tiên mà được coi là điển hình của Dinosauria. Thuật ngữ để chỉ các đặc điểm như vậy làkiểu hình dẫn xuất chia sẻ (synapomorphy).[32]
Năm 2011, nhà cổ sinh vật họcSterling Nesbitt liệt kê mười hai đặc tính dẫn xuất chia sẻ chung sau đây của nhánh Archosauria:[33]
Ở hộp sọ, phía trước cửa sổ trên thái dương (supratemporal fenestra) còn có hố trên thái dương (supratemporal fossa).
Các mỏm lồi đốt cổ (epipophysis) hiện diện ở cácđốt cổ nằm sauđốt đội (atlas) vàđốt trục (axis).
Đỉnh của chỏm delta-ngực, tức mỏm xương chĩa ra để cung cấp chỗ bám cho cơ delta-ngực (deltopectoral), có thể nằm ở bất cứ vị trí nào kể từ khoảng 30% chiều dài củaxương cánh tay.
Xương quay (radius) ngắn hơn hoặc bằng 80% xương cánh tay (humerus).
Mẩu chuyển thứ tư bất đối xứng, với rìa xa, thấp, tạo thành một góc dốc so với trục.
Trênxương sên (astragalus) vàxương gót (calcaneum), xương mắt cá chân trên, mặt khớp gần nhất, bề mặt kết nối trên, củaxương mác (fibula) chiếm ít hơn 30%chiều rộng của phần tử.
Cácxương ngoài chẩm (exoccipital) ở phía sau hộp sọ không gặp nhau tại đường dọc đường giữa trên nền khoang nội sọ.
Ở khung chậu, các bề mặt khớp gần gốcđốt háng (ischium) vớixương chậu (ilium) vàxương mu (pubis) bị ngăn cách bởi một bề mặt lõm lớn (ở phía trên của đốt háng, một phần của khớp hông mở nằm giữa các tiếp xúc với xương mu và xương chậu).
Cạnh sống xương chày (cnemial crest) cong theo hướng trước-bên (anterolaterally).
Dãy lồi định hướng gần theo chiều từ trục chính giữa cơ thể ra xa (proximodistally) khác biệt hiện diện ở mặt sau của cuống xương chày xa.
Mặt khớp giữa xương mác và xương gót, tức bề mặt trên cùng của xương gót nối với xương mác, lõm xuống.
Nesbitt đồng thời bác bỏ một số kiểu hình dẫn xuất chung được đề xuất trước đó, những đặc điểm vốn có mặt ở cả họSilesauridae, được ông phục hồi như một nhóm chị em của Dinosauria. Những đặc điểm này bao gồm một mẩu chuyển trước lớn, khối xương bàn chân II và IV cóchiều dài không đều nhau, tiếp xúc giữa đốt háng và xương mu bị tiêu giảm, đỉnh cạnh sống hiện diện trên xương chày và mỏm từ dưới lên của xương sên, v.v.[13]
Các khớp hông và tư thế chi sau của, lần lượt từ trái sang phải: bò sát điển hình (xoải hai bên), khủng long và thú (duỗi thẳng vuông góc khớp), vàrauisuchia (duỗi thẳng cột)
Ngoài ra, một loạt các đặc điểm trên bộ xương khác được chia sẻ bởi các loài khủng long. Tuy nhiên, vì chúng là điểm chung của nhiều nhóm thằn lằn chúa khác hoặc không xuất hiện trong các loài khủng long thời kỳ đầu, những đặc điểm này không được coi là dẫn xuất chung. Ví dụ, ởđộng vật Hai cung bên, tổ tiên khủng long có hai cặp cửa sổ thái dương (các lỗ ở hộp sọ phía sau ổ mắt) và là thành viên của nhóm Hai cung bên Thằn lằn chúa, có thêm các lỗ mở ở mõm và hàm dưới.[34] Ngoài ra, một số đặc điểm từng được cho là dẫn xuất chung hiện được biết là đã xuất hiện trước cả khủng long, hoặc vắng mặt ở những con khủng long sớm nhất và tiến hóa độc lập bởi các nhóm khủng long khác nhau. Chúng bao gồm một xương bả vai kéo dài, một xương cùng bao gồm ba hoặc nhiều đốt sống hợp nhất (ba được tìm thấy trong một số thằn lằn chúa khác, nhưng chỉ có hai được tìm thấy ởHerrerasaurus);[13] và một ổ cối mở, hoặc ổ cắm hông, có một lỗ ở giữa ở bề mặt bên trong của nó (đóng vào ởSaturnalia).[35][36] Một khó khăn khác trong việc xác định các đặc điểm chung của khủng long là khủng long sơ khai và các loài săn mồi khác từ thế Đệ Tam muộn thường được biết đến rất ít và giống nhau theo nhiều cách; những con vật này đôi khi bị xác định sai trong nhiều tài liệu.[37]
Khủng long đứng với chân sau dựng đứng theo cách tương tự như hầu hết các động vật có vú hiện đại, khác biệt với hầu hết các loài bò sát khác có tư thế chân nằm ngang.[38] Tư thế này xuất hiện là do sự phát triển của một ngách ở mặt bên trong khung chậu (thường là một ổ mở) và một đầu khác biệt hướng vào bên trong nằm trên xương đùi.[39] Tư thế duỗi thẳng cho phép những con khủng long nguyên thủy dễ hô hấp hơn trong khi đang di chuyển, tăng sức chịu đựng và mức độ hoạt động vượt qua những loài bò sát xoải chân.[40] Tay chân duỗi thẳng có lẽ đã hỗ trợ sự tiến hóa của kích thước cơ thể lớn bằng cách giảm lực uốn cong lên các chi.[41] Một số thằn lằn chúa không phải khủng long, bao gồmrauisuchian, cũng có chân tay duỗi thẳng nhưng đạt được điều này nhờ cấu hình "trụ cột" của khớp hông, trong đó thay vì xương đùi chèn vào ổ cắm trên hông, xương chậu được xoay lại để tạo thành một kệ nhô ra.[41]
Khủng long phân nhánh từ tổ tiên của chúng, một loài bò sát thuộc nhómArchosauria, vào khoảng 230 triệu năm trước, trong khoảng Thế Tam Điệp giữa đến muộn, gần 20 triệu năm sausự kiện tuyệt chủng Permi–Trias quét sạch khoảng 96% dạng sống dưới nước và 70% dạng sống có xương trên cạn.[42][43] Độ tuổi của các thành hệ chứa hóa thạch của chiEoraptor rơi vào khoảng 231.4 triệu năm. Các nhà cổ sinh vật học cho rằngEoraptor sở hữu nhiều đặc điểm của tổ tiên chung của tất cả các loài khủng long;[44] nếu đây là sự thật thì nó chỉ ra rằng những con khủng long đầu tiên đều là những săn mồi cỡ nhỏ đi bằng hai chân.[45] Việc phát hiện ra cácornithodiran nguyên thủy giống khủng long nhưMarasuchus vàLagerpeton thuộc tầng đá có tuổi Tam Điệp trung ởArgentina chứng minh cho quan điểm này; phân tích những hóa thạch được phục dựng lại cho thấy rằng những động vật này là các loài săn mồi cỡ nhỏ đi bằng hai chân. Tuy vậy, khủng long có thể đã xuất hiện sớm hơn nữa, vào khoảng 243 triệu năm trước, dựa trên các mảnh hóa thạch còn sót lại của chiNyasasaurus, tuy vậy những mảnh xương này đã bị biến dạng quá nhiều, khiến cho việc xác định nó có quan hệ thế nào với khủng long thành ra không chắc chắn.[46]
Khi khủng long lần đầu tiên xuất hiện, chúng chưa phải là loài động vật có xương sống chiếm ưu thế. Các lục địa bấy giờ bị chiếm lĩnh bởi nhiều loài archosauria và thuộcBộ Cung thú khác nhưaetosauria,cynodontia,ornithosuchidae,rauisuchia, vàrhynchosauria. Hầu hết các nhóm này đã tuyệt chủng trong kỷ Tam Điệp thuộc một trong 2 làn sóng tuyệt chủng. Làn sóng đầu tiên, vào khoảng ranh giới giữa các tầng động vậtCarnian vàNorian (khoảng 215 triệu năm trước), nhánh gốc củaarchosauromorpha bao gồm cácprotorosaur bị tuyệt chủng. Tiếp theo đó là giai đoạn tuyệt chủng Trias-Jura (khoảng 200 triệu năm trước), hầu hết các nhóm thằn lằn chúa thời kỳ đầu như aetosauria, ornithosuchidae,phytosauria, và rauisuchia bị tuyệt chủng. Sự mất mát này để lại một hệ động vật trên cạn gồmcrocodylomorpha (nhánh chứa cá sấu sau này), khủng long,thú,pterosauria, vàrùa.[13] Dòng dõi mới của khủng long ban đầuđa dạng hóa qua các tầng động vậtCarnian vàNorian trong kỷ Trias bằng cách chiếm cáchốc sinh thái của các nhóm đã tuyệt chủng. ...
Sự tiến hóa của khủng long hậu Tam Điệp đi kèm theo những thay đổi của thảm thực vật và vị trí của các lục địa. Vào kỷ Tam Điệp muộn và kỷ Jura sớm, các khối đất liền ghép với nhau tạo thành một lục địaPangea duy nhất, và hệ động vật của thế giới chủ yếu bao gồm các loài ăn thịtcoelophysoidea và các loài ăn cỏsauropodomorph sớm.[47]Thực vật hạt trần (đặc biệt làcây lá kim), một nguồn thức ăn tiềm năng, phát triển trong thế Tam Điệp muộn. Các sauropodomorph nguyên thủy không có cơ chế tinh vi để nghiền thức ăn trong miệng, và do đó phải sử dụng phương pháp khác để băm nhỏ thức ăn trong hệ tiêu hóa.[48] Sự đồng nhất tổng quát của các loài khủng long vẫn tiếp tục trong kỷ Jura giữa và muộn, các địa phương hầu hết đều có động vật ăn thịt lớn bao gồmCeratosauria,đại long vàCarnosauria và các loàikhủng long hông chim,khủng long phiến sừng và khủng long chân thằn lằn lớn ăn thực vật. Ví dụ bao gồmthành hệ Morrison tại Bắc Mỹ và các thềm Tendaguru tạiTanzania. Khủng long ở Trung Quốc có một số khác biệt, với các loài khủng long chân thúsinraptorid chuyên biệt và các loài khủng long cổ dài khác thường nhưMamenchisaurus.[47]Khủng long bọc giáp vàkhủng long chân chim cũng trở nên phổ biến hơn, trong khi cácchuẩn bản long (tổ tiên khủng long chân thằn lằn) tuyệt chủng. Cây lá kim vàpteridophyte là những loài thực vật phổ biến nhất. Khủng long chân thằn lằn, giống như chuẩn bản long trước đây, không nghiền lá cây cỏ bằng miệng. Các loài khủng long hông chim bấy giờ đã phát triển các cách thức khác nhau để xử lý thức ăn trong miệng, bao gồm các cơ quan giống như má để giữ thức ăn trong mồm và các chuyển động hàm thích hợp để nghiền thức ăn.[48] Một sự kiện tiến hóa đáng chú ý khác trong kỷ Jura là sự xuất hiện của những loài chim thực sự, có nguồn gốc từ nhánhkhủng long đuôi rỗngmaniraptora.
Vào kỷ Phấn trắng sớm, Pangea bắt đầu phân tách ra. Khủng long theo đó mà trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. Phần đầu của thời đại này đã chứng kiến sự mở rộng của các loài khủng long vận giáp,iguanodontia vàbrachiosaurid tại châu Âu, Bắc Mỹ và phía bắc châu Phi. Những nhóm này sau đó bị thay thế ở châu Phi bằng các khủng long chân thú khác như cácđại long xương gai vàdị long răng cá mập lớn, và các khủng long chân thằn lằn nhưhọ Rebbachisauridae vànhóm Titanosauria, cũng được tìm thấy ở Nam Mỹ. Ở châu Á,khủng long đuôi rỗng maniraptor, cáckhủng long chạy nhanh, cácđiểu long răng khía và cácoviraptorosauria trở nên phổ biến, và các khủng long vận giáp vàkhủng long mặt sừng sớm nhưPsittacosaurus trở thành các động vật ăn cỏ chủ chốt. Trong khi đó, Úc là nơi cư trú của một số loài khủng long vận giáp nguyên thủy,họ Hypsilophodont và cáciguanodontia.[47] Các khủng long phiến sừng dường như đã tuyệt chủng vào một thời điểm nào đó trong kỷ Phấn trắng sớm hoặc Phấn trắng muộn sớm. Một thay đổi lớn trong kỷ Phấn trắng sớm, sẽ được khuếch đại vào cuối kỷ Phấn trắng, là sự tiến hóa củathực vật có hoa. Đồng thời, một số nhóm khủng long ăn cỏ đã phát triển những cách thức tinh vi hơn để tiêu hóa thức ăn. Những khủng long đầu giáp đã phát triển một phương pháp cắt lát với những chiếc răng xếp chồng lên nhau trong một khối răng, và những loài iguanodontia phát triển một phương pháp mài bằng khối răng, được nâng cấp ở cáckhủng long mỏ vịt.[48] Một số loài khủng long chân thằn lằn cũng tiến hóa khối răng, được minh họa tốt nhất ở loàiNigersaurus.[49]
Có ba hệ động vật khủng long chính vào cuối kỷ Phấn trắng. Ở các lục địa phía bắc của Bắc Mỹ và Châu Á, các khủng long chân thú chủ chốt là cácbạo long chuẩn và nhiều loại maniraptora nhỏ khác nhau, với các loài động vật ăn cỏ chủ yếu là khủng long hông chim gồm mỏ vịt, mặt sừng, vận giáp và đầu dày. Ở các lục địa phía nam từng tạo nên lục địaGondwana đang bị chia tách, cácabelisaurid là loài khủng long chân thú phổ biến và các titanosauria là động vật ăn cỏ phổ biến. Cuối cùng, ở châu Âu, khủng long chạy nhanh,rhabdodontid,giáp long xương kết, và loài titanosauria là phổ biến.[47] Thực vật có hoa phát xạ tiến hóa cao,[48] với những đám cỏ đầu tiên xuất hiện vào cuối kỷ Phấn trắng.[50] Các loài hadrosaurid ăn nghiền và ceratopsia ăn cắt thực vật trở nên vô cùng đa dạng trên khắp Bắc Mỹ và Châu Á. Khủng long chân thú cũng phát xạ tiến hóa thành các loài ăn cỏ hoặc ăn tạp, với các loàitherizinosauria vàornithomimosauria trở nên phổ biến hơn.[48]
Sự kiện tuyệt chủng kỷ Phấn Trắng - Cổ Cận, xảy ra vào khoảng 66 triệu năm trước, giết chết tất cả các nhóm khủng long ngoại trừ các loài chimneornithine. Một số nhómHai cung thú khác, chẳng hạn nhưcá sấu,sebecosuchia, rùa, thằn lằn, rắn,sphenodontia, vàchoristodera, cũng sống sót sau sự kiện này.[51]
Các dòng dõi còn sót lại của các loài chim neornithine, bao gồm tổ tiên của các loàiratite (các loài chim lớn không bay),điểu cầm hiện đại, và một loạt các loàichim nước, đa dạng hóa nhanh chóng vào đầu kỷCổ Cận, chiếm cáchốc sinh thái bị bỏ trống bởi sự tuyệt chủng của loài khủng long đại Trung Sinh ví dụ như cácenantiornithine sống trên cây,hesperornithes thủy sinh, và thậm chí thay thế cả các loài khủng long chân thú trên cạn lớn (dưới dạngGastornis,eogruiid,Bathornithid,ratite,geranoidid,mihirung và "chim khủng bố"). Người ta thường viện dẫn rằng các động vật có vú cạnh tranh với các neornithine để thống trị các hốc sinh thái trên cạn nhưng nhiều nhóm trong số này cùng tồn tại ôn hòa với các động vật có vú phong phú trong hầu hếtđại Tân Sinh.[52] Những con chim khủng bố và Bathornithid chiếm các hốc ăn thịt cùng với các động vật có vú ăn thịt,[53][54] và rattie vẫn khá thành công trong vai trò là động vật ăn cỏ cỡ trung bình; eogruiid tương tự kéo dài từthế Thủy Tân đếnthế Thượng Tân, chỉ bị tuyệt chủng rất gần đây sau hơn 20 triệu năm cùng tồn tại với nhiều nhóm động vật có vú.[55]
Khủng long làarchosauria (thằn lằn chúa), nhóm bao gồmcá sấu hiện đại. Trong nhóm archosauria, khủng long được phân biệt chủ yếu bởi dáng đi của chúng. Chân khủng long ở ngay dưới cơ thể chúng, trong khi chân thằn lằn và cá sấu chỉa ra sang hai bên.[32]
Nói chung, khủng long là một nhánh được chia thành hai phầnSaurischia vàOrnithischia. Saurischia gồm các loài khủng long có chung tổ tiên gần với chim hơn Ornithischia, trong khi Ornithischia có chung tổ tiên vớiTriceratops hơn Saurischia. Về mặt giải phẫu, hai nhóm này có thể được phân biệt rõ rệt nhất bởi cấu trúc xương chậu của chúng. Saurischia thời kỳ đầu - "hông thằn lằn", từ tiếngHy Lạpsauros (σαῦρος) có nghĩa là "thằn lằn" vàischion (ἰσχίον) có nghĩa là "khớp hông" - giữ lại cấu trúc hông tổ tiên của chúng, với xương mu hướng về phía trước.[39] Hình thức cơ bản này đã được sửa đổi bằng cách xoay các xương mu về phía sau ở các mức độ khác nhau trong một số nhóm (Herrerasaurus,[56]Therizinosauroid, và chim[17]). Saurischia bao gồm các loàikhủng long chân thú (đi bằng hai chân và với nhiều chế độ ăn khác nhau) vàkhủng long dạng chân thằn lằn (động vật ăn cỏ cổ dài bao gồm các nhóm bốn chân tiên tiến).[31][57]
Ngược lại, Ornithischia - "hông chim", từ tiếng Hy Lạpornitheios (ὀρνίθειος) nghĩa là "thuộc về chim" vàischion (ἰσχίον) có nghĩa là "khớp hông" - có một cấu trúc khung chậu trông giống ở chim: xương mu định hướng chĩa ra sau. Không giống như các loài chim, Ornithischia cũng thường có một mỏm xương hướng về phía trước. Ornithischia bao gồm nhiều loài chủ yếu là động vật ăn cỏ. (chú thích: thuật ngữ "hông thằn lằn" và "hông chim" là những cách hiểu sai - loài chim tiến hóa từ khủng long với "hông thằn lằn".)[32]
Phân loại rút gọn dưới đây của các nhóm khủng long dựa trên quan hệ tiến hóa, sắp xếp dựa trên danh sách khủng long Đại Trung Sinh của Holtz (2008).† biểu thị cho nhóm không còn thành viên sinh tồn.
Dinosauria
Saurischia ("hông thằn lằn"; bao gồm Theropoda và Sauropodomorpha)
NhómSauropoda có các loài khủng long lớn và nặng nhất. Trong hầu hết thời kỳ khủng long, sauropoda nhỏ nhất vẫn lớn hơn hầu hết những loài động vật khác trong môi trường của nó, và sauropoda lớn nhất theothứ lượng nặng hơn bất cứ động vật nào từng bước đi trên mặt đất. Các loài động vật có vú không lồ tiền sử nhưParaceratherium vẫn được xem là lùn với saropoda, chỉ có cá voi mới bằng hoặc vượt hơn saropoda.[59] Có nhiều lợi thế sauropoda nhận được từ kích thước lớn, bao gồm được bảo vệ khỏi khủng long ăn thịt, giảm sử dụng nặng lượng, và sống lâu, nhưng có thể lợi thế quan trọng nhất là chế độ ăn uống. Động vật lớn có hiệu quả tiêu hóa cao hơn động vật nhỏ, vì thức ăn có nhiều thời gian nằm trong hệ tiêu hóa của nó hơn. Điều này cũng cho phép chúng sống sót với thức ăn có giá trị dinh dưỡng thấp.[60]
Các nhà khoa học có thể sẽ không bao giờ tìm thấy khủng long to và nhỏ nhất. Bởi vì chỉ có một số nhỏ khủng long để lại hóa thạch sau khi chết, và hầu hết số hóa thạch này vẫn chưa được tìm thấy mà vẫn còn bị chôn vùi trong lòng đất. Rất ít mẫu vật được thu hồi là những bộ xương hoàn chỉnh, và dấu vết về da và mô mềm rất hiếm. Phục dựng một bộ xương hoàn chỉnh theo so sánh kích thước và hình thái xương của các loài tương tự nhau là một phương pháp phổ biến nhưng không đủ chính xác, và việc phục nguyên các bắp thịt, cơ quan chỉ là sự phỏng đoán dựa theo một số nguyên tắc sinh học[61]
Loài khủng long cao nhất và nặng nhất được biết đến từ một bộ xương bảo quản tốt làGiraffatitan brancai (trước được xem là một loàiBrachiosaurus). Hóa thạch của nó được phát hiện ởTanzania giữa năm 1907 và 1912. Xương của nhiều cá thể tương tự về kích thước đã được ráp vào nhau thành một bộ xương hoàn chỉnh nay được trưng bày tạibảo tàng für Naturkunde Berlin;[62] bộ xương này cao 12 mét (39 ft) và dài 22,5 mét (74 ft), và có thể thuộc về một động vật nặng khoảng30000 đến60000 kg (70000 đến130000 lb). Con khủng long có hóa thạch hoàn chỉnh dài nhất (27 mét, 89 ft) làDiplodocus, phát hiện ởWyoming ởMỹ và được trưng bày tạibảo tàng lịch sử tự nhiên Carnegie củaPittsburgh năm 1907.[63]
Có nhiều loài khủng long lớn hơn, nhưng hiểu biết về chúng hoàn toàn nhờ các mẫu hóa thạch rời rạc. Hầu hết được thu thập từ 1970 hay sau đó, bao gồm cảArgentinosaurus, có thể nặng từ80000 tới100000 kg (90 tới 110 tấn ngắn); vài cá thểDiplodocus hallorum (trước đâySeismosaurus) dài tới 33,5 mét (110 ft)[60] vàSupersaurus dài 33 mét (108 ft);[64] và cao nhất làSauroposeidon cao 18 mét (59 ft), chạm vào cửa sổ toà nhà sáu tầng. Loài nặng nhất và dài nhất trong số chúng có thể làAmphicoelias fragillimus, được biết duy nhất từ một đốt sống nay đã thất lạc năm 1878. Suy ra từ hình minh họa đốt sống này, con vật này có thể dài 58 mét (190 ft) và nặng hơn120000 kg (260000 lb).[60] Khủng long ăn thịt lớn nhất làSpinosaurus,chiều dài đạt đến 16-18 mét (52 to 60 ft), và nặng 8150 kg (18000 lb).[65] Vài loài ăn thịt lớn khác làGiganotosaurus,Carcharodontosaurus vàTyrannosaurus.[66]
Trong các loài khủng long phi chim (Avialae), loài nhỏ nhất chỉ có kích thước bằngbồ câu.[67] Không ngạc nhiên, chúng là những theropoda họ hàng gần nhất với chim. Ví dụ,Anchiornis huxleyi, có bộ xương hoàn chỉnh dài 35 cm(1.1 ft).[67][68]A. huxleyi là loài khủng long phi chim nhỏ nhất được mô tả từ cá thể trưởng thành, với cân nặng 110 gram.[68] Khủng long ăn cỏ nhỏ nhất làMicroceratus vàWannanosaurus, dài khoảng 60 cm (2,0 ft).[69]
Nhiều loài chim hiện đại có tính xã hội cao, và thường sống thành bầy. Có đồng thuận chung rằng nhiều hành vi thông thường ở chim, cũng như ở cá sấu (họ hàng còn sinh tồn gần nhất của chim), cũng xuất hiện ở khủng long. Giải thích hành vi ở các loài hóa thạch chủ yếu dựa trên tư thế bộ xương vàmôi trường sống,máy tính mô hình hóa củacơ sinh học khủng long, và so sánh với động vật hiện đại có chunghốc sinh thái.[70]
Bằng chứng đầu tiên cho thấy sống theo bầy là một hành vi thông thường ở khủng long là vào năm 1878 khi phát hiện 31Iguanodon bernissartensis được cho là chết cùng nhau tạiBernissart,Bỉ, sau khi tất cả rơi vào mộthố sụt sâu đầy nước và chết đuối.[71] Các vùng hóa thạch như thế sau đó được phát hiện thêm. Dấu chân của hàng trăm hay hàng ngàn cá thể khủng long ăn cỏ được cho làkhủng long mỏ vịt (hadrosauridae) cho thấy chúng có thể di chuyển theo đàn lớn, giốngBò rừng bizon Bắc Mỹ hayLinh dương nhảy. Dấu chânsauropoda cho thấy chúng di chuyển thành đàn nhiều loài khác nhau, ít nhất là tạiOxfordshire, Anh,[72] mặc dù không có bằng chứng chính xác về cấu trúc đàn.[73] Có nhiều loại khủng long lớn chậm, bao gồm nhiều theropoda, sauropoda, ankylosauria, ornithopoda, và ceratopsia, tạo thành một đàn các cá thể non. Ví dụ như ở vùngNội Mông có hơn 20 bộ hóa thạchSinornithomimus, từ một tới bảy tuổi. Sự tập hợp này được giải thích là một nhóm xã hội bị kẹt trong bùn.[74] Điều này cũng khiến therapoda trở thành loài săn cùng nhau để giết các con mồi lớn.[75][76] Tuy nhiên, cách sống này không phổ biến với chim hiện đại,cá sấu,bò sát khác.
Mào và diềm cổ ở vài nhóm khủng long, nhưmarginocephalia,theropoda vàlambeosaurinae, có thể quá mỏng manh để tự vệ, và vì vậy chúng được dùng để biểu thị sự hung hăng hay tình dục, mặc dù sự giao phối vàlãnh thổ của khủng long được biết đến rất ít.
So sánh ổ mắt khủng long với chim và bò sát được dùng để phỏng đoán các hành vi hàng ngày của khủng long. Mặc dù có gợi ý rằng khủng long hoạt động suốt ban ngày, các loài khủng long ăn thịt nhỏ nhưdromaeosauridae,Juravenator, vàMegapnosaurus được cho là sống về đêm. Các loài ăn cỏ và ăn tạp vừa hay lớn nhưceratopsia,Sauropodomorpha,Hadrosauridae,Ornithomimosauria hoạt động suốt một ngày, với các khoảng nghỉ ngắn, mặc dù OrnithomimosauriaAgilisaurus sống ban ngày.[80]
Vài ornithischia, nhưOryctodromeus có một phần cuộc sống đào bới trong hang.[81] Nhiều loài chim sống trên cây, điều này cũng đúng với chim Đại Trung Sinh, đặc biệtenantiornithes.[82] Vài loài khủng long giống chim cũng sống tốt trên cây (gồm cảMicroraptor[83]) hầu hết khủng long phi chim sống trên mặt đất.
Khủng long đẻ trứngcó màng ối với vỏ cứng được cấu tạo chủ yếu bởicalci cacbonat.[84] Hầu hết xây tổ rất phức tạp, có thể dạng cúp, vòm, đĩa, ụ, và cả đào hang.[85] Vài loài chim hiện đại không xây tổ;chim uria thông thường đẻ trứng trên vách đá, vàchim cánh cụt hoàng đế đực kẹp trứng giữa hai chân. Chim tiền sử và nhiều loài khủng long phi chim đẻ trứng vào tổ chung, và thường thì con đực ấm trứng. Chim hiện đại chỉ có một vòi trứng và chỉ đẻ một trứng/lần, chim nguyên thủy và khủng long có hai vòi trứng, giống cá sấu. Vì chi khủng long, nhưTroodon đẻ hai trứng mỗi một hay hai ngày, và làm trứng nở đồng thời bằng cách không ấp trứng tới khi tất cả trứng được đẻ.[86]
Việc khám phá rằng chim là một loại khủng long cho thấy khủng long vẫn chưa tuyệt chủng như thường được nói.[87] Tuy nhiên, tất cả khủng long phi chim và nhiều nhóm chim đãtuyệt chủng cách đây khoảng 66 triệu năm. Nhiều nhóm động vật khác cũng tuyệt chủng vào thời gian này, gồmcúc đá (thân mềm giốngốc anh vũ),mosasauridae,plesiosauria,pterosauria, và nhiều nhómđộng vật có vú.[30] Côn trùng hầu như không chịu sự ảnh hưởng nào, chúng trở thành thức ăn cho các loài còn sống sót.Sự kiện tuyệt chủng này được gọi làsự kiện tuyệt chủng kỷ Creta-Paleogen. Bản chất của sự kiện gây tuyệt chủng hàng loạt này đã được nghiên cứu từ những năm 1970; tới nay, nhiều giả thuyết được các nhà cổ sinh vật học hỗ trợ. Mặc dù hầu hết hưởng ứng rằng sự kiện va chạmtiểu hành tinh (haythiên thạch) là nguyên nhân chính, vài nhà khoa học chỉ ra các nguyên nhân khác, hay ủng hộ ý kiến rằng có nhiều yếu tố góp phần vào sự biến mất đột ngột của khủng long.[88][89][90]
Vào Đại Trung Sinh, không cómũ băng địa cực, và mực nước biển được cho là cao hơn ngày nay từ 100 tới 250 mét (300 tới 800 ft). Nhiệt độ hành tinh cũng đồng bộ hơn, nhiệt độ tại xích đạo chỉ cách tại địa cực 25 °C (45 °F). Trung bình, nhiệt độ không khí cao hơn; tại địa cực, nhiệt độ cao hơn ngày hôm nay 50 °C (90 °F).[91][92]
Cấu tạo khí quyển Đại Trung Sinh là vấn đề tranh luận. Vài lý thuyết cho rằng nồng độoxy cao hơn ngày nay, số khác cho rằng sự thích nghi sinh học ở chim và khủng long cho thấy hệ thống hô hấp phát triển xa hơn cần thiết nếu nồng độ oxy đạt mức cao.[93] Vào cuối kỷ Phấn Trắng, môi trường là thay đổi đáng kể. Hoạt độngnúi lửa giảm, dẫn đến xu hướng cacbon dioxide giảm (do núi lửa phun nhiều chất này). Nồng độ oxy trong khí quyển cũng bắt đầu dao động và cuối cùng giảm xuống. Một số nhà khoa học đưa ra giả thuyết rằng biến đổi khí hậu, kết hợp với nồng độ oxy thấp, có thể trực tiếp dẫn đến sự tuyệt chủng của nhiều loài.[94]
Hố Chicxulub ở phía đuôi củabán đảo Yucatán; sự va chạm của thiên thạch để tạo thành hố này có thể là nguyên nhân gây nên sự tuyệt chủng các loài khủng long.
Lý thuyết va chạm tiểu hành tinh, nhận được sự chú ý rộng vào năm 1980 bởiWalter Alvarez cùng với cha làLuis Walter Alvarez và đồng nghiệp, cho rằng một tiểu hành tinh đã va vào Trái Đất vào khoảng 66 triệu năm về trước. Alvarez phát hiện các lớp trầm tích phân bố trên khắp thế giới có chứa hàm lượngiridi cao gấp nhiều lần, là bằng chứng cho vụ va chạm.[95] Tiểu hành tinh (hay thiên thạch) được cho là rộng 5 tới 15 km (3 tới 9 mi) đã đâm vàobán đảo Yucatan ởMéxico, tạo nênhố Chicxulub 180 km (110 mi) và gây nênsự kiện tuyệt chủng.[96][97] Các nhà khoa học không chắc rằng khủng long đang phát triển hay suy tàn trước vụ va chạm.
Trước năm 2000, các luận cứ cho rằng các dònglũ bazan tạitrap Deccan đã gây ra sự tuyệt chủng thường gắn liền với quan điểm cho rằng quá trình khủng long tuyệt chủng diễn ra từ từ, do các dòng lũ bazan được cho là bắt đầu diễn ra trong khoảng 68 Ma và kéo dài hơn 2 triệu năm. Bằng chứng gần đây nhất cho thấy các bẫy này đã phun trào hơn 800.000 năm kéo qua ranh giới K-T, và do đó có thể nó đóng vai trò trong sự tuyệt chủng và sự hồi phục sinh học chậm sau đó.[98]
Các trap Deccan có thể là nguyên nhân gây tuyệt chủng theo một số cơ chế như sự giải phóng bụi và các sol khí sulfuric vào không khí làm ngăn chặn ánh sáng Mặt Trời và giảm quá trình quang hợp của thực vật. Ngoài ra, hoạt động núi lửa trap Deccan có thể sinh ra một lượng cacbon dioxide lớn gây ra hiệu ứng nhà kính khi bụi và sol khí chiếm toàn bộ khí quyển.[99]
Trong những năm khi mà giả thuyết trap Deccan còn gắn với sự tuyệt chủng từ từ,Luis Walter Alvarez (1911 - 1988) đã cho rằng các nhà cổ sinh vật học bị lầm lạc do thiếu hụt dữ liệu. Trong khi khẳng định của ông ban đầu không được ủng hộ, nhưng các nghiên cứu thực địa sau đó về các lớp đáy hóa thạch lại nghiêng về phía tuyên bố của ông. Cuối cùng thì hầu hết các nhà cổ sinh vật học bắt đầu chấp nhận ý tưởng rằng sự tuyệt chủng hàng loạt vào cuối kỷ Creta chủ yếu hay một phần là do sự va chạm của tiểu hành tinh vào Trái Đất. Tuy nhiên, ngay cả Walter Alvarez cũng đã thừa nhận rằng có các thay đổi lớn khác trên Trái Đất đã xảy ra ngay trước sự va chạm, như mực nước biển tụt xuống và các hoạt động phun trào núi lửa diễn ra mạnh mẽ đã tạo ra các trap Deccan ở Ấn Độ, và các thay đổi này có thể đã góp phần tạo ra sự tuyệt chủng.[100]
Hóa thạch khủng long phi chim đôi khi được tìm thấy quaranh giới Creta–Paleogen. Năm 2001, nhà cổ sinh vật học Zielinski và Budahn thông báo đã phát hiện một hóa thạch xương chânhadrosauridae ở lưu vực San Juan, New Mexico, và mô tả nó như một bằng chứng củakhủng long thế Paleocen. Hóa thạch được cho là vào đầukỷ Đệ Tam, khoảng 64.5 triệu năm trước. Nếu nó không bị hoạt động thời tiết làm thay đổiđịa tầng, nó được xem là bằng chứng rằng một vài quần thể khủng long đã sống sót đến kỷ Đệ Tam.[101] Chứng cứ khác bao gồm hóa thạch được tìm thấy trongthành hệ Hell Creek khoảng (40000 năm sau ranh giới Creta–Paleogen). Các báo cáo tương tự cũng đến từ các phần khác của thế giới, gồm cả Trung Quốc.[102]
^Matthew G. Baron; Megan E. Williams (2018). "A re-evaluation of the enigmatic dinosauriform Caseosaurus crosbyensis from the Late Triassic of Texas, USA and its implications for early dinosaur evolution". Acta Palaeontologica Polonica. 63.doi:10.4202/app.00372.2017.
^Andrea Cau (2018). "The assembly of the avian body plan: a 160-million-year long process" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 57 (1): 1–25.doi:10.4435/BSPI.2018.01.
^Cabreira, S.F.; Kellner, A.W.A.; Dias-da-Silva, S.; da Silva, L.R.; Bronzati, M.; de Almeida Marsola, J.C.; Müller, R.T.; de Souza Bittencourt, J.; Batista, B.J.; Raugust, T.; Carrilho, R.; Brodt, A.; Langer, M.C. (2016). "A Unique Late Triassic Dinosauromorph Assemblage Reveals Dinosaur Ancestral Anatomy and Diet".Current Biology. Quyển 26 số 22. tr. 3090–3095.doi:10.1016/j.cub.2016.09.040.PMID27839975.
^Müller, Rodrigo Temp; Garcia, Maurício Silva (ngày 26 tháng 8 năm 2020). "A paraphyletic 'Silesauridae' as an alternative hypothesis for the initial radiation of ornithischian dinosaurs".Biology Letters. Quyển 16 số 8. tr. 20200417.doi:10.1098/rsbl.2020.0417.PMC7480155.PMID32842895.
^abOwen 1842, p.103: "The combination of such characters … will, it is presumed, be deemed sufficient ground for establishing a distinct tribe or sub-order of Saurian Reptiles, for which I would propose the name ofDinosauria*. (*Gr.δεινός, fearfully great;σαύρος, a lizard. …)
^abcdBenton, Michael J. (2004). "Origin and relationships of Dinosauria". Trong Weishampel, David B.; Dodson, Peter; and Osmólska, Halszka (biên tập).The Dinosauria (ấn bản thứ 2). Berkeley: University of California Press. tr. 7–19.ISBN0-520-24209-2.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách biên tập viên (liên kết)
^This was recognized not later than 1909:Celeskey, Matt (2005)."Dr. W. J. Holland and the Sprawling Sauropods".The Hairy Museum of Natural History.Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 6 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2019.
^Nesbitt, S. J., Barrett, P. M., Werning, S., Sidor, C. A., and A. J. Charig. (2012). "The oldest dinosaur? A Middle Triassic dinosauriform from Tanzania."Biology Letters.
^abcCarpenter, Kenneth (2006). "Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropodAmphicoelias fragillimus". Trong Foster, John R.; and Lucas, Spencer G. (biên tập).Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin36. Albuquerque: New Mexico Museum of Natural History and Science. tr. 131–138.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách biên tập viên (liên kết)
^Lucas, H., Hecket, H. & S. (2004). "Reappraisal ofSeismosaurus, a Late Jurassic Sauropod".Proceeding, Annual Meeting of the Society of Paleontology36 (5): 422.
^Lovelace, David M. (2007). "Morphology of a specimen ofSupersaurus (Dinosauria, Sauropoda) from the Morrison Formation of Wyoming, and a re-evaluation of diplodocid phylogeny".Arquivos do Museu Nacional. Quyển 65 số 4. tr. 527–544.
^Therrien, F.; Henderson, D.M. (2007). "My theropod is bigger than yours... or not: estimating body size from skull length in theropods".Journal of Vertebrate Paleontology. Quyển 27 số 1. tr. 108–115.doi:10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2.
^abXu X, Zhao Q, Norell M, Sullivan C, Hone D, Erickson G, Wang XL, Han FL, Guo Y (2008). "A new feathered maniraptoran dinosaur fossil that fills a morphological gap in avian origin".Chinese Science Bulletin. Quyển 54 số 3. tr. 430–435.doi:10.1007/s11434-009-0009-6.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
^Butler, R.J.; Zhao, Q. (2009). "The small-bodied ornithischian dinosaursMicropachycephalosaurus hongtuyanensis andWannanosaurus yansiensis from the Late Cretaceous of China".Cretaceous Research. Quyển 30 số 1. tr. 63–77.doi:10.1016/j.cretres.2008.03.002.
^Yans J, Dejax J, Pons D, Dupuis C & Taquet P (2005). "Implications paléontologiques et géodynamiques de la datation palynologique des sédiments à faciès wealdien de Bernissart (bassin de Mons, Belgique)".Comptes Rendus Palevol (bằng tiếng Pháp). Quyển 4 số 1–2. tr. 135–150.doi:10.1016/j.crpv.2004.12.003.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
^Wright, Joanna L. (2005). "Steps in understanding sauropod biology". Trong Curry Rogers, Kristina A.; and Wilson, Jeffrey A. (biên tập).The Sauropods: Evolution and Paleobiology. Berkeley: University of California Press. tr. 252–284.ISBN0-520-24623-3.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách biên tập viên (liên kết)
^Maxwell, W. D.; Ostrom, John (1995). "Taphonomy and paleobiological implications ofTenontosaurus–Deinonychus associations".Journal of Vertebrate Paleontology. Quyển 15 số 4. tr. 707–712.doi:10.1080/02724634.1995.10011256.
^"The Fighting Dinosaurs". American Museum of Natural History.Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2007.
^Rogers, Raymond R.; Krause, DW; Curry Rogers, K (2007). "Cannibalism in the Madagascan dinosaurMajungatholus atopus".Nature.422 (6931):515–518.doi:10.1038/nature01532.PMID12673249.
^Hansell M (2000).Bird Nests and Construction Behaviour. University of Cambridge PressISBN 0-521-46038-7
^Varricchio, David J.; Horner, John J.; Jackson, Frankie D. (2002). "Embryos and eggs for the Cretaceous theropod dinosaurTroodon formosus".Journal of Vertebrate Paleontology. Quyển 22 số 3. tr. 564–576.doi:10.1671/0272-4634(2002)022[0564:EAEFTC]2.0.CO;2.
^Dingus, L. and Rowe, T. (1998).The Mistaken Extinction – Dinosaur Evolution and the Origin of Birds. New York: W. H. Freeman.
^McArthura JM, Janssenb NMM, Rebouletc S, Lengd MJ, Thirlwalle MF & van de Shootbruggef B (2007). "Palaeotemperatures, polar ice-volume, and isotope stratigraphy (Mg/Ca, δ18O, δ13C, 87Sr/86Sr): The Early Cretaceous (Berriasian, Valanginian, Hauterivian)".Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. Quyển 248 số 3–4. tr. 391–430.doi:10.1016/j.palaeo.2006.12.015.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
^Keller G, Adatte T, Gardin S, Bartolini A, Bajpai S (2008). "Main Deccan volcanism phase ends near the K–T boundary: Evidence from the Krishna-Godavari Basin, SE India".Earth and Planetary Science Letters. Quyển 268 số 3–4. tr. 293–311.Bibcode:2008E&PSL.268..293K.doi:10.1016/j.epsl.2008.01.015.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
Olshevsky, George (2000).An Annotated Checklist of Dinosaur Species by Continent. Mesozoic Meanderings. Quyển 3. Illustrated by Tracy Lee Ford.San Diego, CA: Publications Requiring Research.ISSN0271-9428.LCCN00708700.OCLC44433611.
Sarjeant, William A.S., biên tập (1995). "Vertebrate Fossils and the Evolution of Scientific Concepts: Writings in Tribute to Beverly Halstead, by Some of His Many Friends".Modern Geology. Amsterdam: Gordon and Breach Publishers.ISBN978-2-88124-996-9.ISSN0026-7775.LCCN00500382.OCLC34672546. "Reprint of papers published in a special volume of Modern geology [v. 18 (Halstead memorial volume), 1993], with five additional contributions.--Pref."
Tanner, Lawrence H.; Spielmann, Justin A.; Lucas, Spencer G., biên tập (2013)."The Triassic System: New Developments in Stratigraphy and Paleontology".Bulletin of the New Mexico Museum of Natural History and Science. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. Quyển 61. Albuquerque, NM: New Mexico Museum of Natural History and Science.ISSN1524-4156.OCLC852432407. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2019.
.png){kind=link}