Hẻm núi là một đường nứt sâu giữa những vách núi, kết quả củaphong hóa hay tác động xói mòn của một dòng sông qua thời gian địa chất. Quá trình phong hóa hay xói mòn sẽ tạo ra những hẻm núi nơi thượng nguồn và cửa sông ở những cao độ khác nhau đáng kể.[1]
Hầu hết hẻm núi được hình thành từ quá trìnhxói mòn dài từ một mức độcao nguyên hoặc bình nguyên. Nhữngvách đá hình thành vì những địa tầng đá cứng hơn mà kháng cự lại được xói mòn và phong hóa lộ ra trên sườn thung lũng.
Hẻm núi phổ biến hơn nhiều ở vùng khô cằn so với vùng ẩm ướt vì phong hóa vật lí có nhiều tác động cục bộ hơn ở vùng khô. Gió và nước từ sông kết hợp để xói mòn và cắt đi những vật liệu có sức kháng cự thấp nhưđá phiến sét. Sự đông lạnh và giãn nở của nước cũng giúp hình thành hẻm núi. Nước chảy vào vết nứt giữa đá và đóng băng, để đá tách ra và cuối cùng tạo thành khoảng trống lớn, quá trình này được gọi là sự chêm băng.[2] Tường hẻm núi thường được tạo thành từ đása thạch hoặcđá hoa cương có sức kháng cự cao.
Hẻm núi thường hình thành ở khu vựcđá vôi. Vì đá vôi hòa tan được tới một mức độ nhất định, hệ thốnghang hình thành trong đá. Khi hệ thống bị sụp đổ, chỉ còn lại hẻm núi, như ởđồi Mendip tạiSomerset vàYorkshire Dales ởYorkshire, Anh.
Hẻm núi hộp là một hẻm núi nhỏ mà thường ngắn và hẹp hơn hẻm núi sông, với tường dốc ở hai bên, chỉ cho phép tiếp cận qua cửa hẻm. Hẻm núi hộp thường được sử dụng ởTây Hoa Kỳ làm nơi quây động vật tiện lợi, với hàng rào ở lối vào.[3]
Định nghĩa của "hẻm núi lớn nhất" là không rõ ràng, vì một hẻm núi có thể lớn dựa trên độ sâu, chiều dài, hoặc tổng diện tích của hệ thống hẻm núi. Cũng vì không tiếp cận được nên hẻm núi lớn ởHimalaya không được coi là ứng cử viên danh sách những hẻm núi lớn nhất. Định nghĩa "hẻm núi sâu nhất" tương tự cũng không rõ ràng, đặc biệt khi so sánh hẻm núi ở trong núi và hẻm núi cắt quacao nguyên bằng phẳng.
Hẻm núi sâu nhất thế giới nằm ở nơi hợp dòng của sôngGilgit vàIndus, nơiquốc lộ Karakoram được xây dựng; dòng sông chảy ở độ cao khoảng 1.000 m (3.300 ft) trên mực nước biển. 15 km về phía nam là ngọn núiNanga Parbat cao thứ chín thế giới, 8.126 m (26.660 ft). Về phí bắc, cũng có thể nhìn thấy từ cầu qua sông Gilgit, là đỉnh núi cực tây của dãyHimalaya, đỉnhRakaposhi cao 7.788 m (25.550 ft). Điều này nghĩa làm hẻm Indus sâu 7.120 m (23.360 ft) tính từ dòng sông đến điểm trên đỉnh đó, sâu hơn 600 m (2.000 ft) so vớihẻm núi Kali Gandaki và 1.500 m (5.000 ft) so vớihẻm núi Yarlung Tsangpo. Chúng là ba hẻm núi sâu nhất thế giới. Chỉ những dãy núi lớn nhất ở châu Á mới có quy mô cho những hẻm núi như vậy hình thành.
Hẻm núi lớn Yarlung Tsangpo (hay hẻm núi Tsangpo), dọc theosông Yarlung Tsangpo ởTây Tạng, được một số người coi là hẻm núi sâu nhất thế giớ ở độ sâu 5.500 m (18.000 ft). Nó dài hơn hẻmGrand Canyon ở Mỹ một chút.[4] Một số người khác coihẻm núi Kali Gandaki ở tây trung Nepal là hẻm núi sâu nhất, với độ chênh lệch 6.400 m (21.000 ft) giữa dòng sông và các đỉnh núi xung quanh nó.
HẻmGrand Canyon ở băcArizona Hoa Kỳ, với độ sâu trung bình 1.600 m (1 dặm) và thể tích 4,17 nghìn tỷ mét vuông,[5] là một trong những hẻm núi lớn nhất thế giới. Nó là một trong 28 ứng cử viên vào chung kết bình chọnBảy Kì quan Thiên nhiên Mới của Thế giới. (một số người coi nó là một trong bảy kỳ quan thế giới.[6])Hẻm núi Copper ởChihuahua,Mexico sâu và dài hơn Grand Canyon.
Một số hẻm núi có ý nghĩa văn hóa. Bằng chứng về vượn nhân hình được tìm thấy ởhẻm núi Olduvai ở châu Phi. Ở Tây Nam Hoa Kỳ, các hẻm núi quan trọngvề mặt khảo cổ học bởi vì nhiềunhà vách đá được xây ở những chỗ như vậy, phần lớn do ngườingười Pueblo cổ đại, họ là những người định cư đầu tiên.
