ŁaIrlanda (Éire inirlandexe,Ireland ininglexe), ufisialmenteRepublica del Irlanda, ła xe on stado ingaxià inte na republega, che ła ciapa rento 26 de łe 32 contee (5/6) delixoa del Irlanda inte elEoropa nord-osidental. Ła confina a nordest co łaIrlanda del Nord, ke fa parte delRegno Unido.
"Éire" (che coretaménte el va pronuncià [ˈeːrʲə]), el riciama al nome de na divinità anticamente ciamadaÉriu, na dea mitołòxega ceh ła ga jutà i gaèłisi inte ła conquista de l'ìzoła irlandéxe. Éire el xe na fórma nominativa del sostantivo in gaèłico, sendo ła fórma dativaÉirinn[21] e cheła xenitivaÉireann.
"Ireland" el xe ła contrasion deÉriu e del xermanego (vecio noren o vecio inglexe)land, "tera".
Intranbi i nomi łi nase par defignir ła intiera ìzoła de Irlanda, e soło che resentemente łi vien utiłixai par el stato.
In vèneto xeneralménte el stato el vien ciamà senpliseménte Irlanda, a parte quando che se parla anca de l'ìzoła in xenare o de l'Irlanda del Nord, onde che ła xe ciamada Éire o col nome par estéxo par no xenerar inconprension de vario xenare.
Ła Costitusion irlandéxe, del 1937, ła aférma che el "nome" del stato el xeÉire in irlandéxe, e po'Ireland in ingléxe[22].ElRepublic of Ireland Act, del 1949, el aférma che ła "descrision" oficial del stato ła xePoblacht na hÉireann in irlandéxe eRepublic of Ireland in ingléxe[23], par distìnguar el stato da l'ìzoła intiera e enfatixar ła fórma republicana oltre che ła total indipandénsa.
Ła nasion ła ga anca altri nomi e soranomi in ingléxe cofàÉire,The Free State (el "Stato łìbaro") eTwenty-six Counties ("łe 26 contee").
Seben che tante olte sìe doparà el nome estéxo[24], che el xe l'ùnego tra l'altro asetà dal Regno Unìo, par tratai e inisiative internasionałi, el vien uxà el sénplise nome "Irlanda".
Spéso inte el Regno Unìo el vien ciamà ancaSouthern Ireland ("Irlanda del Sud")[25].
Par un çerto tenpo, xera posìbiłe vegner a pie da ł'Eoropa fin in Irlanda; difati ghe xe trace, inte el periodo Mesołitico, 8000 ani prima de Cristo, de ła presensa de omeni rivà dal continente. Mejari de ani pi vanti, 'nteł'era del Fero, xe rivà icelti, intrà ł'otavo e el primo secoło vanti Cristo, e i xe diventà ła definitiva popołaxion de ł'Irlanda. I Romani no xe mai sbarcà su ł'ìzoła, ma i ła conoseva col nome deHibernia.
Inte el 5° secoło dopo Cristo, anca grasie a San Patrisio[31], xe rivà el Cristianesimo. Inte el altoMedioevo, visto ke ł'ìzoła ła xera al riparo de łe invasion barbariche, ghe xe sta na grande fioridura culturałe cristiana in raquanti monasteri sparsi inte i diversi regni celtici, co produxion de manoscriti (el "Libro de Kells"), bigiù e altri atrezi. Ma soratuto xe partii dał'Irlanda un saco de misionari (San Cołonban, San Gało etc.) ke in pràtega i ga riportà indrio el Cristianesimo in Eoropa, dove ke ghe gera devastaxion e guere continue. Dal nono secoło, parò, taca a rivare ondà devichinghi, ke brusa monasteri, Ceze e case, ma ke anca i se inpianta pian pian su ł'ìzoła, mis-ciandose coi celti e fondando sità come Dublin, Cork, Limerick, Waterford.
El casteło de Dublin, par secołi sede del goerno dei Inglexi
Inte el1171 i inglesi, col re normano Enrico secondo, i invade ł'Irlanda. Scuminsia secołi de guere intrà i celti (o celto-vichinghi) e i inglesi, ke vol comandare. Ała fine, inte el1603, i inglesi i vinse na volta par tute. Col fato ke intanto ł'Inghiltera ła gera diventà protestante, mentre ke i irlandesi i gerà restà catołici[32], i inglesi, ała fin del 17° secoło, i ga portà in Ulster[33] coloni protestanti da łaScozia e dał'Inghiltera. Co ła guera portà da Cronwell in Irlanda contro i catołici xe morta metà de ła popołaxion. Dal1641 el parlamento de Dublin no'l ga pi acetà catołici, anca se el 90% de ła popołaxion ła xera catołica. I irlandesi i ga tacà, inte el corso dei secołi, a ałearse co tuti i nemisi deł'Inghiltera, basta ke i ghe dese na man a butarli fora, ma ła ghe xe senpre 'ndà sbusa. Prima coi spagnołi de Filippo Secondo[34], dopo coi francesi[35], infin coi todeschi[36].
Inte i ani quaranta del 19° secoło, su 8 miłioni de Irlandesi, 1 miłion xe morto de fame 'nteła "Grande Carestia"[37] e 1 miłion e mexo xe emigrà; par sta tragedia xe sta ancà incolpà łe połitiche agricołe protezionistiche del goerno inglese, incurante del destin dei catołici irlandesi.
Dopo ła rivolta del1916[38] e ani de guerija, ała fine, inte el1921, xe rivà l'indipendensa, ma 6 de łe 9 contee deł'Ulster łe xe resta łigae al Regno Unido cofà Irlanda del Nord. Tra i Irlandesi ghe xe sta quełi ke ga acetà l'indipendensa fata cusì, coła spartixion, e quełi ke i vołeva continuar ła guera finkè l'Irlanda no ła fuse sta unida. Cusì xe s-ciopà ła "Guera civiłe", durà fin al1923, quando ke ga vinto i primi. Fra i altri, 'nteła guera civiłe xe sta copà anca el patriota de ła lota par ł'indipendensa, Michael Collins.
Par savèrghene de pì, vardarse anca ła vozeJames Connolly.
Par tradixion, ł'ìzoła de Irlanda ła xe divisa in quatro provinçe:Connacht,Leinster,Munster eUlster, co 32 contee, ventisie de łe cuałi łe xe 'nteła repùblega de Irlanda.
Ł'Irlanda ła ga na economia vispa e ativa. El redito pro capite xe el secondo al mondo.
Ancò ł'economia ła se baxa soratuto su ł'industria, spece queła par l'esportasion: l'Irlanda xe el primo esportatore al mondo de beni łigà al software.
Ła ga avudo na grande cresita anca el setore dei servisi e el turismo.
Dopo ł'indipendensa, ła repùblega ła xera pitosto poareta e ła se tegneva su co ł'agricoltura. Inte el1973 coł'entrada 'nteła Comunidà Eoropea (adesoUnion Eoropea), xe canbià łe robe. Un uso intełigente de łe risorse mandà da Bruxelles e na połitica fiscałe de tase base par quei ke meteva su inpresa, ga fato s-ciopar l'economia. In particołare, el baso prelievo fiscałe par i capitałi foresti e el fato de esare un paese de łéngua inglexe drento l'Eoropa, ga atirà un saco de multinasionałi e de capitałi apunto, co na cresita vertical deł'economia scancełando ła disocupasion. Inte i ani 90 del ventesimo secoło ghe xera un taso de cresita del 10% ał'ano e ł'Irlanda, par questo vegneva ciamà ła "Tigre Celtica". Inte el2006 se xe rivà al punto ke i do goerni deł'Irlanda e deiStati Unii d'America i ga fato un acordo ufiçial par regołar ł'imigrasion dał'America de gente in çerca de lavoro, quando ke na volta i xera miłioni i Irlandesi ke partiva in nave par trovar lavoro in America.
↑ła xe anglisixada inErin, forma uxada ocaxionalménte in poexìa par indicar l'Irlanda, fin anca a diventar un nome de fémena (famóxo al xe anca el film "Erin Brokovich")
Irlanda, Repubblica d’Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto de ła Ençiclopedia Italiana.
Herbert William OGDEN, Mario SALFI, Fabrizio CORTESI, Giacomo DEVOTO, Herbert John FLEURE, David Bayne HORN, Pino FORTINI, Luigi CHATRIAN, Nicola TURCHI, Eleanor HULL, Arthur POHAM, Thomas BODKIN, Edward DENT, Anna Maria RATTI e Walter STARKIE,IRLANDA, inEnçiclopedia Italiana,Istituto de ła Ençiclopedia Italiana, 1933.
(EN) Robert Walter Dudley Edwards, Ronan Fanning, John O'Beirne Ranelagh, Frederick Henry Boland e Sean Kay,IrelandEnçiclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
_and_Caher_Ridge_(Caher_East_Top%2c_Caher_West_Top).jpg)
.jpg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
