Oʻzbekcha (uz)ur-moq
1 Qoʻl yoki biror vosita bilan zarb bermoq. ◆ Bola itniurdi. tl Ota piyemiya; yugurib kelib, boshimga shaq etiburib qoʻydi.E. Raimov, „Ajab qishloq“. ◆ Bektemir miltiq qoʻndogʻi bilan uning peshonasiga birurdi. Dushman shilq etib tushdi.Oybek, „Quyosh qoraymas“. ◆ Ahmad halqaniurdi, eshik shu zahoti ochildi.F. Musajonov, „Himmat“.
2 Kaltaklamoq, doʻpposlamoq. ◆ Meni Pis-miq mayna qilgani-yu, men uni chala oʻlik qi-liburganim-u.. Hammasi oʻsha kuniyoq buvim-ning qulogʻiga yetib keldi.E. Raimov, „Ajab qishloq“. ◆ Uniurib, ozor bermanglar, unda gu-noh yoʻq, bu bir anglashilmovchilik!Mirmuhsin, „Meʼmor“.
3 Tigʻli qurollar (qilich, nayza, nish-tar) bilan solmoq (sanchmoq, tiqmoq, chop-moq). ◆ Nishtarurmoq. Pichoqni avval oʻzing-gaur, ogʻrimasa, birovgaur!Maqol. n ◆ Bektemir burgutday sapchib, dushman qorni-ga nayzaurdi.Oybek, „Quyosh qoraymas“. ◆ Ube-xos yondan kelib, fargʻonalikning yelkayeiga qilichurib, otdan qulatdi.Mirmuhsin, „Meʼmor“. ◆ Robiyaning oyogʻidan quchoqlab olgan qisiq koʻzli yigitning biqiniga xanjarurdi.P. Qodirov, „Yulduzli tunlar“.
4 Moʻljalga olib tegizmoq; otmoq. ◆ Ni-shonga aniqurmoq. Ikki yuz metrdan moʻl-jalgaurmoq. Bir kesak bilan ikki qargʻaniurmoq.Maqol. n ◆ ..bu qadar merganlik bilanurayotgan batareyaning koʻzi — kuzatuvchisi-ni nemis payqaydi-yu, bir snaryad bilan gʻa-ramning kulini koʻkka sovuradi.A. Qahhor, „Oltin yulduz“.
5 Tegmoq, urilmoq. ◆ ..olmazor bogʻlardan tutun koʻtarilib, dimoqqa bolalikdan ta-nish boʻlgan achchiq tezak hidiurdi.O. Yoqu-bov, „Izlayman“. ◆ Gulnorning gʻoyib boʻlishi Ioʻlchiga yashinurgan kabi taʼsir koʻrsatdi.Oybek, „Tanlangan asarlar“. ◆ Quduq tubidanurayotgan salqin xush yoqib, Otamurod birpas oʻtirgan boʻldi.M. Mansurov, „Yombi“.
6 Shiddat bilan yogʻmoq. ◆ Doʻlurdi. m ◆ Shu kupi butun kun yomgʻir maydalaburib turdi va kechga yaqin qorga ayshndi.A. Qahhor, „Sarob“. ◆ Chaparastaurayotgan qor koʻz ochirgani qoʻymaydi.N. Safarov, „Olovli izlar“.
7 Bir narsa orasiga, ichiga solmoq, joy-lamoq; berkitmoq. ◆ Gazetani qoʻltigʻigaur-moq. Qoʻlini choʻntagigaurmoq. Narsalarini sumkasigaurmoq. n ◆ Biz togʻ kamariga kiri-shimiz bilan chol sadaqani choʻntakkaurish uchun oʻzini chordevor ichiga olgan edi.N. Safarov, „Olovli izlar“.
8 Yuvib oʻpirmoq, yemirmoq, buzmoq. ◆ Tosh-qinurdi. n ◆ Bu yilgi sel bugun soyning u tomonini olsa, ertasiga bu tomoniniurib ketaverdi.Y. Shamsharov, „Koʻrk meʼmorla-ri“. ◆ Qorovul shoʻra va yalpizlarni oʻrib, suvurgan joyga tiqa boshladi. E.Raimov, „Ajab qishloq“.
9 Zarb bilan harakat qilmoq, tepmoq. ◆ Bemorning tomiri bilinar-bilinmasurib turar edi. n [Boltaboy] ◆ Otdan tushib, uni daraxtga bogʻlar ekan, uy ichidan chiqqan "inga-inga" degan tovushni eshitib qolib, yuragi dukillaburdi.J. Sharipov, „Saodat“.
10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanib, shaxs yoki narsaga shu soʻzlar bildirgan narsaning taʼsiri oʻtishi maʼnosini bildiradi. ◆ Chshsh-quduq degan joyda Davronovni oftoburadi.A. Muxtor, „Boʻronlarda bordek halova)“. ◆ Koʻn-dalang kultivatsiya hozir suv bilan havoday zarur. Shu boʻlmasa, qalin koʻchatlarni garm-seluradi.I. Rahim, „Ixlos“.
11 Loy, kesak, gʻisht va shu kabilarni tartib bilan termoq; terib, qalab, biror narsa qurmoq, bunyod qilmoq. ◆ Paxsaurmoq. Tokcha-niurmoq. Teshikniurmoq. Eshik oʻrniniur-moq. n ◆ Kechgacha qaltirab devorurdik.E. Raimov, „Ajab qishloq“.
12 Solmoq, qoʻymoq, bosmoq. ◆ Eshakka noʻx-taurmoq. Otga egarurmoq. n ◆ Bir necha soldat kelib, mahbuslarni ushladi, yasovul ham-masining qoʻliga kishanurdi.M. Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“. ◆ Qoʻtos taqib boʻyni uzun jiy-ronga, Qirq qubbali yuganurdi boshiga."Ravshan".
</a>ya®
13 Oʻzini biror joyga olmoq. ◆ ..artist-lar oʻyin koʻrsatadi, ammo, ogʻaynilar, sich-qonning ini ming tanga deb, yertoʻlagaurib ketmanglar tagʻin.Y. Shamsharov, „Toshqin“. ◆ Odamlar jon hovuchlab, oʻzlarini oʻrmongauradilar.Oybek, „Quyosh qoraymas“.
14s. t. Toʻla isteʼmol qilmoq; yemoq, ichmoq. ◆ Sharob — uzum suvidan tayyorlanadi-gan ajoyib ichimlik, oʻzi xushtaʼm, bir kosaurib olsangiz, vaqtingiz chogʻ boʻlib kulave-rasiz.M. Osim, „Toʻmaris“. ◆ Qani, nonni sin-dirib, qaymoqqa bulab-bulaburib olinglar-chi.E. Raimov, „Ajab qishloq“.
15 Oʻz foydasiga olmoq, oʻziniki qil-moq; oʻgʻirlamoq. ◆ ..dehqoshar bilan suhbat qilib, paxtafurush boylarning ham tosh-tarozidan, ham narxdanurib, ularni kuy-dirishlarini bilibolar.. edi.K. Yashin, „Xamza“. ◆ -Bugun podshoning xazinasiniuramiz. Shaylaning, yigiptr! — dedi."Chalpak yoq-qan kun".
16s. t. Tanqid qilmoq, qoralamoq. ◆ Ota-buvamni kovlab, gazetagaurib chiqishdi.Sh. Rizo, „Qor yogʻdi, izlar bosildi“.
17 J.k. bilan kelgan baʼzi otlarga bogʻ-lanib, nimanidir shu otdan anglashilgan joygacha yetganligini bildiradi. ◆ Kulfurib yashnagan beda belgauradi. Loy tizzagaura-di. Sochi taqimigauradigan qiz. yat May-donda biznikshyur koʻrinmas edi. Qor belgaurar edi.N. Safarov, „Qahramonningtugʻilishi“.
18 Baʼzi soʻzlar, jumladan, mustaqil koʻllanmaydigan soʻzlar bilan birikib, shu soʻzlar anglatgan narsaning yuz berishi, boʻlishi maʼnosini bildiradi. ◆ Joʻshurmoq. Barqurmoq. Qulfurmoq. Javlonurmoq. n ◆ Umrida qoʻliga qilich ushlamagan qoʻpol oʻgʻli-ning yuragida jang va gʻalaba sururi tugʻyonurardi.Mirmuhsin, „Meʼmor“. ◆ Yaxshi parva-rish qilingan gʻoʻzalar mavjurib rivojlan-yapti.Gazetadan.
19 Miqsor (sanoq) sonlar bilan qoʻl-lanib, shu son bildirgan yoshga kirganlik maʼnosini bildiradi. ◆ Hash-pash deguncha qirqniurib qoʻyibmiz. mPoxol ustida..
aftidan, yetmishlarni urib qoʻygan kampir oʻtirardi. N. Fozilov, Diydor. ◆ Xudo yorla-qasa, hademay saksonniuradi.S. Siyoyev, „Yorugʻ-lik“.
УРМОҚ.Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.
urmoqurmoq
OʻTIL
urmoq
1бить,ударять;boshimni eshikka urib oldimя головой ударился о дверь; ◆ bong urmoq ударить в набат;bir shapaloq(илиtarsaki) ◆ urmoq дать пощёчину; ◆ qarsak urmoq ударять в ладоши; аплодировать;soat beshga jom(илиzang)urdiчасыпробилипять; ◆ uzini har yoqqa urmoq 1) метаться (о больном); 2)перен.усиленно хлопотать (о чем-л.); ◆ yerga urmoq 1) ударить о землю (кого-что-л.);Saidiy chekib turgan papirosini jahl bilan yerga urdi(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди в сердцах бросил на землю папиросу, которую курил; 2)перен. унижать, уничижать, охаивать (кого-что-л.);u meni doim yerga uradiон всегда унижает меня; ◆ yerga kutarib urmoq приподнять и бросить на землю; ◆ oʻzini toʻdaga urmoq ринуться в толпу;Oftob yagʻrindan urib turibdk(Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Солнце жжёт, печёт спину;urib tushirmoqсбить, сшибить; сбить ударом (кого что-л.);ular dushman samolyotini urib tushirdilarони сбили вражеский самолёт;ahmoqni urma, soʻkma ishga solпосл. дурака не бей, не брани, а заставь работать;bir kesak(илиtosh) ◆ bilan ikki qargani urmoq (букв. одним камнем двух ворон ударить) одним выстрелом двух зайцев убить;
2сечь,стегать,хлестать;колотить;избивать;наноситьпобои;oʻlguday(илиoʻlarligin) ◆ urmoq избить (кого-л.), обломать бока (кому-л.); ◆ otga qamchi urmoq сечь лошадь кнутом; ударить лошадь кнутом;shamol yuzga urib turardiветер хлестал в лицо;yomgʻir urib turibdiидёт сильный дождь;qor gupillatib urayotirснег валит, снег идёт крупными хлопьями;
3биться,стучать;yuragim gup-gup urayotirу меня сильно бьётся сердце; у меня гулко бьётся сердце;
4прихватить,тронуть,побить (морозом);xayriyat, ekinlarni sovuq urmabdiхорошо, что морозом не побило (не прихватило) посевы;
5украсть;u kitobimni urib ketibdiон украл мою книгу;uning uyini oʻgʻri uribdiворы обокрали его квартиру; ◆ oʻndan toʻqqizni urmoq (букв. украсть из десяти девять) присваивать, забирать, брать львиную долю (большее количество чего-либо); ◆ tosh-tarozidan urmoq обвешивать, обмеривать;u yulduzni benarvon uradiсм.benarvon;
6в сочетании с существительными образует сложные глаголы; ◆ barq urmoq 1) блистать, сиять; 2) бурно, интенсивно развиваться; 3) достигать полного расцвета; ◆ bosh urmoq 1) поклониться; 2) бить челом; унижённо просить (о чем-л.), ◆ dil-jigaridan urmoq чаровать, очаровывать, пленять, покорять (чье-л.) сердце; ◆ doʻq urmoq стращать, угрожать, запугивать;◆ jigʻildonga urmoq 1) слопать, сожрать; 2) присвоить; ◆ joʻsh urmoq бурлить, кипеть, бить ключом; ◆ yuldan urmoq сбивать, с пути, вводить в соблазн (кого-л.); совращать; ◆ lof urmoq 1) хвастать, бахвалиться; 2) трепать языком; рассказывать небылицы; ◆ ogziga urmoq 1) закрыть рот (кому-л.), не дать говорить, 2) дать взятку, подкупить;... toʻralarning ogʻziga urish uchun pulni boyvachcha beradi(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») ... деньги на взятки чиновникам даст барчук; ◆ oh urmoq вздыхать, стонать; ◆ paxsa urmoq воздвигать стену, строить забор (из глины); ◆ suvga urmoq как в воду кануть, бесследно исчезнуть;vaʼdalar suvga urib ketdiобещанного, говорят, три года ждут; ◆ uyquni urmoqразг. спать;u uyquni urayotirон спит; ◆ chov urmoq совать свой нос (куда-л.); ◆ egar urmoq седлать; ◆ otga egar urmoq седлать коня; ◆ qah-qah urmoqилиqah-qah urib kulmoqразразиться смехом, расхохотаться, покатиться со смеху; ◆ qulf urmoq запирать (что-л.) на (висячий) замок; ◆ eshikka qulf urmoq запирать дверь; ◆ qoʻltiqqa urmoq 1) взять под мышку (что-л.);u papkasini qoʻltiqqa urib, joʻnab qoldiон взял папку под мышку и ушёл; 2) украсть;* bir lagan oshni bir oʻzi urdiон один съел целое блюдо плова;boshimga uramanmi(илиuraymi)илиboshimga ham urmaymanна что мне (это); на кой чёрт мне (это сдалось);jin ursin uni!чёрт его побери!;non ursin!разг. уст.честное слово! (клятвенное выражение);non ursin, rost aytayotirman!честное слово, я говорю правду!;bolani oftob uribdiу ребёнка солнечный (тепловой) удар;choyga odekolon hidi urib qolibdiчай пахнет одеколоном, ◆ pulni choʻntakka urmoq совать деньги в карман;toʻgʻonni suv urib ketdiводой размыло плотину;u hamma pulini kiyimga urdiон все свои деньги истратил на одежду;unga balo ham urmaydiнеодобр. ничего с ним не сделается, ничего ему небудет;xudo urgan1) подлый, мерзкий, гадкий, низкий (о человеке); 2) самого низкого качества, очень плохой;xudo urgan molтовар самого низкого качества, плохой товар;xudo urdi mani!я пропал!; я погиб!;xudo ursin!уст. ей-богу!;etik oyoqni urayotirсапог трёт ногу;yuzni urgan cholразг. старик в возрасте ста лет; столетний старик; ◆ oʻzini oʻtga-choʻqqa urmoq (букв. кидаться в огонь и раскалённые угли) усиленно хлопотать (о чем-л.); не щадя себя, не жалея себя, делать (что-л.);qandingni ur!(букв. ешь свой сахар!) молодец!; браво! (говорится человеку, совершившему какой-л. поступок, достойный похвалы); qandingni ur, oʻgʻlim, yaxshi ish qilding!молодец, сынок, ты хорошо поступил!;qoʻlini sovuq suvga urmaydi(букв. он рукой не дотрагивается до холодной воды) он палец о палец не ударит; он ничего не делает;◆ qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq (илиsurmoq) (букв.вымывруки,сунутьихподмышки)потерятьвсякуюнадежду (на что-л.);перестатьиметьдело (с кем-чем-либо).