Oʻzbekcha (uz)uch
UCH I 'boshlanish qismi’. Tayohning u ch i boʻlma, oʻrtasi boʻl (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu ot dastlab u:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, I, 611); oʻsha davrlardayoq u: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, I, 79; DS, 603): u:ch > uch.
UCH II ’ikki bilan toʻrt oraligʻidagi butun sanoq son’. U ch kundan beri isitmasi tushmaydi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz üch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, I, 641; ПДП, 440;
Devon, I, 71; DS, 621); oʻzbek tilida ü unlisining yum — shoqlik belgisi yoʻqolgan: üch > uch.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.
1 Narsalarning ingichkalashgan, oʻtkir tomoni. ◆ Nayzauchi. Xanjaruchi. Kr-ziqninguchi. Ignaninguchi. Tikan zahri —uchida, dushman zahri —ichida. Maqol. n ◆ Juvon Sidiqjondan pichoq soʻrab olib, ik-kita bodring archidi, birini oʻzi tishlab, ikkinchisini pichoquchida Sidiqjonga uzatdi.A. Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“. ◆ Mir-zakarimboy soqolininguchini barmoqlari bilan chimtib, kulib qoʻydi.Oybek, „Tanlangan asarlar“.
2 Yogʻoch, ip, sim va b. ensiz, uzun narsalarning tomonlaridan biri, bir tomon oxiri, boshi. ◆ Tayoqninguchi. Arqonninguchi.
20—Oʻzbek tilining izoqli lugʻati
n ◆ Yana bir yigit darvozaga tirmashib chiqayotir, pastda ikkitasi bir-birining yelkasiga chiqib, uzun alvonninguchini unga uzatishga urinmoqda.A. Muxtor, „Opa-sin-gillar“. ◆ Aravadagshgar darrov tushib, koʻchaning ikkiuchiga qarabketdi.M. Ismoiliy, „Far-gona t“. o.
3 Narsalarning oʻzi birikkan, oʻrnashgan joydan tashqari yoʻnalgan tomoni, oxiri. ◆ Barmoqninguchi. Choynak joʻmragininguchi. sht Akramjonni bir nav quchoqlagan boʻldim, juvonga esa qoʻlimninguchini berdim.A. Qahhor, „Ming bir jon“. ◆ Uning yuzida, shun-day burnininguchida xoli bor. U.Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“. ◆ ..vafot etgan xolasini esladi va koʻzidan tirqirab chiqqan yoshini yenguchi bilan artdi.I. Rahim, „Ixlos“.
4 Chorburchak buyumlarning tomonlari tutashgan joyi, burchagi. ◆ Fanerning toʻrtuchi-dan ushlab koʻtarmoq. a ◆ Polvon yelkasiga tashlab chiqqan qiyigʻini oldi-da, ikkiuchi-dan ushlab, bir-ikki aylantirdi.M. Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“.
5mat. Chiziqlarning yoki sirtlarning oʻzaro tutashib, kesishib, burchak hosil qil-gan nuqtasi.
6 Narsalarning yuqori qismi, tepasi, boshi. ◆ Minoraninguchi. Daraxtninguchi. Sim-yogʻochninguchi. tsh Teraklaruchida oʻynar qizi.1 'nur. Gʻayratiy. ◆ Bir kupi oʻrikninguchiga chi-qib.. atrofni tomosha qildim.Oydin, „Sa-dagʻang boʻlay, komandir“. ◆ Devorga tashqari-dan qoʻysh!gan keng narvonlarninguchlari xiyol chiqibturardi.P. Qodirov, „Yulduzli tunlar“.
7koʻchma Biror narsaning boshlanish qis-mi, boshi. ◆ Sir(ning)uchini soʻz ochar.Maqol. m ◆ U \ Elmurod] hali bu muvaffaqiyatning faqatuchigina ekanini hech bir unutmadi.P. Tursun, „Oʻqituvchi“. ◆ Nuri bu voqeaninguchini eshitgan hamon bezgakday qaltirab ketdi..Oybek, „Tanlangan asarlar“.
uch
snq. son 1 3 raqami va shu raqam bilan ifodalangan son, miqsor. ◆ Uch karrauch toʻqqiz. Uch yil burun. Uch oydan keyin. Bir boʻlgan, ikki boʻlmay qolmas, Ikki boʻlgan,uch boʻlmay qolmas.Maqol. ◆ sht Ertasiga soat birdauch partizanni koʻmish marosimi boʻldi.A. Qahhor, „Oltin yulduz“. ◆ Sobirjon ovchilar inʼom qilgan ikki quyon vauch oʻrdakdan bir quyon va ikki oʻrdakni Asqar otaga berdi. A.Qahhor, „Xotinlar“.
2 Besh balli baho tizimida oʻzlashtirish "qoniqarli", "oʻrtacha" degan maʼnodagi baho. ◆ Uning bahosi —uch. Bu inshouchunuch qoʻysa boʻladi.
3etn. ayn. kiryuvdi. ◆ Cholning yostigʻi ta-gidan topilgan pul uni koʻmib kelishgagina yetdi. Hali bu yoqdauchi, yettisi, yigirmasi, fotihaxonligi.. va hokazolar bor.M. Osim, „Tilsiz guvoh“.
uch
din. etn. Uchiga paxta oʻrab, yogʻlab, marhum arvohiga atab payshanba, juma oq-shomlari yoqib qoʻyiladigan choʻp. ◆ Uch oʻramoq.Uch yoqmoq.
УЧ.Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.
uch
uch I
1конец; ◆ tayoqning oʻtkir uchi острый конец палки; ◆ arqonning uchi конец верёвки; ◆ Opa koʻz yoshini roʻmolining uchi bilan artdi (А. Ќаћћор, «Сароб») Старшая сестра вытерла слёзы краешком своего платка;
2кончик,остриё,наконечник; ◆ nayza uchi остриё (наконечник) копья; остриё штыка; ◆ qalam uchi 1) остриё карандаша, 2) плата (за написание заявления и т. п.); 3) гонорар; ◆ igna uchi кончик (остриё) иглы; ◆ til uchi кончик языка;
3вершина,верхушка,макушка; ◆ burchak uchiмат. вершина угла; ◆ daraxt uchi верхушка дерева; ◆
uch II
1три; ◆ uch karra uch - toʻqqiz трижды три - девять; ◆ oʻndan uch три десятых; ◆ uch kishi три человека;shivirlashgan uch boʻlsa, sir yotmasпосл. если трое шепчутся, тайна не сохранится;
2в сочетании с рядом существительных образует сложные существительные; ◆ uch oyoq треножник; ◆ uch hadмат. трёхчлен;
3в сочетании с рядом прилагательных образует сложные прилагательные; ◆ uch balli shamol трёхбалльный ветер; ◆ uch burchakli shakl треугольная фигура; ◆ uch boʻgʻinli soʻz трёхсложное слово; ◆ uch yillik plan трёхлетний план; ◆ uch oylik chaqaloq трехмесячный ребёнок;◆ uch soʻmlik qogʻoz (илиpul)трёхрублёвка,трёхрублёваябумажка.
uch III
этн.фитилёкнапалочке,зажигаемыйвчестьдуховумершихповечерамвчетвергилипятницу; ◆ uch yoqmoq зажигать фитилёк.
uch