Yüzüklerin Efendisi (İng.The Lord of the Rings), İngilizfilolojist veOxford Üniversitesi profesörüJ. R. R. Tolkien'in yazdığıepik fantezi türündeki romandır. Hikâye, Tolkien'in çocuklar için yazdığı 1937 tarihliHobbit'in devamı olarak başlamıştı ancak sonunda ondan çok daha büyük bir eser haline geldi. ÇoğuII. Dünya Savaşı sırasında olmak üzere 1937 ve 1949 yılları arasında aşamalar halinde yazıldı. 150 milyonun üstündeki satış sayısıyla tüm zamanların en çok satan ikinci romanıdır.
Romanın ismi bütünOrta Dünya'yı fethedip hakimiyetine almakta kullandığı diğerGüç yüzükleri'ne hükmedenTek Yüzük'ü ilk çağlarda yaratan, hikâyenin kötü karakterlerinden biri olan Lord Sauron'u kasteder.[not 1] İngiliz kırsalından pek de farklı olmayanHobbit diyarıShire'da sakince başlayan hikâye, Orta Dünya'nın kuzeybatısına kadar uzanırken Hobbitler;Frodo,Sam,Merry vePippin'in yanı sıra Hobbitlerin müttefikleri ve yol arkadaşları olan Kuzey KolcusuAragorn,Gondor kumandanıBoromir, savaşçıCüceGimli,Elf prensiLegolas ve büyücüGandalf'ın gözündenYüzük Savaşı'nın gidişatı takip edilir.
En başında Tolkien tarafından eserinSilmarillion ile birlikte iki ciltlik bir set oluşturması amaçlanıyordu ama yayıncı bu fikri reddetti. Ekonomik sebeplerden dolayıYüzüklerin Efendisi 29 Temmuz 1954'ten, 20 Ekim 1955'e kadarki bir yıllık süreç içerisinde üç cilt olarak yayımlandı. Bu üç ciltYüzük Kardeşliği,İki Kule veKralın Dönüşü olarak isimlendirildi. Roman yapı olarak üçüncü cildin sonunda dahil olduğu çeşitli bölümlerden, arka plan malzemeleriyle birlikte ikişer bölümden altı kitaba bölünmüş haldedir. Bazı baskılarda tüm roman tek bir cilt haline getirilmiştir.Yüzüklerin Efendisi defalarca yeniden basıldı ve birçok dile çevrildi.
Tolkien'in eseri temaları ve kökenleri hakkında yapılan kapsamlı araştırmalara konu oldu. Kendi içerisinde büyük bir eser olsa da hikâye, aslında Tolkien'in 1917'den beri kendisinin "mythopoeia" olarak tanımladığı bir süreç içerisinde üstünde çalıştığı büyük bir destanın yalnızca son halkasıydı.Filolojinin,mitolojinin,dinin, sanayileşmenin etkilerinin yazarda yarattığı tiksinmenin yanı sıra daha önceki fantezi eserleri ve Tolkien'inI. Dünya Savaşı'ndaki deneyimleri yazarın ilk çalışmaları veYüzüklerin Efendisi'nin hikâyesi üzerinde etkili oldu.Yüzüklerin Efendisi'nin de modern fantezi edebiyatı üzerinde büyük etkisi olduğu kabul edilir. Tolkien'in çalışmalarının etkisi öyle büyük oldu ki; "Tolkienian" ve "Tolkienesque" sözcükleriOxford İngilizce Sözlüğü'ne girdi.
Yüzüklerin Efendisi'nin hep popüler kalması popüler kültürde göndermeler yapılmasına, Tolkien'in çalışmalarına hayran olanların topluluklar kurmasına ve Tolkien ile eserleri hakkında birçok kitap yayımlanmasına sebep oldu.Yüzüklerin Efendisi geçmişte olduğu gibi hala sanat eserleri, müzik, film, televizyon, video oyunları ve edebiyatı etkilemeye devam ediyor.Yüzüklerin Efendisi için radyo, televizyon ve birçok filmin ödüllü olan uyarlamaları yapıldı.
Karanlıklar Efendisi olarak da bilinenSauron, kendi efendisiMelkor'un görevini tamamlamak üzereOrta Dünya'daki halkların zaaflarından yararlanıp "güç yüzüklerini" yapar.
“
Üç yüzük göğün altında yaşayanelf krallarına,
Yedisi taştan saraylarındakicüce hükümdarlara,Dokuzuölümlü insanlara, ölecekler ne yazık;Bir yüzük gölgeler içindeki Mordor Diyarı'nda,Kara tahtında oturan Karanlıklar Efendisi'ne.Hepsine hükmedecek bir yüzük, hepsini o bulacak,Hepsini bir araya getirip, karanlıkta birbirine bağlayacak,Gölgeler içindeki Mordor Diyarı'nda.
„
Güç Yüzükleri'nin sahipleri kandırıldıklarını anlamıştı fakat iş işten geçmişti.
Elfler,Sauron'a karşı savaş açtı ve Karanlıklar Efendisi, Elflerle büyük bir savaşa girdi. Birçok Elf şehri yok oldu. Daha sonra Elfleri yenemeyeceğini anlayan Sauron bir süre saklandı. Sonra tekrar yüzükten aldığı güçle iyice güçlenen Sauron, çok geçmedenOrklar, Haradrim halkı,Rhûn halkı ve kötülüğün hizmetine girmeye hazır diğer halklarlaOrta Dünya'nın tek hakimi olmak için işgale başladı. Elfler ve insanlardan oluşan veSon İttifak olarak adlandırılan bir ordu Sauron'u durdurmayı başardı. Parmağındaki tek yüzükİsildur'un eline geçti fakat güce düşkün olan insanlar yüzüğü yok etmedi. Daha sonra yüzük efendisine ihanet etti ve İsildur'un ölümüne sebep oldu. Bir nehrin içinde kayboldu. Böylece unutulmaması gereken değerler unutulup gitti.
Aradan yüzyıllar geçti ve yüzük eski birHobbit olanSmeagol'un eline geçti. Sméagol yüzüğü 500 yıl boyunca dumanlı dağların derinliklerinde sakladı. FakatBilbo Baggins adlı Hobbit,Gollum'u yüzüğü düşürürken gördü ve onu aldı. Yıllar boyuncaMordor'dakiBarad-Dûr'da gücünü yeniden toparlayan Sauron, kötülüğe hizmet eden tüm halkları yeniden birleştirerek tekrar saldırıya geçti. Sauron'un Orta Dünya'yı ele geçirmesi için ihtiyacı olan tek şey yüzüktü.Tüm bu olanların farkında olanİstari'denGandalf, Elf temsilcisiElrond'un ülkesinde bir meclis toplamayı başararak yüzüğün yok edilmesi gerektiğine karar verdi. Yüzüğü yok etme görevi iseFrodo Baggins adlıHobbit'e verildi. Böylece serüven başlamış oldu.
Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde,Elrond,Aragorn'aElendil'in "Narsil" adlı (sadece kralların taşıyacağı) kılıcını verir. Aragorn ona "Andúril (Batının Alevi)" ismini verir.BilboFrodo'yaMithril veSting kılıcını verdikten sonra Charadras (Karadras) Geçidi'ne giderler.Saruman dokuz yoldaşı büyüleyerek dağa şimşek çaktırır, üstlerine çığ düşer. Frodo'ya hangi taraftan gitmeleri gerektiğini sorar. Frodo madenlerden gitmeyi seçer.Moria Madenlerine girdiklerindeKhazad-Dûm köprüsü yakınlarındaMelkor'un hizmetkarıBalrog yollarını keser. İstari Büyücüsü Gandalf,Balrog'u etkisiz hale getirmesine rağmen Balrog düşerken onu da kırbacıyla çeker. Gandalf'ın Khazad-Dûm köprüsü'nden düşmesinin üzerine Aragorn grubun yeni lideri olur.Lothlorien'e doğru giderler. Kahin gözlü, büyüleyici görünüşü olan Lothlorien'in HanımıGaladriel ile görüşürler. Galadriel'in eşiCelebornSam'e ip,Merry vePippin'e keskin bir hançer, Aragorn'a büyüleyici bir hançer,Legolas'a prenslerin soyundan gelenlerin kullandığı özel bir yay, Frodo'ya iseGaladriel aynasını gösterir. Altın saçlarından bir tel isteyenGimli'ye ise üç tel altın saç verir. Nehirlerin kıyısına varıncaBoromir, yüzüğü Frodo'dan almak ister fakat alamaz.Yüzük onu zapt ettikten sonra Boromir keşke olanları değiştirseydim der fakat Aragorn, onun yerine Frodo'yuMordor'a yollar. Mordor yoluna doğru giden Frodo'nun peşine Sam takılır. Savaş ortaya çıkınca BoromirUruk-hailar tarafından okla öldürülür. Üç Avcı (Aragorn, Gimli ve Legolas), kardeşlik bozulunca kendilerine yeni bir grup kurup Boromir'i ararlar. Kardeşlik dağılmıştır, Merry ve Pippin, Boromir'in söylediğine göreIsengard'a doğru esir alınmıştır, Sam ve Frodo, Mordor yolundadır, Üç Avcı, Merry ve Pippin'i aramak için yola çıkarlar.
Yüzüklerin Efendisi J. R. R. Tolkien'in 1937'de yayımlanan önceki kitabıHobbit'in devamı olarak başlamıştı.Hobbit'in popülerliği yayımcı George Allen & Unwin'in bir devam çalışması istemesini sağladı. Tolkien onları oldukça yavaş yazacağı konusunda uyardı ve zaten birkaç hikâye üzerinde çalıştığını söyledi.Silmarillion'ın fazla modern sayılabilecek taslaklarını reddeden,Roverandom'ı beklemeye alan veFarmer Giles of Ham'ı kabul eden Allen & Unwin, hobbitler hakkındaki hikâyelerin daha popüler olacağını düşünüyordu. Böylece Tolkien 45 yaşındaykenYüzüklerin Efendisi ismini alacak olan hikâyeyi yazmaya başladı. Hikâye ancak 1949'a kadarki geçen 12 sene sonunda bitebildi ve Tolkien'in 55 yaşında olduğu 1963 senesinde tamamen yayımlanabildi.
Yayımcıların ikna ettiği Tolkien Aralık 1937'de yeni bir Hobbit öyküsü yazmaya başladı. Birkaç başarısız denemenin ardından "Tek Yüzük" hikâyesi doğdu. Bilbo'nun kayboluşu arkasındaki neden, yüzüğün önemi veYüzüklerin Efendisi isminin 1938 kışına kadar ortaya çıkmamış olmasına rağmen ilk bölüm için aklındaki fikir tamamen netleşmişti. Aslen bütün servetini tüketen ve daha fazla para kazanmak için başka maceralara atılan Bilbo hakkında bir hikâye yazmayı planlıyordu. Ancak daha sonra aklına yüzük ve onun güçleri geldi. Bunun yeni çalışması için çok daha iyi bir odak noktası olacağını düşündü. Hikâye ilerledikçeSilmarillion mitolojisinden de öğeler kullanmaya başladı.
Yazım süreci oldukça yavaştı Tolkien akademik bir pozisyonda tam zamanlı çalışıyor ve daha fazla paraya ihtiyaç duyduğu için üniversitede müfettişlik yapıyordu. Tolkien 1943'ün çoğundaYüzüklerin Efendisi üzerinde çalışma imkânı bulamadı ama Nisan 1944'te tekrar işe koyuldu.Kraliyet Hava Kuvvetleri'yle Güney Afrika'da görevde bulunanChristopher Tolkien de bu süreç içerisinde hikâye oluşturmada babasına yardımcı oluyordu. Tolkien 1946'da büyük bir çaba harcadı ve el yazmalarını 1947'de yayımcılarına gösterdi. Ertesi yıl hikâyenin sonunu getirdi ancak Tolkien eserin ilk bölümlerinin tashihini 1949'a kadar ancak tamamlayabildi. Toplamda 9.250 sayfa tutan Tolkien'in orijinal el yazmaları günümüzdeMarquette Üniversitesi'ndeki J. R. R. Tolkien Koleksiyonu'nda sergilenmektedir.
Tolkien'in çocukluğunu geçirdiği Edgbaston'daki 29 metrelik kule
Tolkien, eserde bilinen herhangi bir dine ya da inanca yer vermez. Daha ziyade temalar, ahlak felsefesi ve romandaki Evren Bilim'i onun Katolik dünya görüşünü yansıtır. Mektuplarının birinde Tolkien şöyle diyor; "Yüzüklerin Efendisi elbette temelde dini ve Katolik bir çalışma; bu başta bilinçsizceydi ancak tashih sırasında bunun farkındaydım. Hayali bir dünyaya dinle ilgili herhangi bir şey koymamamın sebebi işte bu. Dini öğeler hikâyenin ve sembolizmin içine zaten yedirildi."
Tolkien'inBirmingham'ın ilk önceSarehole Mill sonra daEdgbaston Reservoir bölgelerinde geçirdiği çocukluğundaki anıları, romandaki bazı yerlerin ve karakterlerin yaratılmasına ilham verdi. Ayrıca Edgbaston'ın kuzeybatısında kolayca ulaşılabilecekBlack Country'de de bazı ipuçları var. Bu "Underhill" gibi isimlerin anlamını veSaruman'ın sanayileşmiş Isengard ile Shire'ı da açıklıyor. Ayrıca Shire ve çevresinin Tolkien'in 1940'larda sık sık ziyaret ettiği Lancashire'daki Stonyhurst Koleji etrafındaki kırsal bölgeden uyarlandığı ileri sürülür. Eserde Tolkien'inI. Dünya Savaşı'nda yaşadıklarının etkisi de görülür. Frodo'nun muzdarip olduğuposttravmatik stres bozukluğunu Tolkien de ilk defaSomme Muharebesi'nde yaşamıştır.
Yüzüklerin Efendisi 1950'lerde yayımlanmasına rağmen TolkienTek Yüzük'ünAtom bombasının bir alegorisi olmadığı ve eserlerinde kesinlikle alegorik bir anlatım kullanmadığı konusunda ısrarcıydı. Bunun yanında uygun gördüğü okuyucu yorumlarına karşı oldukça açıktı.
Birkaç eleştirmen ırklarla ilgili olduklarını düşündükleri bazı noktalar yakaladılar. Bu görüşler genelde Tolkien'in iyi ve kötü tasvirine, karakterlerin ırklarına (Elfler, Cüceler, Hobbitler, Haradrimler, Orklar) ve ırklarının davranışlarını belirlemesine dayalıydı. Karşı görüştekiler ırk odaklı eleştirilerin sahiplerinin yazılı kaynakları görmezden geldiklerine, eserin kendisinden çok uydurmalara göre fikir belirttiklerine, yazarın özel hayatındaki ırkçı tutumlarına ya da olaylara dair bir kanıt olmayışına dikkat çekerler ve ırkçılık konusundamarjinal bir görüşe sahip olduğunu iddia ederler.
Yüzüklerin Efendisi'ni bir filme uyarlamak için Peter Jackson çok uzun süre uğraştı. Diğer filmlerin aksine uyarlama hakları, çekim için stüdyoyla anlaşmaya varmak gibi birçok sorun çıkmıştı. Sonunda Jackson,Miramax isimli stüdyo ile ikişer saatlik iki film için anlaşmaya vardılar. Daha sonra başta stüdyonun istekleri olmak üzere birçok problem ortaya çıktı. İşin sonundaNew Line Cinema üç saatlik üç film için anlaşmaya vardı.
Peter Jackson, sinema tarihinde bir ilki gerçekleştirerek her biri en az 3 saat uzunluğundaki bu 3 filmi art arda, hiç birini gösterime sokmadan çekti. Çekimlerden sonra gülerek"Bunu yaptım ve hiç kimsenin neden yapmadığını artık biliyorum ve muhtemelen ben de yapmayacağım." diye belirtti. Tabi üç filmi art arda çekmeden önce yapılan hazırlık belki de çekim sırası kadar önemliydi. Yüzüklerin Efendisi'nin daha çekimi başlamamıştı ancak ilk çekimden tam 3 yıl 6 ay önce hazırlıklar başlamıştı.Yeni Zelanda'daShire bölgesinin daha yeşil görünmesi için hayvanları 2 sene önceden otlatmışlardı bile.Yüzüklerin Efendisi Film Üçlemesi birçok rekora imza attı, sayısız başarılara sahip. Film daha çıkmadan"YeniYıldız Savaşları" deniyordu. İlk filmin fragmanı izlenme rekoru kırdı. Sonra birçok ülkede açılış rekoru kırdı. Birçok eleştirmenin oyuyla Dünya'nın en iyi filmleri arasına girdi. Birçok film oylama sitesinde çok yüksek puanlar aldı. 2003'te ikinci defa bir film 1 milyar dolar gişe yaptı ve 2009'a kadar yani 6 sene boyunca 2. sırada durdu. İlk film 4, ikinci film 2, üçüncü film 11Akademik Ödül aldı; böylece üçleme en çokAkademik Ödül kazanan film serisi oldu ve son film en çokAkademik Ödül kazanan film oldu. (11 Oscar alan iki başka film daha var.) Film IMDb'de de film tarihinin en iyi film serisi oldu ve özellikle son film birçok kullanıcının en beğendiği film oldu. Fantastik filmler çoğunlukla olgun insanların pek beğenmediği filmler olarak görülmesine rağmen Dünya'nın en iyi filmleri arasına girdi. IMDb'de kullanıcı oylarıyla son film olanKralın Dönüşü, en iyi filmler listesinde 7. sırada yer alıyor. Ayrıca fantastik filmleri çok seven eleştirmenPhekâr Shai'nin yapmış olduğuŞimdiye Kadar Yapılmış En İyi Filmler 29 Kasım 2018 tarihindeWayback Machine sitesindearşivlendi.(The Best Movies Ever Made) listesinin en başındaKralın Dönüşü yer alıyor.Yüzüklerin Efendisi Film Üçlemesi,Buz ve Ateşin Şarkısı'nın yazarıGeorge R. R. Martin'in de favori filmlerinden birisi.Martin,Yüzüklerin Efendisi Film Üçlemesi için şöyle demişti:"Jackson, Tolkien'in yarattığı bu mükemmel Dünya'yı en iyi şekilde filme yansıtıyor, Yüzüklerin Efendisi'ni sevmeyen, fantastik filmleri sevmeyen birisidir."
Jackson teknik detaylara da çok takılmıştı. Filme başlamadan önce"Artık ihtiyacımız olan teknolojiye sahibiz, Orta-Dünya sonunda bir filme aktarılabilir. Yani işte o zaman bu zaman." demişti.Jackson bu büyük filmi uyarlayabilmek için çok iyi efektlere ve yapı tasarımcılarına ihtiyacı olduğu içinWeta Digital veWeta Workshop isimli şirketler açtı. Weta Workshop makyaj, kostüm, yapı, set dekorasyonu, maket ve benzeri ürünler için açılmıştı.Weta Digital ise görsel efektleri yapacak olan şirketti. SadeceMinas-Tirith Kuşatması bölümünün efektleri ancak 3 aylık zorlu çalışmalarla bitirilebilmişti. FilmdekiMinas-Tirith,Ayrıkvadi gibi ortamlar aslında birer maketler, uzak çekim yapılırken maketi çekip sonra üzerine efektler yapılıyor çünkü o zamanlarda koskoca bir mekanı efektle baştan oluşturmak çok zor, Yüzüklerin Efendisi'nde böyle mekanlardan sadece bir tane de yok. Kısacası tüm mekanları efektle yapmak hem zor hem de gerçekçiliği kaybettirecek bir şeydi. Bu başarılı efektler film serisinin üçüne deYılın En İyi Görsel Efekt Akademi Ödülü'nü kazandırdı. Fantastik bir evrende hem etkileyici aynı zamanda hem de gerçekçi görselleri birçok kişiye borçluyuz. Başta hayata gözlerini yuman görüntü yönetmeniAndrew Lesnie'ye, efekt süpervisörüJim Rygiel ve takımına, daha sonra yapı tasarımı işini yapanlara. Ayrıca başta desinatörJohn Howe olmak üzere Sanat Yönetimi'ne borçluyuz. Elbette görüntünün, gördüklerimizin yanı sıra sesler de çok önemli. Başta müzikleri içinHoward Shore'a teşekkür ediyoruz. Tarafların, bölgelerin, kişilerin hatta Tek Yüzük gibi nesnelerin bile ayrı müzikleri var. Bu çok sayıda müziğin içinde kaybolmuyorsunuz hatta adeta kendinizi buluyorsunuz. Tabi tüm duyduklarımız müzikler de değil...Christopher Boyes olmak üzere ses miksajı ve düzenlemesi üzerinde çalışan herkese borçluyuz. Tüm bunlar dışında Türkiye'de ayrıca teşekkür etmemiz gereken isimler var...İstemi Betil,Zeynep Özden Ayyıldız,Boğaçhan Sözmen veMurat Şen gibi isimler başta olmak üzere tüm dublaj takımına da, bu inanılmaz dublajı yaptıkları için teşekkür ediyoruz.
1. ^ Elrond'un Divânı'nda Glorfindel'in sözlerinde bu açıkça belirtilmiştir: "Eğer yüzüğü saklamayı başarsak bile Yüzüklerin Efendisi er ya da geç onu sakladığımız yeri öğrenip bütün güçlerini oraya yönlendirecek."
