Tacikistan (Tacikçe: Тоҷикистон), resmî adıylaTacikistan Cumhuriyeti (Tacikçe: Ҷумҳурии Тоҷикистон), 143.100 km2 (55.300 sq mi) yüzölçümü ve 9.537.645[8] kişilik tahmini nüfusu ileOrta Asya'da denize çıkışı olmayan bir ülkedir. Komşuları güneydeAfganistan, batıdaÖzbekistan, kuzeydeKırgızistan ve doğudaÇin'dir. Resmî dil, en büyük etnik grup olanTacikler'in anadili olanTacikçe'dir. Tacik halkının geleneksel anavatanları, günümüz Tacikistan'ının yanı sıra Afganistan ve Özbekistan'ın bazı kısımlarını içerir. Ülke başkanlık sistemiyle yönetilmekte olup,seküler bir yapıya sahiptir. Başkent ve en büyük şehirDuşanbe'dir.
Tacikler (ayrıca Tojiki), esas olarak Tacikistan'da yaşayan ve Afganistan, Özbekistan, Kazakistan ve Rusya'da büyük diasporalara sahip yaklaşık 7 milyonluk bir etnik gruba aittir.[10] En büyük etnik grubunTacikler olduğu ülkedeÖzbekler veRuslar en büyük azınlıkları oluştururlar. Tacikler, Orta Asya'daki Türkçe konuşmayan tek halktır, çünkü resmî ve en yaygın dilFarsçanın bir lehçesi olanTacikçedir, ancak bunun yanındaÖzbekçe,Rusça vePamir dilleri ülkede konuşulur. Ülkedeki en yaygın dinİslam olup, çoğunluğuSünni Müslümanlardır, ancakŞii İslam öğretisine bağlı etkili birİsmaililer topluluğu vardır.[10] Dağlar ülkenin yaklaşık yüzde 90'ını kaplıyor ve bu da ülkedeki birçok alanı ticari tarım için uygun hale getiriyor. Kuzey ve güney illerindeki vadilerde çiftçiler yüksek değerli ihraç kalitesindepamuk,meyve,tütün,sebze veçilek yetiştirmektedir. Tacikistan,BDT üyeleri arasındaÖzbekistan'dan sonra en büyük ikinci ipek üreticisidir. Ülke, 12 ila 50 milyon varilpetrol ve 5,6 ila 10 milyar metreküpgaz arasında değişen çok küçük petrol ve gaz yataklarına sahiptir (2006, resmi tahmini). Ek olarak, Tacikistan'da önemli miktardaantimon,altın,cıva,kömür,gümüş,uranyum ve diğermineral yatakları bulunmaktadır. Toplam gümüş yatakları 40.000 ila 60.000 ton arasında değişmektedir.[10] Tacikistan,Birleşmiş Milletler,Bağımsız Devletler Topluluğu,AGİT,İslam İşbirliği Teşkilatı,Ekonomik İşbirliği Teşkilatı,Şanghay İşbirliği Örgütü veKGAÖ'nun bir üyesi ve ayrıca birNATOBarış İçin Ortaklık ortağıdır.
Tacikistan "Taciklerin Ülkesi" demektir. "-Stan" soneki, "yer" veya "ülke" anlamındaFarsçadır veTacik, kelimesi büyük olasılıkla,İslam öncesi (MS yedinci yüzyıldan önce) bir kabilenin adıdır.[11]
En önde gelen Farsça sözlüklerden biri olanAmid Sözlüğü [en], birçok kaynağa göre terimin aşağıdaki açıklamalarını verir:[12]
Farsça konuşan ne Arap ne de Türk, Farsça konuşan biri.
İran'da yetiştirilen ve dolayısıyla Farsça konuşan bir Arap çocuğu.
Daha eski bir sözlük olanQias Al-luqat [fa] da Tacikçe'yi "ne Moğol ne de Türk olan kişi" olarak tanımlar.[13]
Tacikistan'ın da içinde olduğu bölgedeki yerleşim MÖ 4000 yılına kadar uzanmaktadır. Ülkenin batısıTunç Çağı'na tarihlenenBaktria-Margiyana Arkeoloji Bölgesi içerisinde yer almaktadır. Kuzeybatı Tacikistan'da bulunan ve MÖ 4000 yıllarına kadar yerleşim görülen Sarazm antik kentiUNESCODünya Mirası listesinde yer almaktadır.[14] Bu dönemdeAryan halklarının göçüne sahne olan bölgede MÖ 13. yüzyıldan itibarenSoğd yerleşimi görülmeye başlamıştır. MÖ 6. yüzyılın ortalarında büyük bölümüAhameniş İmparatorluğu egemenliğine geçen Tacikistan'da,I. Darius döneminde ekonomik ve ticari hayat büyük oranda gelişti.Büyük İskender tarafından MÖ 330'daAhameniş İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla bölgeMakedon krallığının egemenliğine girdi. İskender'in ölümünden sonraSeleukos İmparatorluğu hakimiyeti altına giren Tacikistan toprakları, MÖ 250 yılındasatrapDiodotus tarafından kurulanGrek-Baktriya Krallığı denetimine girdi. MÖ 150'den itibaren Tacikistan'ın kuzeyindekiSoğdya bölgesineSaka veYüeçiler'in göçleri başladı. Bu göçler neticesinde MÖ 125 yılında Grek-Baktriya Krallığı yıkılmış ve bölgede şehir devletlerinin egemenliği görülmeye başlamıştır.
Samani İmparatoruI. Mansûr'un tahta çıkışını resmeden bir eser
MS 1. yüzyılda bölgeyeYüeçiler tarafından kurulanKuşan İmparatorluğu hakim oldu.Kuşan İmparatorluğu'nun yıkılışından sonra Tacikistan'da 5. yüzyıldaAk Hun İmparatorluğu dönemi başladı. 7. yüzyıldaki kısa bir dönem Tibet İmparatorluğu hakimiyetinden sonra 8. yüzyıldaEmevîler bölgeyi kesin olarak kontrol altına aldı. Emevîler döneminde bölgede başlayan İslamlaşma,Abbâsîler döneminde daha da hızlandı. Abbasiler dönemindeMaveraünnehir bölgesinin valileri genelde İranlılar'dan seçildiği için İran nüfusu etkili olmaya başladı.Samanîler (819-999) döneminde bölgedeki İslamlaşma ve İran kültürünün etkileri daha da etkili şekilde görüldü. Bu dönemTacik ulusunun başlangıcı kabul edilmektedir.Kaşgarlı Mahmud tarafından, bölgeninAcem ülkesi haline geldiği ve kuzeye çekilmeyen Türkler'in de Acemleştiği ve Farsça konuşmaya başladığı söylenmiştir. 999 yılındaKarahanlılar tarafındanSamanîler devletinin ortadan kaldırılmasıylaMaveraünnehir bölgesinde yeniden Türk topluluklarının hakimiyeti başladı. 13. yüzyılın başlarındaCengiz Han'ın Harezmiye'yi işgali sırasındaMoğol İmparatorluğu neredeyse tüm Orta Asya'yı kontrol altına aldı. Bir asırdan kısa bir süre içinde Moğol İmparatorluğu dağıldı ve modern Tacikistan Çağatay Hanlığı'nın yönetimi altına girdi.Tamerlane,Timurid hanedanını kurdu ve 14. yüzyılda bölgenin kontrolünü ele geçirdi.
Daha sonra bölgedeTimur İmparatorluğu'nun denetimi 16. yüzyıla kadar sürdü. Modern Tacikistan, 16. yüzyıldaBuhara Hanlığı'nın egemenliğine girmişti ve 18. yüzyılda imparatorluğun yıkılmasıyla hem Buhara Emirliği hem deKokand Hanlığı'nın egemenliğine girmiştir.Buhara Emirliği 20. yüzyıla kadar bozulmadan kaldı, ancak 19. yüzyılda dünya tarihinde ikinci kez bir Avrupa gücü (Rus İmparatorluğu) bölgenin bazı kısımlarını fethetmeye başladı.
19. yüzyıl ortalarından itibaren Orta Asya'da hakimiyet kurmaya başlayanRus İmparatorluğu buradaRus Türkistanı valiliğini kurdu. 1876'daHokand Hanlığı ortadan kaldırıldıktan sonra vasal olarak bağlı olanBuhara Emirliği de 1920 yılındaki Sovyet işgali üzerine son bulmuştur. Orta Asya'daki 1917Rus Devrimi'nden sonra,Basmacı Hareketi olarak bilinen gerillalar bağımsızlığı sürdürmek için Bolşevik ordularına karşı bir savaş açtı. Bolşevikler, camilerin ve köylerin yakıldığı ve nüfusun ağır bir şekilde bastırıldığı dört yıllık bir savaşın ardından galip geldi. Sovyet yetkilileri birsekülerleşme kampanyası başlattı.İslam,Musevilik veHristiyanlığı uygulama cesaretini kırıldı ve bastırıldı ve birçokcami,kilise vesinagog kapatıldı.[15] Çatışma ve Sovyet tarım politikalarının bir sonucu olarak Orta Asya, Tacikistan dahil, birçok cana mal olan bir kıtlık yaşadı.[16] Sovyet Rusya içerisinde Buhara Özerk Sovyet Sosyalist Halk Cumhuriyeti olarak kurulan ve günümüz Tacikistan'ının kuzeyini de içeren ülke, 4 Mart 1921 tarihinde Buhara ile Sovyetler Birliği arasında yapılan antlaşma ileBuhara Sovyet Halk Cumhuriyeti adı ile tam bağımsızlığına kavuşturulmuştur. 14 Ekim 1924 tarihindeÖzbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlıTacikistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Daha sonra 1929'daTacikistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne dönüştürüldü ancak etnik ağırlıklı Tacik şehirleri olanSemerkant veBuhara Özbek SSR'sinde kaldı. Sonrasında Tacikistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti,Sovyetler Birliği'ne katıldı.
1927 ile 1934 arasında, özellikle güney bölgesinde,tarımın kolektifleştirilmesi ve pamuk üretiminde hızlı bir genişleme gerçekleşti.[17] Sovyet kolektifleştirme politikası köylülere karşı şiddet getirdi ve Tacikistan'ın her yerinde zorla yerleştirme gerçekleşti. Sonuç olarak, bazı köylüler kolektifleştirme ile savaştı ve Basmacı Hareketi'ni canlandırdı. Bu süre zarfında sulama altyapısının genişlemesiyle birlikte bazı küçük ölçekliendüstriyel gelişmeler de gerçekleşti.[17] Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra imar çalışmalarına başlandı. Ülkede petrol ve kömür yatakları işletmeye açıldı. Ülkenin ilk hidroelektrik santrali olan Varzob'un yapımına başlandı. 1928-1932 arasında beş yıllık kalkınma planı çerçevesinde Duşanbe başta olmak üzere birçok şehirde büyük işletmeler kuruldu. Kömür ve petrol yataklarının bulunmasıyla bunların üretimine de başlandı. Tirmiz-Duşanbe arasında ilk demiryolu inşa edildi.
Stalin'in iki tur tasfiyesi (1927–1934 ve 1937–1938),Tacikistan Komünist Partisi'nin her kademesinden yaklaşık 10.000 kişinin sınır dışı edilmesiyle sonuçlandı.[18] Sınır dışı edilenlerin yerine etnik Ruslar gönderildi ve ardından Ruslar, birinci sekreterlik de dahil olmak üzere her düzeyde parti pozisyonlarına hakim oldu.[18] 1926 ile 1959 arasında Tacikistan'ın nüfusu içinde Rusların oranı %1'in altından %13'e çıktı.[19] 1946-1956 yılları arasındaTacikistan Komünist Partisi'nin Birinci Sekreteri olanBobojon Gafurov [en], Sovyet Dönemi boyunca ülke dışında önemi olan tek Tacik politikacıydı. GöreviTursun Uljabayev [en] (1956–61),Jabbor Rasulov [en] (1961–1982) veRahmon Nabiyev [en] (1982–1985, 1991–1992) tarafından takip edildi.
1990 yılında bağımsızlık içinDuşanbe meydanında gösteri yapan Tacikler
Tacikler 1939'daSovyet Ordusu'na alınmaya başladı veII.Dünya Savaşı sırasında yaklaşık 260.000 Tacik vatandaşıAlmanya,Finlandiya veJaponya'ya karşı savaştı. Tacikistan'ın 1.530.000 vatandaşının 60.000'i (%4)[20] ile 120.000'i (%8)[21] II.Dünya Savaşı sırasında öldürüldü.[22] Savaşın veStalin döneminin ardından, Tacikistan'ın tarımını ve sanayisini daha da genişletmek için girişimlerde bulunuldu.[23] 1957–58 sırasındaNikita Kruşçev'inBakir Topraklar Projesi, yaşam koşullarının, eğitimin ve sanayinin diğer Sovyet Cumhuriyetler'den gerisinde kaldığı Tacikistan'a odakladı.[23] 1980'lerde Tacikistan, SSCB'de en düşük hane halkı tasarruf oranına, en yüksek kişi başına gelir grubundaki en düşük hane halkı yüzdesine ve 1000 kişi başına en düşük üniversite mezunu oranına sahipti.[24] 1980'lerin sonlarında Tacik milliyetçileri hakların artırılması çağrısında bulunuyorlardı. 1990 yılına kadar cumhuriyette gerçek karışıklıklar meydana gelmedi.1980-1990 yılları arasındaSovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği genelinde görülenekonomik kriz neticesinde Tacikistan'da yoksulluk ve işsizlik artmaya başladı. Bir süre sonra ülkenin her tarafında toplantı ve gösterilerin yapılmaya başladı, Duşanbe'deki meydanların göstericiler tarafından aylarca işgalinden sonra Devlet BaşkanıKahar Mahkamov istifa etmek zorunda kaldı. Sonraki yıl,Sovyetler Birliği çöktü ve Tacikistan, şu anda ülkenin Bağımsızlık Günü olarak kutlanan 9 Eylül 1991'de bağımsızlığını ilan etti.[25]
9 Eylül 1991'de Tacikistan Parlamentosu bir deklarasyon yayımlayarak Tacikistan'ın Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nden bağımsızlığını ilân etti ve 2 Mart 1992'de Birleşmiş Milletler üyeliğine kabul edildi. Ülkedeki iç karışıklıklar ve ekonomik kriz neticesinde İslâmî Yeniden Doğuş Partisi ve diğer muhalefetin desteğiyle ülkenin güney kesimindeki gösteriler sonrasında 1992 yılında iç savaş başladı.
Tacikistan, neredeyse anında, çeşitli grupların birbirleriyle savaştığı bir iç savaş alana dondu.[26] Bu süre zarfında 500.000'den fazla kişi, zulüm ve artan yoksulluk nedeniyle Batı'yı ve ekonomi durumu iyi olan eski Sovyet Cumhuriyetler'e kaçtı.[27] 1992 Kasım ayında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde %58 oyla eski başbakanAbdumalik Abdullajanov [en]'u mağlup ederekİmamali Rahman iktidara geldi.[28] Seçimler savaşın bitiminden kısa bir süre sonra gerçekleşti ve Tacikistan tam bir yıkım halindeydi. Tahmini ölü sayısı 100.000'den fazladır. Ülke içinde ve dışında yaklaşık 1,2 milyon kişi mülteciydi.[26] 1997'de Rahman ile muhalefet partileri arasında Genel Sekreter Özel Temsilcisi Gerd D. Merrem'in rehberliğinde ateşkes sağlandı ve başarılı bir Birleşmiş Milletler barışı koruma girişimi olarak büyük övgüler aldı. Ateşkes, bakanlık mevkilerinin %30'unun muhalefete gideceği garantiydi.[29] Seçimler 1999 yılında yapıldı, ancak muhalefet partileri ve yabancı gözlemciler tarafından haksız olmakla eleştirildi ve %98 oyla Rahman yeniden seçildi. 2006'daki seçimleri yine (oyların %79'uyla) Rahman kazandı ve üçüncü defa göreve başladı. Birkaç muhalefet partisi 2006 seçimlerini boykot etti veAvrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) bunu eleştirmesine rağmenBağımsız Devletler Topluluğu gözlemcileri seçimlerin yasal ve şeffaf olduğunu iddia etti.[30][31]Rahman'ın yönetimi, medyayı sansürleme ve baskı yapma nedeniyle 2010 Ekim'de AGİT tarafından daha fazla eleştiriye maruz kaldı.AGİT, Tacik Hükûmeti'nin Tacik ve yabancı web sitelerini sansürlediğini ve bağımsız matbaalarda bir dizi bağımsız gazetenin basım faaliyetlerinin durdurulmasına yol açan vergi incelemeleri başlattığını iddia etti.[32]
Rus sınır birlikleri 2005 yazına kadar Tacik-Afgan sınırında konuşlanmıştı. 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana Fransız birlikleri,NATO’nunAfganistan’dakiUluslararası Güvenlik Yardım Gücü'nün hava operasyonlarını desteklemek için Duşanbe Havaalanı'na yerleştirildi. Birleşik Devletler Ordusu ve Deniz Piyadeleri personeli, birkaç haftaya kadar süreli ortak eğitim misyonları gerçekleştirmek için periyodik olarak Tacikistan'ı ziyaret etmişti.Hindistan Hükûmeti,Duşanbe'nin 15 km güney batısında yer alan askeri bir havaalanı olan Ayni Hava Üssü'nü 70 milyon dolara yeniden inşa etti ve onarımları Eylül 2010'da tamamladı.[33] Şimdi Tacikistan hava kuvvetlerinin ana üssü olarak kullanmaktadır.[34]Rusya ile Ayni tesisinin kullanımına ilişkin görüşmeler yapıldı ve Rusya, Duşanbe'nin eteklerinde büyük bir üs tutmaya devam ediyor.[35]
Tacik yetkililer, 2010 Ağustos'ta 25 militanın bir Tacik hapishanesinden kaçmasının ardından, Eylül ayındaRasht Vadisi [en]'nde 28 Tacik askerin öldürülmesine neden olan bir pusu ile ülkenin doğusunda İslami militarizmin yükselişte olduğuna dair endişeler olduğunu duyurdu. Ekim aydaGharm civarındaki çatışmada 30 asker ve 3 militan ölmüştü.[36] Kasım ay merkezi hükûmet Rasht Vadisi asker operasyonuyla kontrol altına alarak gelirim sonuçlandığını iddia ediyordu.[37] Ancak Temmuz 2012'de tekrar kavga çıktı.[38] 2015'te Rusya, Tacikistan'a daha fazla asker gönderdi.[39] Mayıs 2015'te Tacikistan'ın ulusal güvenliği, İçişleri Bakanlığı özel amaçlı polis birimi (OMON) komutanı AlbayGülmurod Halimov'unİslam Devleti'ne sığınmasıyla ciddi bir gerileme yaşadı.[40]
Ülkenin denize kıyısı yoktur ve arazinin büyük bir kısmında yüksek dağlar bulunmaktadır.Pamir Dağları ülkenin önemli bir kısmını kaplar ve bölgenin çoğunluğu 3.000 metrenin üzerinde bir rakıma sahiptir. KuzeydekiFergana Vadisi ile güneyde yer alan çeşitli nehir vadileri ülkenin alçak kısımlarını oluşturur. Tacikistan'da karasal, subtropikal ve yarı kurak iklimler hakimdir, bazı kısımlarda ise çöl iklimi hüküm sürer. İklim, yükselti ile önemli oranda bağlantılıdır. Bölgede bulunan dağlar,Fergana Vadisi ve diğer alçak arazilere Arktik bölgelerden gelen hava kütlelerinin ulaşmasını engeller. Buna karşın bu bölgelerde bile hava, yılda 100 günden fazla 0 °C'nin altına düşer. İklimin en sıcak olduğu güneybatı bölgelerindeki alçak arazilerde iklim kuraktır, ancak bazı bölgelerde sulamalı tarım gerçekleştirilir. Ülkenin alçak bölgelerinde ortalama Temmuz sıcaklığı 23 ile 30 °C, Ocak sıcaklığı -1 ile 3 °C olmaktadır. Doğu Pamirler'de ortalama Temmuz sıcaklığı 5 ile 10 °C, Ocak sıcaklığı -15 ile -20 °C'dir.[41]
Sovyetler Birliği'nde gelişen Perestroyka'nın etkisiyle çok partili düzene geçilmesiyle birlikte 1990 yılındaTacikistan Demokratik Partisi kuruldu. Ancak 1995 yılında yapılan seçimlerde ülkedeki yoksulluğun da etkisiyleTacikistan Komünist Partisi 181 sandalyeden 60'ını kazanarak mecliste hakim duruma geldi.
Tacikistan'ın 1991 yılında bağımsız olmasının hemen ardından ülkede bir iç savaş başladı. Meclis İslami nitelikte bir partinin kurulmasını yasakladı. 1992-1993 yıllarında şiddetlenen çatışmalar, 1997 yılında hükûmet ile isyancılar arasında uzlaşmanın sağlanmasıyla son buldu. 6 Kasım 1994 tarihinde yapılan referandumda %88 oyla yeni anayasa kabul edildi. Emomali Rahmanov, Tacikistan Devlet Başkanı seçildi.
Tacikistan'da 2000 yılından itibaren istikrar sağlanmış ve ülkenin yeniden inşasına başlanmıştır. Fakat Afganistan'da yaşanan çatışmalar nedeniyle sınır güvenliği için büyük çoğunlukla Tacik astsubay ve askerlerin bulunduğu Ruslara ait 201. Motorize Piyade Tümeni'nin bölgede varlık göstermesine izin verilmiştir. 2000 yılında yapılan yasama seçimlerindeTacikistan Komünist Partisi yine birinci olmuştur.
1999-2000 yıllarında Özbekistan'da teröre sebep olan militanlar da üs olarak Tacikistan'ı kullandı. Bununla birlikte 2001 yılında ABD'nin Afganistan'da Taliban'ı devirmek için başlattığı işgalde bu ülkedeki Tacikler de zor durumda kaldı. Taliban, ABD'nin işgali sırasında binlerce Tacik vatandaşını öldürmekle tehdit etti.
Yolsuzluk, suç, AIDS vakalarının artması, ekonomik bozulmalar, Afganistan'dan Avrupa'ya yönelen uyuşturucu ticaretinde transit geçiş noktasında olması gibi etkenler ülkenin en önemli sorunlarıdır.
13 Mart 2005'te yapılan Tacikistan meclis genel seçimlerindeDemokratik Toplum Partisi %64,51 oyla birinci gelmiş ve 49 sandalye kazanmıştır.Tacikistan Komünist Partisi %20,63 oyla ikinci gelmiş ancak sadece 4 milletvekilliği kazanabilmiştir. Laiklik yanlısı İslami Rönesans Partisi %7,48 oyla 2 milletvekilliği kazanırken,Demokratik Parti,Sosyalist Parti veAdalet Partisi'nin kurduğu koalisyon da %7,36 oy almıştır.
1 Mart 2015'te yapılan seçimlerde iseDemokratik Toplum Partisi %65,4 oyla 51 sandalye kazanırken, sosyalist eğilimliAgrarnaya Partiya (Tarım Partisi) %11,7 oy oranıyla 5 milletvekili çıkarmıştır. Ekonomik Reform Partisi %7,5 oyla 3,Sosyalist Parti ise %5,5 oy oranıyla 1 milletvekilliği kazanmıştır.
Ülkede en büyük etnik grup 2020 nüfus sayımı itibarıyla %86,1 oranlaTacikler, ikinci en büyük etnik grup ise %11,3 oranlaÖzbeklerdir. Bu grupları %0,3'lük bir oranlaRuslar takip etmektedir. Diğer etnik gruplar ise %1,9'luk bir kesimi oluştururlar.[43] Küçük etnik gruplar arasındaPamirler veYagnobiler bulunmaktadır.
Resmi dilFarsçanın bir lehçesi olanTacikçe olmasına rağmen, yakın çağdaki etkileşimlerden dolayıRusça da kullanılır ancakRusçanın resmi bir statüsü yoktur.
.svg)
