Sfenks veyaSphinks (Yunanca: Σφιγξ,Sphĭ́nks) kafasıkoç,kuş veya insan,gövdesi ise uzanan biraslan biçimini alanheykel. İlk önceAntik Mısır'da rastlanan Sfenks, antikYunan mitolojisinde büyük kültürel önem taşımıştır ve ismini Yunancaya dayandığı düşünülmektedir. Sözcüğün Mısırca'daki orijinal biçimikepes ankh ya da “yaşayan heykel” anlamındaşeşep (sheshep)ankh'tır. Sfenkslerin en tanınmışıBüyük Gize Sfenksi'dir.
Mısır SfenksiHint SfenksiYunan SfenksiHitit Sfenksi İslami Dönem Sfenksi
Mısırsfenksi antik birefsanevi yaratıktır. Gövdesi uzanan biraslan ve kafası genellikle birfiravunun kafasının şeklini alır. Aslanlargüneş ile bağlantıları nedeniyle antik Mısırlılar tarafından kutsalhayvan sayılırlardı.
En büyük ve en ünlü olanı,Gize platosundaNil Nehri'nin batı kıyısında bulunanBüyük Gize Sfenksi'dir. Gize Sfenksidoğuya bakar vepençelerinin arasında birtapınak yer alır. Aslan gövdeli, insan başlı bu Sfenksin uzunluğu 73 metre, yüksekliği 20 metre yüzünün genişliği 5 metredir. Bir adı da 'Harmakis' olan Sfenks, doğan güneşi vefiravun için yeniden dirilişi temsil eder. Yüzünün doğuya dönük oluşu,Güneş tanrısıRa'yı her sabah doğar doğmaz görmesi içindir. Yapıldığı zaman ön ayaklarının arasında kurban için bir sunak olduğu kalıntılarda yapılan kazı çalışmalarında ortaya çıkartılmıştır. Sfenksin yüzünün firavunKefren'e ait olduğu sanılır ve yapılış tarihiniDördüncü Hanedanlık (MÖ 2723 - 2563) dönemine denk getirir. Fakat bazı alternatif teoriler sfenksin Eski Hanedanlık döneminden önce (hatta bir teoriye göre tarih öncesi) yapıldığını iddia eder. Diğer ünlü Mısır sfenksleri arasındaMenfis'in kaymaktaşı sfenksi veKarnak yakınlarında eskiden dokuz yüz adet olduğu sanılan koç kafalı sfenksler yer alır.
Antik Mısırlıların heykele ne ad verdikleri henüz bilinmiyor. Büyük Sfenks'eArapça verilen isim,Ebu el-Hôl, "Dehşetin Babası" anlamına gelir.YunancadaSphinks (Σφῐ́γξ) adı verilmiş olmasına rağmen heykelin kafası bir kadına değil erkeğe aittir.
Fransız sanatçı Gustave Moreau'nun "Oedipus and the Sphinx" adlı eseridir ve Yunan mitolojisinde önemli bir yer tutan Sfenks ve onun Yunan versiyonuyla doğrudan ilgilidir. Yunan Sfenksi, Mısır'daki orijinal figürden farklı olarak, insan başlı, aslan gövdeli ve genellikle kanatlı bir yaratık olarak betimlenir. Bu resimde, Sfenks ile Oidipus arasında geçen ünlü bilmecenin bir anı tasvir edilmiştir; Sfenks, Thebai’ye gelen gezginlere bilmeceler sorarak onları sınar ve yanlış cevaplayanları öldürür. Oidipus’un bu bilmecenin cevabını bilmesi, Thebai'yi kurtarmasına neden olur. Bu eser, hem Yunan mitolojisindeki Sfenks’in tehditkar doğasını hem de Oidipus’un zekasıyla bu tehdidi nasıl alt ettiğini gösterir.
Yunan mitolojisinde yer alan tekSfenks, yıkım ve kötü şans temsil eden, benzersiz bir şeytandır.Hesiodos'a göreKhimira (Χῐ́μαιρᾰ) veOrthros'un (Ὄρθρος), diğer kişilere göreTyphon veEkhidna'nın kızıdır (bunların hepsi Mitolojik figürlerdir). Vazo resimlerinde ve bas kabartmalarında dik oturan sfenks, kadın kafası olan kanatlı biraslana veya pençeleri, tırnakları ve göğüsleri aslandan, kuyruğuyılandan ve kuş kanatlarından oluşan bir kadına benzer.
Hera ya daAres sfenksi anavatanıEtiyopya'dan alıp (Yunanlar sfenksin kökenini hatırlıyorlardı)Thebes'in dışında oturmasını ve yoldan geçenlere tarihin en ünlü bulmacasını sormasını emreder. O da emri yerine getirerek gelip geçeni durdurarak onlara bilmeceyi sorar, bu bilmeceyi çözemeyenleri boğarak öldürür veya oracıkta yerdi. Sfenksin karşısına Yunan mitolojisinde keskin zekası ve bilgeliği ile tanınanOedipus çıktı. Canavar Sfenks ona da aynı bilmeceyi sordu: "Hangi varlık sabah dört ayak üstünde, öğlen iki ayak üstünde ve akşam üç ayak üstünde yürür?"Oedipus bulmacayı çözmeyi başarır: "O yaratık insandır. Çünkü insan bebekliğinde ellerini de ayak gibi kullanarak dört ayak üzerinde emekler, yetişkin halinde iki ayak üzerinde yürür ama yaşlandığında yürüyebilmek için bir de baston kullanır yani üç ayaklı olur." Yenildiğini anlayan sfenks kendini yüksek bir kayalıktan atar ve ölür. Hikâyenin farklı versiyonlarında kendini hırsla yiyip yuttuğu söylenir.
Anadolu'daki insan başlı aslan sfenkslerineHitit,Lidya veFrigya uygarlıklarında daha çok heykel olarak rastlanır. Bunlardan en ünlüleri,Alacahöyük kent kapısının iki yanına dikilmiş sfenksler ve Zincirli'de keşfedilen Neo-Hitit sfenksleridir.
Eski zaman kalıntılarındaki herinsan kafalı hayvan sfenks sayılmaz. Örneğin antikAsur'da taçlı ve sakallı kral kafaları olan boğa heykelleri tapınak girişlerinde nöbet tutarlardı.
Yunanistan'ın klasikOlimpiyan mitolojisinde ilahî varlıkların her biri insan şekline sahip olmasına rağmen hayvan biçimine de bürünebiliyordu. İnsan ve hayvan şekilleri bir arada olan tüm mitolojik Yunan yaratıklar, Olimpiyan öncesi inançların kalıntılarıdır:Santorlar,Typhon,Medusa,Lamia.
Hindu geleneğinde,Vişnu'nun dönüşümlerinden biri olanNaraşimha 'eril aslan' anlamına gelir. Dönüşümün insan gövdesi ve aslan kafası vardır.
Her yaratığın şekline girebilen hazine bekçileri olarak bilinirler. Aslan vücutlu olarak resmedilirler, Aynı zamanda bir mısır burcudur.[kaynak belirtilmeli]
_01.jpg)
-10.JPG)
