2023 yılı sonuTÜİK verilerine göre il nüfusu 1.098.115'ti. Sakarya'nın güncel nüfusu 1.110.735'tir.[2] 16 ilçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 668 mahalle bulunmaktadır.[1]
Sakarya ilinin deniz seviyesinden yüksekliği 31 metredir.[3]
Sakarya'nın kuzeyindeKaradeniz, batısında Kocaeli, Bursa, doğusundaDüzce ve güneyinde deBolu ileBilecik bulunmaktadır.Sakarya Nehri, Sakarya'nınKarasu ilçesinde Karadeniz'e dökülür.
Sakarya ekonomisindetarımın önemli bir yeri vardır.Hendek,Karasu veKocaali ilçelerindefındık yetiştiriciliği mevcuttur.[4] Ayrıcamısır tarımı da yapılmaktadır. Sakarya'dasanayi il merkezi Adapazarı yakınlarında gelişmeye başlamıştır. Son yıllarda kurulan sanayi kuruluşları busanayileşmeyi daha da artırmıştır.
Sakarya ili adını; aşağı havzasında bulunduğu, topraklarında Karadeniz'e dökülen ve il topraklarını G-K doğrultusunda ortadan ikiye bölerek kat edenSakarya Nehrinden alır. Sakarya Nehri'nin ise adını nereden aldığına ilişkin bilgilerFrigler dönemine değin uzanmaktadır. Sakarya adının nereden geldiği ile ilgili görüşler şunlardır:[5]
Eskişehir Çifteler ilçesinin 3 km GD yönünde antik Sangia şehri bulunuyordu. Buradaki kaynaktan çıkan sular önce küçük bir göl haline gelir, sonra akışa geçerek Sakarya Nehrinin kaynağını oluştururlar. Bu antik kentin adının nehre verildiği düşünülmektedir.
MÖ 7. yüzyıla kadar bölgeye hakim olan Frigler kutsal saydıkları nehir tanrıları Sangari adını vermişler. Frig ana tanrıçasıKibele'nin kocası olan Atis'i doğuran Sakarya Nehri'nin kızı Nana'dır. Bu isim önce Sangarios, sonra ise saldırgan manasına gelen Zakharion'a dönüşmüştür.
Başka bir rivayet MÖ 3. ve MS 4. yüzyılları arası yöreye hakim olanBitinya kraliçesi Sangarius'un adının verildiği şeklindedir.
Sakar Dede adında bir ermiş nehir üzerindeki köprüden geçerken parasız olması sebebiyle hakarete uğrar ve geçirilmez. Keramet gösterir, dua eder, nehrin yönünü değiştirir. Nehre bugünErenler ilçe sınırlarında türbesi olan bu Sakar Dede'nin adı verilir.
Anadolu birliğini ilk kuranHititler ile Sakarya'nın da tarihi başlar. İç karışıklıklar sonucunda bölünen Hititlerden sonra bölgedeFrigler hakim olmuştur. Frigya hakimiyeti sona erdiğinde bölgeLidyalıların eline geçmiştir. MÖ 6. yüzyıldaPers İmparatorluğu Lidya Krallığı'nı yıkarak Anadolu'ya hakim olmuştur. Makedonya KralıBüyük İskender MÖ 4. yüzyılda Persleri yenerek Anadolu'ya hakim oldu. Büyük İskender'in ölümünden sonra Bitinya Kralığı bağımsızlığını ilan ederek Sakarya'nın da bulunduğu bölgede hakimiyetini ilan etti. MÖ 1. yüzyıldaRoma İmparatorluğu Bitinya Krallığı'na son vererek bölgeyi topraklarına kattı.[6]
Roma İmparatorluğu ikiye bölündüğünde (MS 365), Bitinya bölgesiBizans İmparatorluğu'na kaldı. İstanbul'u ele geçirmek gayesiyle gelen İslam orduları bölgeyi fethetmişlerdir. Bu hakimiyetler kalıcı olmamıştır. Bölgeye zaman zamanSasaniler de akınlar düzenlemiştir.
Yapılan kazılar ve bulguların tarihi bilgileri sayesinde; bölgedeMÖ 300 ile 395 yılları arasında başkentiNikomedia (İzmit) olan RomalılarınBitinya eyaleti bulunmaktaydı.[7] Kandıra, Kaynarca, Hendek, Karapürçek ve Taraklı'da rastlanan bazı bulgularca da bölgenin miladın hemen öncesi ve sonrasında Bitinyalıların egemenliğinde yaşadığı kesinleşmektedir. Bölgede inşa edilen Seyifler,Harmantepe, Tersiye, Paşalar, Çobankale, Mekece kaleleriyle,I. Justinianus’un 562 yılında Sakarya Nehri’nin üzerine yaptırdığıBeşköprü önemli tarihi kalıntılardır.
1894 yılında Adapazarı'naÇark Deresinden su vermek amacıyla yapılmış çark.
13. yüzyılın sonlarına doğruKonur Alp, bugünkü Adapazarı Havzası'nı fethederek Türk hakimiyetini yeniden sağladı.[8]Orhan Gazi zamanında yapılan bu fetihlere ithafen Sakarya ve çevresinde padişah adınaOrhan Camii'ler yapılmıştır. İlk olarak batıTürkistan veAzerbaycan'dan gelen göçebe Türk boyları buralarda köyler ve kentler kurmuşlardır.Adapazarı,Sakarya Nehri veSapanca Gölü'nden çıkan Çark Suyu arasında kalan yarımada biçimindeki kara parçası üzerinde kurulmuştur. 1563 yılına ait bir vesika ve 1581 yılında Akyazı Ada Kadılığı'na yazılan ve bu yöreden nahiye diye bahseden bir ferman şehrin tarihini anlatan ilk belgelerdendir.[8]
Adapazarı yöresi başkent yakınında olduğu için üretim fazlası her şey İstanbul'a gönderilirdi. Özellikle tarım, hayvancılık ürünleri ve kereste açısından Sakarya çevresi önemliydi. İstanbul, İzmit ve Kefken tersanelerine yakınlığı çevreden çokça kerestenin üretilmesine neden olmuştur.[9]
Osmanlı kumandanlarındanKaramürsel Alp, Karamürsel'de kurduğu tersanenin kereste ihtiyacını Karasu-Adapazarı arasındaki ormanlardan karşılıyordu. Kereste işlerini takip için Adapazarı'nda Kereste Eminliği kurulmuştu. Elde edilen tomruklar Sakarya Nehri üzerinden Karadeniz'e, oradan İstanbul'aTersane-i Amireye ulaştırılıyordu. Gemi küreği yapım işiKarasu'ya verilmişti. Tomrukların tamamı başkente gönderilmez, Sakarya ağzında (Yeni mahalle) gemi yapım ve onarımı yapılırdı. Sakarya'dan Tophaneye top arabalarının ahşap parçaları hazırlanır ve gönderilirdi.[9]
Evliya Çelebi Sakarya yöresindenağaç denizi olarak bahseder. Yöreyi gezen Fransız kontu A. De. Moustier 1862 yılında şunları yazmıştır: "Adapazarı nehrin kenarında 10.000 kişilik bir kent. Ceviz ağacı bol fakat kesilenlerin yerine yenileri dikilmiyor. Bu gidişle Adapazarı ağaçsız kalacak." Adapazarı'nda o yıllarda ceviz ağacından tabanca ve tüfek kabzası yapılmaktaydı.[9]
İkinci Beyazıt Köprüsü: Osmanlı zamanından kalan köprü tarihi açıdan önemlidir.Geyve ilçesindeAlifuatpaşa kasabasındaII. Bayezid tarafından yaptırılmıştır. Sakarya Nehri üzerine yapılan köprü 15 gözlüdür, uzunluğu 196,5, genişliği 5,5 metredir.
Taraklı'daki tarihi Hanımeli KonağıSakarya Müzesi;Atatürk'ünAdapazarı ziyaretinde konakladığı ev.
Adapazarı yöresi Kurtuluş Savaşı'na;Ali Fuat Cebesoy, Hasan Cavit Bey, Sırrı Bey, Çerkez Sait Bey, Metozade Hüseyin Bey, Koçzade Mahmut Bey, Abdurrahman Bey, Kaymakam Tahir Bey, Cevat Bey, Kazım Kaptan,Halit Molla veİpsiz Recep gibi kahramanlarıyla katkıda bulunmuştur.[10]
İlçede ilk müfrezeyi kurma görevi Yüzbaşı Ramiz, Yüzbaşı Rauf, Doktor Raik'e verilmiştir. Onlar da Meto Hüseyin ve Mehmet Bey'in katkılarıyla bu görevi yerine getirdiler. Geyve, Hendek ve Adapazarı'ndaKuvâ-yi Milliye teşkilatı aynı zamanda kuruldu. Bölgenin önde gelenleri Ankara'ya,Mustafa Kemal Atatürk'e bağlılık telgrafı çektiler.[10]
BölgedeErmeni veRum çeteciler ile mücadele için Türk milis güçleri oluştu.Akyazı,Hendek veSapanca çevresinde Kazım Kaptan kuvvetleri,Kaynarca yöresinde Halit Molla,Kandıra veKarasu çevresinde İpsiz Recep, Ermeni ve Rum çeteleri ile mücadele ettiler.Anzavur Ahmetüçüncü ayaklanmasında Adapazarı üzerinden Geyve boğazını ele geçirmek için saldırmış,Çerkez Ethem tarafından bozguna uğratılmışlardır. Hendek'i ele geçiren Anzavur, Ethem tarafından püskürtülmüştür.[10]
İzmit'i işgal eden 11. Yunan Tümeni, 24 Mart'ta Sapanca ve Kırkpınar'ı, 25 Mart tarihinde Adapazarı'nı işgal etti. Millî kuvvetler Yunan ilerleyişini durdurmak amacıyla Sakarya Nehri üzerindeki ahşap olan Tavuklar ve Taşlık köprülerini yaktı. Nehri geçen ilk Yunan birlikleri milis güçlerce geri püskürtüldü.[10]
Bölgeyi işgalden kurtarmak amacıyla yeni bir kolordu kurulup başına Albay Kasım Bey atandı. Yunan kuvvetleri Bursa'ya doğru çekilmek amacıyla Adapazarı'na toplanmaya başladılar. Çekilme sırasında şehrin yakılmasını önlemek için tedbirler alındı. 21 Haziran sabahı erkenden üç kol halinde Millî kuvvetler Adapazarı'na girdi. Küçük çatışmalarla şehir kurtarıldı. Kazım Kaptan, Osman Kaptan ve Molla Halit güçleri şehirde asayişi sağladı.[10]
25 Mart tarihinden, 21 Haziran'a kadar 3 ay süren işgalden kurtuluşu için Sakarya'da 21 Haziran Kurtuluş Günü olarak kutlanmaktadır.
Sakarya, 1954'te il oldu. 14 Ocak 2000'de çıkarılan 593 sayılı kanun hükmünde kararname[11] ilebüyükşehir unvanı kazandı. 2004 yılında çıkarılan 5216 sayılı kanun ile büyükşehir belediyesinin sınırları valilik binası merkez kabul edilerek yarıçapı 20 kilometre olan dairenin sınırlarına genişletildi.[12] 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanun ile2014 Türkiye yerel seçimlerinin ardından büyükşehir belediyesinin sınırları il mülki sınırları oldu.[13]
1324: Orhan Gazi'nin fethiyle kurulanAda Karyesi (Adaköy).
16. yüzyıl:Ada nahiyesi
18. yüzyıl:Ada kazası, Kocaeli vilayetine bağlı.
1868:Adapazarı Belediyesi Kocaeli'ye bağlı ilçe.
1954:Adapazarı merkez ilçesi yeni kurulan Sakarya ilinin merkezi.
2000: Sakarya "Büyükşehir Belediyesi" statüsü kazandı. Adapazarı Belediyesi, "Merkez" ismiyle alt kademe belediyesine dönüştürüldü.[14]
2008: “Merkez” isimli alt kademe belediyesi tekrar Adapazarı Belediyesi olarak değiştirildi.[14]
2014: 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasa ile yeni değişiklikler olmuştur. 2014 mahalli idareler genel seçimi sonrasında büyük şehir belediyesi Sakarya il mülki idare sınırlarındaki tüm alanda hizmet vermeye başlanmış, ilin tüm ilçe belediyeleri büyükşehire bağlanmıştır.
İlin topoğrafyası üç ana kısımda incelenir: 1. Kuzeydeki alçak tepelik alanlar, 2. Orta kısımda Adapazarı ovası düzlüğü, 3. Güneyde engebeli dağlık alanlar. Kuzey Anadolu Fay hattının kuzeyinde olmak üzere, batıdanKocaeli platosu Sakarya nehrine kadar ilerler. Çam Dağı kütlesi hariç kuzey Kısımlar Kocaeli platosunun devamı durumundadır.
Adapazarı ovası (Akova) Sakarya nehrinin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuştur.İzmit körfezi veSapanca Gölünün devamı olan Adapazarı ve Düzce ovaları tektonik oluşumlu ovalardır. Ovada 400 metreye kadar alüvyon çökeller yer alır.[15] İl topraklarının %34'ü ovalar, %44'ü platolar, %22'si dağlar tarafından oluşturulur.
Samanlı Dağları, Bolu dağlarının devamı olarak il topraklarından Marmara denizine kadar uzanır. Köroğlu dağları ile Samanlı dağlarını birbirinden Geyve Boğazı ayırır. Çok yüksek olmayan Samanlı dağları İzmit körfezi ile Gemlik körfezi arasında uzanır. İlin en yüksek dorukları Keremali Dağı (1543 m) ve Karadağ'dır (1467 m).
Keremali Dağı: 1543 m ile ilin en yüksek dağıdır. Hendek ile Akyazı arasında bulunur. Zirvesinde yaylalar ve Keremali türbesi bulunur.
Çam Dağı: Düzce ovasında kesintiye uğrayan Akçakoca ve Bolu Dağlarının il topraklarındaki uzantısıdır.Hendek,Karasu,Kocaali ilçeleri arasında yer alır. Ortalama 880 m olan yüksekliği Fındıklıtepe'de 900 m'yi bulur.
İlde başka dağlık alan yoktur.Kocaeli platosu üzerindeki tepelikler en fazla 250 metreye kadar çıkarlar.
Adapazarı Ovası,Akova da denilen alan Sakarya nehrinin biriktirdiği verimli alüvyonlarla kaplıdır. 620 km2 büyüklüğüyle Marmara'nın büyük ovalarındandır. Ova, Sakarya ekonomisine önemli katkı sağlar. Yaklaşık 30 m yüksekliğe sahiptir ve merkezi kısmına Sakarya şehri kurulmuştur. Mısır, şeker pancarı, buğday, kabak, patates ekimi yapılır.
Pamukova, Sakarya nehrinin Adapazarı ovasından önce, Geyve boğazının güneyinde oluşturduğu, 170 km2 büyüklüğündeki ovadır. Akdeniz iklimi etkisi altındaki ovada çoğunlukla meyvecilik ve sebzecilik yapılır. Sakarya'nın içinden aktığı ovada sulanan tarlalarda; buğday, şeker pancarı, soğan, salçalık biber, domates, bağ, ayva, şeftali, çilek, armut yetiştirilir.[16]
Söğütlü Ovası, 30 km uzunluk 20 km genişliğindeki ova ilin en çukur kısmıdır. Sakarya sık taşkın yapar, yer altı suyu seviyesi de yüksektir. Ova dranaj kanalları açıldıktan sonra tamamen kullanılmaya başlanmıştır.
Sakarya Nehri: Kaynağını Eskişehir topraklarından alan nehrin uzunluğu 824 km'dir. İl sınırlarında 159 km'lik kısmı yer alır. Sakarya merkezin 4 km doğusundan geçen nehir önce Mudurnu Çayını,Seyifler Kalesi yanında Çark Suyu'nu alır,KarasuYenimahalle'den Karadeniz'e dökülür.
Çark Suyu:Sapanca Gölünün fazla sularını taşıyan Çark 45 km uzunluğundadır. Sapanca gölünden doğar, Ferizli-Seyifler köyünde Sakarya Nehri ile birleşir. Son yıllarda Sapanca Gölünün suları insan faaliyetleri amacıyla yoğun kullanıldığı için fazla bir akışı yoktur. Belediyenin akışı sağlamak amacıyla Sakarya Nehrinden su taşıma projesi gerçekleşmiş, Kent içindeki Çark deresi çorak görünümden kurtulmuştur.[17]
Dinsiz Çayı: Mudurnu çayının koludur, uzunluğu 34 km'dir. Hendek sınırlarından doğar, Fabrika dere, Balıklı dere, Bıçkıdere ve Gürcüdere'yi alarak Mudurnu Çayıyla birleşir.
Mudurnu Çayı: Ardıç dağının güney yamaçlarından doğar, Bolatça Çayı ve Dinsiz çayını alarak Hendek'te Sakarya Nehri ile birleşir.
Darıçayırı Deresi: Hendek'inKocadöngel Mahalleninden bu isimle doğar, Darıçayırı (Karasu) beldesinden geçtikten sonra Tuzla Mahallesinde Sakarya ile birleşir.
Maden Deresi:Çamdağının Hendek kısmından doğar, Kuzeye doğru akışa geçer. Uzunluğu 30 km olan Maden Deresinin aşağı kısmında oluşankanyon vadi özellikle yazın turist çeker.
Melen Çayı: Yığılca'dan Küçük Melen olarak doğar,Efteni Gölü nedöküldükten sonra diğer kollarını alarak gölden Büyük Melen adıyla çıkar. Efteni Gölüne kadar 61 km, gölden sonra 63 km uzunluğundadır. 30 km'si Düzce-Sakarya sınırını oluşturan çay,Melenağzı köyünde Karadeniz'e ulaşır.CumayeriDokuzdeğirmen köyü ile KocaaliBeyler Köyü arasında 12 km'lik kısmında rafting yapılmaktadır. ÜzerindeMelen Barajı yapılmakta olan çaydanBüyük Melen Projesi ileİstanbul'a içme suyu gönderilmektedir.
Sapanca Gölü: Sakarya ile Kocaeli illeri arasında uzanan tektonik oluşumlu tatlı su gölüdür.Kuzey Anadolu Fay Hattı etkisiyle oluşan göl, 16 km uzunluk, 5 km genişliğe sahiptir. Denizden yüksekliği 33 m olan gölün en derin yeri 53 m, ortalama derinliği 36 m'dir. Göl suları Kocaeli'de sanayide, Sakarya'da içme suyu olarak kullanılmaktadır.
Acarlar Longozu:Karasu veKaynarca ilçeleri sınırlarında yer alan kıyı set gölüdür. Uzunluğu 7,5 km, genişliği 0,9 km olan göl, 1976'da Yaban hayatı Koruma sahası, 2004 yılında Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edilmiştir. Doğası, bitki ve kuş türleriyle ziyaretçi çekmektedir.
Taşkısığı Gölü, (Çaltıcak Gölü), Sakarya ili, Adapazarı ilçesi sınırlarında yer alır. Yüzölçümü 90 hektar olan gölün suları tatlıdır. Göl yakınlarına doğalgaz çevrim santrali yer alır.
Poyrazlar Gölü: Sakarya kent merkezinde 7–8 km uzaklıkta, Karasu yolu üzerindedir. Sakarya Nehri'nin biriktirdiği alüvyonlar sebebiyle oluşmuşalüvyal set gölüdür. Doğal sit alanı olan göl çevresi mesire yeri olarak kullanılmaktadır.
Akgöl:Karasu veFerizli ilçeleri arasında kalan alüvyal set gölüdür. Balık açısından zengin olan gölün kıyılarındantorf çıkarılır. Fazla sularını Sakarya Nehri'ne boşaltır.
Küçük Akgöl: Sakarya merkezin 12 km kadar uzakta eski Karasu yolu üzerindedir. Doğal ormanlarla çevrilidir.
Küçükboğaz gölü: Karasu-Kocaali yolu üzerinde oluşmuş kıyı set gölüdür. Çevresi mesire yeri olarak değerlendirilir.
Gökçeören Gölü: 25 ha alana sahip olan göl, merkezin 7–8 km KB yönünde yer almaktaydı. Fazla derin olmayan ve kışın genişleyip yazın çekilen göl 1967 yılında kurutularak tarım arazisine çevrilmiştir.
Sakarya ilinin Karadeniz kıyılarındaKaradeniz iklimi, güney kısmında Marmara tipiAkdeniz iklimi etkilidir. Kuzeyde fındık yetiştirilirken, güney ilçelerinde bir kısmı zeytin bahçesi olan meyve bahçeleri yaygın olması bunun göstergesidir. İl merkezinin güneyinde yer alan Samanlı dağları ve Keremali dağları Karadeniz iklim etkisinin güneye ulaşmasına engel olur. İlin güney bölümüneİznik Gölü yönünden Akdeniz hava kütleleri ulaşır. Yağış kuzeyden güneye doğru azalır: Karasu'da 1000 mm, Merkezde 840 mm, Geyve'de 600 mm'ye düşer. Hakim rüzgâr yönü KKB'dır. Bağıl nem ortalaması %72'dir.[18] Yıllık sıcaklık ortalaması 14,2 °C'dir. Ocak ayının fazla soğuk olmaması (5.9 °C), Temmuz sıcaklıklarının yüksek olamaması (23.3 °C), yıllık sıcaklık farkının düşük olması (17.4 °C), Karadeniz iklimi etkisindendir. Yağışın mevsimlere dağılışı: %31 kışın, %26 sonbahar, %22 ilkbahar, %21 yaz. Bu dağılım Karadeniz yağış rejiminin özelliklerini yansıtır. Yağışın %95,9'u normal, %3,7'si sağanak şeklindedir. Yıllın 133 günü yağışlıdır.[19]
Sakarya'da kuzey-güney doğrultuda; Batı Pontid, Armutlu-Almacık-Arkotdağ ile Sakarya zonu birimleri bulunur. Batı Pontid zonunda;Paleozoyik, Permo-Triyas, Genç Kampaniyen-OrtaEosen yaşlı kırıntılar, karbonatlar, volkanitler bulunur. Bu zamanlarda oluşan kaya grupları açısal uyumsuzlukla sıralanırlar. Grupların temeliOrdovisyen zamanlı sığ deniz, delta çökelleri (Kocadöngel formasyonu), bunun üzerinde akarsu çökelleri (Kurtköy formasyonu) ile sığ deniz çökeli olan kumtaşı şeyller oluşturur. Ferizli formasyonu yoğun demir mineralleri bulunanlagün-şelf çökellerini temsil eden karbonat ve kırıntılardan oluşur. Tüm birimlermiyosen yaşlıbazalt,Pliyosen yaşlı kırıntılar, yamaç molozu ilealüvyonlarla örtülüdür.[23]
İlde 1. jeolojik zamandakiHersiniyen dağ oluşumu ve 3. zamandakiAlpin Orojenezi etkili olmuştur. Hersiniyen kıvrımları Devoniyen ve Silüriyen tortulları üzerinde gerçekleşmiştir. Güneydemetamorfizma oluşmuş, kuzeyde metamorfizma çok az görülmüştür.[24]
İl genelinde Alp orojeneziKuaternere kadar sürmüştür. Tektonik etkilerleAdapazarı Ovası çökmüş,Kuzey Anadolu Fayı bu devirde oluşmuştur. Fayın güneyindeki bloklar çökmüş, kuzey taraflar yükselmiştir. Fay hareketleri neticesinde Adapazarı ovası sürekli çökmekte olan sübsidans havza haline gelmiştir.[24] İzmit körfezinden Hendek'e kadar devam eden geniş düzlük alan nehir çökelleriyle kaplıdır. Sakarya merkez,Sakarya Nehri,Çark Suyu, Mudurnu Çayı, Uludere'nin getirdiği bu nehir çökelleri üzerinde kurulmuştur. Adapazarı Ovasının kuzey kenarlarında dik kenarlı tepeler başlar. Ovanın güney ve kuzeyinde bulunan aynı seviyedeki tabakaların yaş ve yapılarının farklı olması ovanın tektonik çöküntü alanı (graben) olduğunun göstergesidir.[24]
SakaryaKuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde yer aldığı için 1. derece deprem bölgesidir. Arazinin genç nehir çökellerinden oluşur ve yer altı suyu seviyesi yüksektir. Bu iki olgu zemin sıvılaşmasına neden olmakta ve depremin etkisini artırmaktadır.[24] Tarihte önemli depremlerden zarar görmüştür:[25]
1943 Adapazarı - Hendek Depremi:[26] 6.6Mw şiddetindeki deprem 360 kişinin ölmesine yol açmıştır. Adapazarı bu depremde önemli ölçüde zarar görmüştür.
1957 Abant Depremi: Sakarya'yı da etkileyen 7,1 Mw şiddetindeki deprem 26 Mayıs saat 08.33'te oluşmuştur.
1967 Akyazı Depremi: 30.07.1967 tarihinde merkez üssü Akyazı olan depremin şiddeti 6.0 Mw'dır.
1967 Mudurnu Depremi: Merkez üssüMudurnu olmasına rağmen en fazla zararı Adapazarı'na verdiği için 1967 Sakarya Depremi olarak bilinir. 22 Temmuz Cumartesi günü 18.58'de 6.8 Mw büyüklüğündeki depremin yıkıcı etkisiMercalli şiddet ölçeği VIII-IX derecedir. Deprem İzmit, Ankara, Eskişehir, Bolu ve İstanbul'da hissedildi.[27][28]
1999 Gölcük depremi: 17 Ağustos 1999 sabahı, 03.02'de gerçekleşen,Kocaeli/Gölcük merkezli Richter ölçeğine göre 7,5 Mw büyüklüğünde gerçekleşen depremdir. Deprem tüm Marmara'da olduğu gibi Sakarya'da da büyük çapta can ve mal kaybına neden olmuştur.[29]
1999 Düzce depremi: 1999 Düzce Depremi, 12 Kasım 1999 Cuma günü saat 18.57'de 7.2 Mw ve merkez üssü Düzce olan 30 saniye süren deprem Sakarya'da etkili olmuştur. 1999 Gölcük depreminden yaklaşık dört ay sonra olması özellikle hasarlı yapıların yıkılmasına neden olmuştur.
2000 Akyazı Depremi: 23 Ağustos 2000 tarihinde, 5.2 Mw şiddetinde, 1999 Gölcük depreminin artçısı olduğu düşünülen depremdir. Deprem dış merkezi fazla yerleşimin olmadığı alanda bulunduğundan zararı olmamıştır.[30]
İlde yer alan Sakarya Nehri, Mudurnu Çayı, Darıçayırı Deresi, gibi akarsular zaman zaman taşkınlara neden olmaktadır. Ani sağanak yağış ve kar erimelerinde seller oluşmaktadır.[31][32]
Özellikle son yıllarda Karasu limanı yapımından sonraKarasu sahilinde dar bir kıyı şeridinde şiddetli olarak görülmektedir. Liman yapımından sonra[33] kıyı kenar çizgisi içine yapılmış evler yıkıldı.[34] Bu süreçte kıyının 100 metreye yakın gerilediği tespit edilmiştir. Önlem olarak önce kıyıya dik mendirekler yapıldı.[35] Fayda etmediği görülünce yeni bir kararla kıyıya paralel açıkta mendirekler yapılmaya başlandı. Kararı alınan 27 mendirekten 7'si yapıldı, yapılanların erozyonu durdurduğu görüldü.[36][37]
Nüfusun ilk yerleştirilmesi sırasında zorunlu iskân siyaseti uygulanmıştır. Farklı etnik gruplar karışık yerleştirilmiştir. Daha sonra bu siyaset terk edilse de, yeni muhacirler yakınlarının yanlarına yerleştiklerinden, kendi kültürlerini yaşamış, bir bütünleşme gerçekleşmemiştir. 1950'li yıllardan sonra Sakarya'nın gelişen ulusal ulaşım ağının üzerinde bulunması, köyden kente göç, şehir merkezlerinde yeni iş alanlarının oluşması bütünleşmeyi başlatmıştır. 1999 depremi Sakaryalıların bütünleşmesinde yeni bir ivme kazandırmıştır.Taraklı,Geyve,Pamukova veKaynarca'da muhacirlerin fazla olmaması geleneksel Manav kültürünün değişmeden zamanımıza kadar gelmesini sağlamıştır.[39]
Çok kültürlü yapı; yemek kültürü, evlenme, ölüm, sünnet törenlerinde, halk oyunlarında, geleneksel el sanatlarında kendini gösterir. İlde yapılan dokuz yüzden fazla yemek türü bu çeşitliliğin bir başka göstergesidir.
Sakarya'daki göçlerin bir kısmı ise güncel mevsimlik içgöç olayıdır. Çoğunluklafındık tarımının yapıldığıKarasu,Kocaali,Akyazı veHendek gibi ilçeler bu göçe muhataptır. Mevsimlik tarım işçilerinin çoğunluğuGüneydoğu Anadolu Bölgesinden fındık hasadında çalışmaya gelirler.
Yerleşme amaçlı güncel göçlerden de Sakarya kendine düşen payı almaktadır. 1950'lerde başlayan iç göç, doğudan batıya, iç bölgelerden kıyılara doğrudur. Sakarya'da gelişen sanayisi ve verimli topraklarıyla göçmen çekmektedir.
2007 rakamlarına göre il nüfusu; %40 Manav, %21 Karadeniz Türkmenleri Çepniler, %9 Balkan ve Rumeli Türkleri, %7 Gürcü, %5 Laz, %4 Kürt, %2 Abhaz, %1 oranında Çerkez, Roman, Boşnak, Arnavut, Yörük kültürüne sahip nüfustan oluşur.[39]
Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 6 Şubat 2025 verileri[58])
Sakarya il nüfusu: 1.110.735 (2024 sonu). İlin yüzölçümü 4.824 km2'dir.[59] İlde km2'ye 230 kişi düşmektedir. (Yoğunluğun en fazla olduğu ilçe: 1.279 kişi ileSerdivan'dır.)
İlde yıllık nüfus artış oranı %1,15 olmuştur. Nüfus artış oranının en yüksek ve en düşük olduğu ilçeler sırasıylaFerizli (%7,36) veKocaali (%-5,44)'dir.
06 Şubat 2025 TÜİK verilerine göre 16 ilçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 672 mahalle bulunmaktadır.
2024 yılı sonunda Sakarya ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri
Sakarya'da ekonomik sektörlerin GSMH'ye katkıları.
Sakarya, 1987-1998 yılları arasında Türkiye'nin refah düzeyi artan illeri içinde yer almıştır. Kaldı ki bu gelişme istatistikleri Sakarya'da her yıl üretilen, Gayri Safi Millî Hasıla'yı tam anlamıyla yansıtmamaktadır. Sakarya'da faaliyet gösteren ve büyük çaptaki firmalar Türkiye'nin en büyük 500 kuruluşu içinde yer almaktadır. İlde üretim yapan dev kuruluşların (Otoyol, Toprak Grubu, Pilsa, Yazakisa, Goodyear, Noksel) yönetim merkezleri Sakarya'da olmadığından, ürettikleri GSMH'ler ilin yıllık üretim değerleri içinde görülmemektedir.
Sakarya'da 2012 yılında ekonominin sektörel dağılımı şu şekildedir: Tarım %17, sanayi %24, hizmetler %59.[61]
Sakarya'da (2012) millî gelir 14.064 $, istihdam oranı %47,7, işsizlik %10,2'dir. Sosyo-ekonomikgelişmişlik sıralamasına göre Türkiye 18. si, Kişi başına düşen GSYİH sıralamasında 33. dür. Türkiye GSYİH içinde 1.1'lik paya sahiptir.[9]2013 yılında %26 ile ihracatını en fazla artıran il olarak, 1 milyar$ üzerinde ihracat yapan iller arasına katılmıştır. Sakarya en fazla ihracat yapan 9. şehir olmuştur.[62] 2012 verilerine göre 1,8 milyar ihracat, 1,1 milyar dolar ithalat yapılmıştır. 2012 için ihracatın ithalatı karşılama oranı %159 oranında gerçekleşmiş, böylece il aldıklarından daha fazlasını yurt dışına satmıştır.[61]
Önde Serdivan AVM, arkada şehrin büyümesiyle yerleşim alanı içinde kalmış Adapazarı Şeker Fabrikası
Sanayi faaliyet kolunun il ekonomisine katkısı %25 oranındadır.[63] Günümüzde sanayi yatırımlarını teşvik, düzenli şehirleşme ve istihdam sorunlarını çözümlemeye yönelik etkili bir kalkınma aracı olarak görülen Organize Sanayi Bölgesi kurulması çalışmaları 1976 yılından itibaren Sakarya'da devam eden Organize Sanayi Bölgesi 1993 yılında nihayet bulmuştur.
Sakarya'da son yıllarda özellikle otomotiv, tekstil ve gıda sektörlerinde büyük gelişmeler yaşanmıştır. Otomotiv devi olan Toyota, Otoyol, Otokar ve Tırsan firmalarının önemli yatırımlarını bu ilde yapmaları, beraberinde otomotiv yan sanayi üreticilerinin de hızla büyümelerini sağlayacaktır.
Gıda sektöründe özellikle süt ürünleri ve Tavukçuluk alanında önemli yatırımlar gerçekleşmiştir. Ülker grubunun Pamukova ve Akyazı ilçelerinde, Şenpiliç A.Ş. Geyve ilçesinde, Köy-tür A.Ş. Kaynarca ilçesinde yapmış olduğu yatırımlar Sakarya'da mevcut diğer üreticiler için de bir ivme kazandırmıştır.
Tekstil sektöründe de son yıllarda Sakarya'da önemli yatırımlar gerçekleşmiştir. Bunun en önemli sebeplerinin başında Sakarya'nın Tekstilin önemli merkezleri olan İstanbul ve Bursa illerine olan yakınlığıdır.
Sakarya, otomotiv ve yan sanayi, tekstil, gıda, orman ürünleri, elektrik-elektronik, yapı-inşaat malzemeleri, süs bitkiciliği gibi alanlarda yatırıma uygun konumu ile Türkiye'nin önemli bir yatırım merkezidir.
Sakarya'da kamunun da önemli yatırımları bulunmaktadır. TÜVASAŞ, Tank-Palet fabrikası, Şeker fabrikası, EBK kombinası ve TZDK bu açıdan önemlidir.
Araştırma sonucu 2021 yılı İSO ilk 500 Sanayi Kuruluşu Listesinde üretimden net satış miktarına göre Sakarya'dan 37 firma yer aldı. 2020 araştırmasıyla kıyaslandığında bu firmalardan 1 tanesi listeye ilk kez girme, 11 firma da sıralamasını yükseltme başarısı gösterdi.
Listedeki 37 firmadan SATSO adıyla kayıtlı 7 firma, diğer illerdeki Odalara kayıtlı olarak SATSO'da şube üye olarak kayıtlı 28 firma ve Akyazı TSO'ya kayıtlı 2 firma yer aldı.
2012 yılındaİSO'nun açıkladığı ilk 500 arasında Sakarya'da üretim yapan 14 firma yer almıştır. Bu firmalar ve ilk 500 listesindeki sıralamaları şöyledir: Toyota 29, Ak gıda 43, Otokar 87, Şenpiliç 96, Asaş alüminyum 154, Federel-Mogul 176, Tırsan 178, Yazaki otomotiv 220, Durak fındık 242, B-plas plastik 305, Balsu 342, Sırmagrup 362, Tüvasaş 375, Çamsan ağaç 400.
TÜVASAŞ: Vagon üretiminde Türkiye açısından önemli bir yerdedir. Son zamanlarda TCDD, Marmaray, Irak Demiryolları, Bulgaristan Demiryolları için üretimler yapılmıştır.Sakarya Et Kombinası Marmara'da üretim ve pazarlama yapan tek EBK kombinasıdır. Günlük 360 büyükbaş, 2600 küçükbaş kesme kapasitesine sahiptir.
Adapazarı Şeker Fabrikası: 1999 Marmara depreminden sonra bir süre çalışmamış, modernize edildikten sonra 2006'da Pancar ekicileri kooperatifine devredilerek yeniden üretime başlamıştı. Ancak kredi borçlarından dolayı fabrikayı 2012 Eylül ayındaBank Asya devralmıştır. Ülker Grubu ile Bank Asya, fabrikanın %98,8 hisse ve fabrikaya ait taşınmazları, alacak ve borçların mahsup edilmesi kaydıyla 182 milyon ₺'yeYıldız Holding'e satılması için sözleşme imzalandı.[64]
Başak Traktör: 1915'te Adapazarı Araba Fabrikası olarak açılmış, sonrasındaTürkiye Zirai Donatım Kurumuna bağlı traktör fabrikasına dönüştürülmüştür.[65] 1944 yılında TZDK'ye devredilen fabrika özelleştirildiği 2003 yılına kadar Türk çiftçisine traktör üretmiştir. 2003 yılında özelleşen firma 2012 yılındaSanko Holding'e satılmıştır. FabrikaBaşak Traktör markasıyla helen yerli traktör üretimine devam etmektedir.[66]
Türk Traktör: Firmanın Ankara'da bulunan üretim üssünden sonra açtığı ikinci fabrikasıdır. Erenler'de 222 bin m2 açık, 68 bin m2 kapalı alanda kuruludur.[67]
Tank-Palet Fabrikası: 1967 yılından itibaren Türk ordusuna hizmet vermektedir. Fabrika, 1973 yılında Palet Yenileme Atölyesi ile hizmete başlanmıştır. 1974 yılında ise Tank Yenileştirme Atölyesi ve Motor-Transmisyon Atölyesi işletmeye alınmıştır. Kara Kuvvetleri Komutanlığı'ndaki tüm paletli araçları kapsayacak şekilde, araç yenileştirme ve bu araçlara ait motor, transmisiyon, optik aksam ve paletleri yenileştirmek, söz konusu araçları modernize etmek ve ayrıca yenileştirme ve modernizasyon için gerekli olan her türlü yedek parçayı imal ve tedarik etmektir. 19 Aralık 2018'de Resmi Gazete'de yer alan kararına göre,Tank Palet Fabrikası'nınözelleştirme kapsam ve programına alınmasına karar verilmiştir. Tank Palet Fabrikası, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin son yıllarda büyük tedarikçilerinden olan mayına karşı dayanaklı Kirpi'yi üreten BMC'ye işletme olarak devredildi.
Tırsan: 1977 yılında otomotiv sektörüne yönelik olarak kurulmuştur. İngiliz, Fransız, Alman ve Hollandalı şirketlerle ortak çalışmalar yaptı. Almanya'datreyler fabrikası açtı. Birer adet Alman ve Hollandalı şirketi satın aldı. Sakarya fabrikasında 1060 kişinin çalıştığı şirket 48 ülkeye ihracat yapmaktadır.
Şen piliç: SakaryaSöğütlü'de 800 işçinin çalıştığı kesimhanesi bulunur. Anlaşmalı 450 çiftçiye fason üretim yaptırmaktadır. İç pazarın dışındaLibya,İran,Irak veAzerbaycan'a ihracat yapmaktadır.
Ak gıda: Ülker'in bağlı olduğuYıldız Holding'in gıda firmasıdır. Akyazı ve Pamukova'da üretim yapmaktadır. Yıldız Holding bünyesindeki en büyük gıda şirketlerindenAk Gıda, Fransız gıda devi Groupe Lactalis şirketine 2015 yılında satıldı.
Otokar:Koç Holding'e ait firma Sakarya merkez ilçelerden Arifiye'deki fabrikasında üretime devam etmektedir. Otobüs, kamyon, treyler, savunma sanayi araçları üretmektedir. Savunma sanayinde taktik tekerlekli araçlar ve taktik tekerlekli ve paletli zırhlı araçlar üretmektedir. Otokar, Türkiye'nin millî ana muharebe tankıAltay'ın Tasarım ve Prototip Üretimi Projesinde ana yüklenicidir.
Goodyear: Sakarya'da kurulu lastik fabrikası. 1964 yılında Vehbi Koç'un Uniroyal ortaklığı ile temellerini attığı fabrikadır.[68] 1986 yılında Uniroyal ile Goodyear'ın birleşmesiyle fabrika Goodyear'a geçmiştir.[69] Arifiye'de, Justinianus Köprüsü ve Otoyol fabrikasına komşu olan işletmede 600 işçi çalışmaktadır. 22 ülkede 52 fabrikada üretim yapan şirket, Türkiye'de İzmit ve Sakarya fabrikalarından yıllık 650 milyon dolarlık ihracat yapmaktadır.[70]
ASAŞ Alüminyum: Akyazı'da kurulu firma alüminyumda önemli üretici ve ihracatçı firmalardandır.
Federal-Mogul: Sapanca'da dünyanın ünlü otomobilleri için segman ve silindir gömleği üretmektedir.
Yazaki Otomotiv: Yazaki-Sabancı ortaklığı ileAkyazıKuzuluk'ta otomotiv kablo demeti üretimi yapmaktadır.
Sakarya'da faal olan üç organize sanayi bölgesinde, 773 hektar üzerinde 133 tesis kuruludur. Bu tesislerde 13.800 kişi çalışmaktadır. Sakarya 1. organize sanayi bölgesi Adapazarı ilçesi Hanlı beldesinde otaban kenarında kurulmuştur. 161 hektar alanda 1993 yılında faaliyete başlamıştır. II. organize sanayi bölgesi Hendek ilinde, 350 hektarlık alan üzerinde 1997 yılında kurulmuştur. III. sanayi bölgesi 1999 yılında 254 hektar alan üzerinde Söğütlü ilçesinde kurulmuştur. Karasu ve Ferizli OSB inşaatları hâlen devam etmektedir. Kaynarca OSB'nin fizibilite çalışmaları tamamlanmış, inşaatı henüz başlamamıştır. Sakarya'da ayrıca 10'u faal, 1'i inşa halinde 11 Küçük Sanayi Sitesi bulunmaktadır.[9]
Sapanca veArifiye'de çiçek ve fide yetiştiriciliği gelişmiştir.
Sakarya il topraklarının %50'si tarım alanı, %42'si orman ve fundalık, %2'si çayır-mera, %6'sı tarım dışı alandır. İlde %50'lik tarım arazilerinin kullanımı şu şekilde gerçekleşir. Tarla arazisi: %43,3, Fındıklık: %28,2, Kavak: %4,3, sebze bahçesi: %3,4, meyve bahçesi: %2,8, bağ: %1,6, zeytin: %0,2, diğerleri: %17,3. Tarım faaliyet kolunda il ekonomisine %51 ile hayvansal üretimin katkısı en fazladır. Meyve üretimi %29,2, tarla bitkileri %13,6, sebze üretimi %5,9, su ürünleri %0,3 oranında tarımsal ekonomiyi oluşturur.
2012 yılı verilerine göre ilde; 170.000 büyük baş, 60.000 küçükbaş, 19.900.000 kanatlı yetiştirilmektedir. 549 arıcı 47.583 kovanda arıcılık yaparak yaklaşık 1000 ton bal üretmiştir. 22 adet olan Alabalık işletmelerinde üretim kapasitesi 737 ton/yıldır.
Türkiye'de tarımınGSMH'ye katkısı %8,1 iken, Sakarya'da bu oran %17 ile oldukça yüksektir. İl topraklarında güney ilçelerde sebze-meyve, orta kesimlerde mısır gibi tarla üretimi ve sebzecilik, kuzey ilçelerde fındıkçılık yaygındır.
Ayrıca 2016-2017 sezonunun 8 ayında üreticiler tarafından serbest piyasaya sunulan yaklaşık 375 bin 559 ton kabuklu fındığın, 101 bin 36 tonu Sakarya'daki üreticiler tarafından piyasaya sunulmuştur. Böylelikle bu sezonda en çok fındık üreten şehir olmuştur.[71]
Demir:Karasu,Ferizli ilçeleri sınırları içindeÇam Dağı'nda demir madenine rastlanmıştır. Bu alandan bir miktar üretim yapılmıştır.[72]
Kurşun,çinko,bakır: Çam Dağı bu madenler açısından önemli potansiyel barındırır. Osmanlı devletinin son yıllarındaMaden Deresinde gümüşlü kurşun üretenFransız firma ya ait kalıntılar bulunmaktadır.[73]
Mermer: Merkez, Sapanca ve Akyazı ilçelerinde mermer yatakları bulunur. Harmantepe köyü çevresindeki maden yataklarında menekşe rengi ve koyu kırmızı mermerler çıkarılır. AkyazıDokurcun çevresinde siyah mermer yatakları bulunur. AdapazarıTaşkısığı köyünde siyah mermer çıkarılmaktadır.[74]
Kum, çakıl: Erenler'de Sakarya Nehri'nden, Akyazı'da Mudurnu Çayı'ndan, Geyve'de Karacasu'dan, Hendek'te Mudurnu Çayı'ndan inşaat ve yol stabilize işlerinde kullanılabilecek kum ve çakıl çıkarılmaktadır.Sakarya Nehri kenarlarında kum ocakları doğaya zarar vermesi nedeniyle kapatılmaya çalışılmaktadır.[75][76]
Titanyum: Karasu sahillerindeki kumullarda zengin rezervlere ulaşılmıştır.[77]
Termal kaynaklar:Taraklı,Geyve veKuzuluk sahalarında jeotermal kaynaklar yer alır. Daha çok sağlık turizminde kullanılan kaynaklardan, Kuzuluk'ta jeotermal enerji ile konut ısıtma projesi hazırlanmıştır.[78][79]
Sakarya'da Türkiye kurulu gücün %3,64'üne karşılık gelen lisanslı 14 adet elektrik enerji santrali bulunur. Santraller yılda Türkiye tüketiminin %7,07'sine karşılık gelen 18.074 GW elektrik üretirler.[80]
Sakarya Türkiye'de elektrik üretiminde İzmir'den sonra ikinci sırada gelir. İzmir yıllık 24.075 GW, Sakarya 18.074 GW üretim, 2.603 GW tüketim yapar. Sakarya bu değerlerle tükettiği elektrikten %629 daha fazla üretim yapar.[81]
Deprem Kültür Müzesi: 2004 yılında Sakarya merkezde hizmete girmiştir. 450 m2 alana sahip müzede;1967 ve1999 depremlerine ait, deprem öncesi ve sonrası fotoğrafları, depremsimülasyonu,sismograf, depremlerde yıkılan binaların inşaat yöntemleri ve depremle ilgili diğer eşyalar sergilenmektedir.
Adapazarı Ticaret Müzesi: Adapazarı ilçesinde bulunur. Eski adı Adapazarı İslam Bankası olan bina restore edilerek 21 Haziran 2024'te müze olarak ziyarete açılmıştır.[84]
İlde kültürel olarakManav, Kafkas, Rumeli ve Karadeniz etkileri görülür. Kafkasya halklarından Sakarya'da yaşayanAbhaz,Çerkes,Gürcü,Hemşin veLaz halkları;Çerkez tavuğu, sızbal, agudırşışı, abısta, haluja, karalahana çorbası, ısırgan çorbası,muhlama,hamsili pilav veLaz böreği gibi pek çok yemek türleriyle kültürlerini yaşatmaya devam eder.
Sakarya'da Rumeli yemeklerinden kentin simgesi haline gelen;ıslama köfte ileboza, Boşnak böreği, Pomak pastırması, Arnavut ciğeri, damat paçası, kaçamak, lutuka, ciğer sarma, kaymakçina, preşa, prazenika, gurnik gibi yemekler yapılmaktadır.
Manav meşhur yemekleri ise şunlardır: Tereyağlıkeşkek,gözleme, cizleme ve bazlama, uhut tatlısı, kabak tatlıları, incir uyutması, sütlü üzüm.
İlde çeşitli turizm faaliyetleri yapılacak alanlar bulunur. Deniz, akarsu, göl, yayla, termal, orman, doğa, flora turizmi kaynakları yer alır.[18]
Deniz turizmi; İlin kuzeyindeki Karasu ve Kocaali ilçelerinde gelişmiştir. Sakarya ilinin yaklaşık 60 km uzunluğundaki Karadeniz kıyısı, bir tek çakıl taşının bulunmadığı ince kum yer aldığı kumsallarla kaplıdır.[85] Bu alan, Türkiye'de kesintisiz uzanan en uzun kumul sistemidir.[86] Yatırımın yapılabileceği her alanda deniz turizmi gelişebilir. Yazlık ikinci konutlar, oteller, pansiyonlarla yaz mevsiminde yoğun bir nüfus ağırlanır.
Göller:Sapanca Gölü, mesire yeri ve su sporları açısından önemlidir.Acarlar Longozu, mesire yeri ve eko turizm açısından,Poyrazlar Gölü mesire yeri, Akgöl mesire alanı ve balık tutma açısından ilgi çekmektedir.
Akarsular:Sakarya Nehri kıyılarında kır lokantaları, dinlenme tesisleri yer alır. Özellikle denize döküldüğüKarasu Yenimahalle'de yoğunluk daha fazladır.Maden deresi tarihi kalıntıları, şelalesi, mağaraları, yürüyüş parkurlarıyla ve serin ortamı ile yazın sıcak günlerinde uğrak yeridir. Çark deresi şehir içinde yapılan Mesire alanı ile ilgi çeker. Doğançay ve Aygır deresi doğal yürüyüş alanlarıyla hafta sonları İstanbul ve yakın çevreden ziyaretçi çeker.
Kaplıcalar: Fay hattının geçtiği tüm alanlarda olduğu gibi Sakarya'da da fazla miktarda termal alan yer alır.Kuzuluk kaplıcaları, Marmara bölgesine hitap edecek kadar konaklama tesislerinin bulunduğu turizm alanıdır. Taraklı,Hacıyakup köyündeki kil hamamı, Akyazı'da bulunan Çökek kaplıcası, GeyveIlıcaköy Gazlı Suyu ileAhibaba köyündeki Acısu içmesi ziyaretçilerin uğrak yerlerindendir.
Yaylalar: Soğucak, Kırca, Acelle, Çiğdem yaylalarında şenlikler düzenlenir. Bunun yanında ilde ziyaretçi çeken diğer yaylalar şunlardır: Keremali, Katırözü, Kirpiyan, Sultanpınar, Yanık, Sulucaova, Yörükyeri, Çilekli, Akar, Haydarlar-Kuloğlu, Dikmen, Hamzapınar, Belengerme, İnönü, Güzlek, Karagöl ve Turnalı.
İl genelinde 21 turistik işletmede, 3402 yatak kapasitesi bulunur.[87]
İlde cümbüş, ud, keman, klarnet, davul ve darbuka halk çalgısı olarak kullanılmaktadır. Yörede oynanan başlıca halk oyunları şunlardır; konak getirme, karşılama, ince hava, Geyve-taraklı zeybeği, karagözlüm, ada kasabı, kadın karşılaması, argat sallaması, Geyve-Taraklı çiftetellisi, allı yazma, elmayı top top yapalım, Taraklı karşılaması, Karşıdan gelir sarı, Geyve-Taraklı kasabı, Korudere ve Taraklı zeybeği, kocakarı kocaadam, gelin bindirme, gelin indirme, Türkmen alayı, zöbek.[18]
Temcit Geleneği;Taraklıya özgü ilginç bir gelenektir. Ramazan ayında sahura kalkmadan önce erkekleri rahatsız etmeden, kadınlarıntemcit pilavı pişirmeye çağrılmasıdır. Minarelerden genç erkekler ilahi ve kafiyeli güzel sözler söyleyerek bu görevi yerine getirirler. Genç erkekler gönlündeki kızlara seslerini duyurmaları yanında büyüdükleri de kabul edilmiş olur.[18]
Sakarya'da yıl boyunca yapılan geleneksel olarak şenlik ve festivaller şunlardır: Ali Fuat Cebesoy'u anma, Sakarya Üniversitesi bahar bayramı, Adapazarı tiyatro günleri, Taraklı Hıdırlık pilav şenliği, Geyve kiraz festivali, Akyazı-Akbalık yağlı güreşleri, Sapanca şiir akşamları, Yeşilyurt yaylası şenlikleri, Karasu Turizm ve Fındık festivali, Çiğdem yaylası şenlikleri, Dikmen yaylası şenlikleri, Soğucak yayla şenlikleri, Sünnet Şöleni ve Selman Dede'yi Anma Etkinliği, Şeyhler Köyü Hacet Bayramı, Kocaali Turizm Kültür ve Fındık Festivali, Sakarbaba Etkinlikleri, Pamukova-Karakucak Güreşleri, Pamukova Panayırı.[88]
Sakarya'da 153'ü spor kulübü, 8 gençlik kulübü, 5 okul kulübü, 10 ihtisas spor kulübü olmak üzere toplam 176 spor kulübü yer alır. İl kürek, kano ve su altı hokeyinde millî takıma sporcu vermektedir. İlde 1 stadyum, 106 semt futbol sahası, 14 çim zeminli stat, 13 spor salonu, 5 bireysel çalışma spor salonu, 2 kamp eğitim merkezi olmak üzere 146 spor tesisi yer alır. Olimpik yüzme havuzu ve 5 bin kişilik yeni bir kapalı spor salonu açılmıştır.[92]
Sakaryaspor; ilin futboldaki temsilcisidir. 1965 yılında Türkiye 2. futbol liginin kurulmasıyla Adapazarı'nda bulunan İdman Yurdu, Ada Gençlik, Gençler Birliği, Güneşspor kulüpleri birleşerek kurulmuştur.
Olimpiyat Hazırlık Merkezi Kano ve Kürek alanlarındaSapanca Gölü kıyısında faaliyetlerini sürdürmektedir.[93]
2018-2019 sezonu sonunda, futboldaki takımı: Sakaryaspor 2. Lig ply-off finalindeFatih Karagümrük'e yenilerek ligi 4. sırada bitirmiştir. 3Bölgesel Amatör Lig takımı ve kadınlar 3. Ligindeki 2 takımı ligde kalmıştır. Basketbol erkekler süper ligindeSakarya Büyükşehir Belediyespor, 1. Lige düşmüştür. Sakarya Gelişim Spor voleybolda kadınlar 1. Liginde kalırken,Akyazı Belediyesi 2. Ligde, Sakarya BB hentbol erkekler 2. Liginde yer almıştır.
Büyükşehir illerinde Merkezi yönetim vali, il müdürleri ve il danışma kurulundan oluşur.
Sakarya, bir ‘büyükşehir'dir. Bu özelliğine göre yönetimi belirlenmiştir. Protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır.
Büyükşehir statüsü kazanan illerde, il genel meclisi kaldırılmış; görev ve yetkileri büyükşehir belediye meclisine devredilmiştir.
Sakarya Valisi, 1969Sivas doğumluRahmi Doğan, Eylül 2024/321 sayılı kararla Maliye Müfettişi iken atanmıştır.[94]
Vali ve kaymakamlara ait bilgilerSakarya'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.
Büyükşehir belediyelerinde yerel yönetim; büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeninden oluşur.
Yerel yönetimi temsil eden Büyükşehir Belediye Başkanı, ildeki tüm seçmenlerin oy çokluğu ile seçilir. Yerel seçimlerde İlçe Belediye Başkanı ve İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanılarak ilçelerin belediye meclisleri oluşur. İlçe Belediye meclislerinden alınan üyelerle (başkan kontenjanı, ilçe nüfusu ve parti oy oranına göre) de Büyükşehir Belediye Meclisi oluşur. Bu mecliste ilçe belediye başkanları da yer alır.[95][96] Meclisin başkanı Büyükşehir Belediye Başkanı'dır.
Büyükşehir belediye encümeni, belediye başkanının başkanlığında, belediye meclisinin kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri genel sekreter, biri malî hizmetler birim amiri olmak üzere belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşur. (5216 saylı kanun 16.madde)
İlçe belediyeleri, 2024 Türkiye yerel seçimleri'ne göre, altı değişik parti tarafından yönetilmektedir. Bu ilçelerden 8'i AK Parti, 3'üYRP, 2'siBBP ve birer tanesi deCHP,MHP veİYİ PARTİ'li belediye başkanıdır.[98]
Sakarya Büyükşehir Belediye Meclisi üye sayısı 76'dır (Büyükşehir Belediye Başkanı, 16 ilçe belediye başkanı ve 59 üye) Bunların 49'u AK Parti, 9'u MHP, 8'i YRP, 7'si CHP, 5'i BBP, 2'si İYİ Parti'ye mensuptur.[99]
Belediye başkanları ve meclislere ait bilgilerSakarya'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.
Sakarya'da 889 okul, 6.456 derslik, 9.242 öğretmen ile 181.301 öğrenciye hizmet verilmektedir. Derslik başına ilköğretimde 28, ortaöğretimde 26, mesleki eğitimde 38 öğrenci düşmektedir.[100]
2013 yılı verilerine göre açıköğretime yerleşenler; %3,2, ön lisansa yerleşenler; %25,8, lisans programına yerleştirilen öğrenciler; %24,9 olmak üzere toplamda sınava giren öğrencilerin %53,97'si üniversiteye yerleşmiştir.[101]
Sakarya Üniversitesi logosu.
Sakarya Üniversitesi; 1992 yılında kurulmuştur, ilin ilk yükseköğretim kurumudur. 13 fakülte, 4 enstitü, 4 yüksekokul, 14 meslek yüksekokulu ve Devlet Konservatuvarı yer alır. Yarısı lisans (41.651), 26526 ön lisans, 9835 yüksek lisans ve 1673 doktora öğrencisi olmak üzere, yaklaşık 80.000 öğrencisi bulunmaktadır.[102]
Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi logosu.
Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi; 2018 yılında Sakarya Üniversitesine bağlı meslek yüksekokullarının bir arada toplanmasıyla açılmıştır. Sakarya Üniversitesine göre uygulamalı mesleki eğitim ağırlıklı eğitim vermektedir.[103]
Sakarya'da ilk gazete Teorik adlı Ermeni bir vatandaşın çıkardığı Ermenice olanYergir (Memleket) Gazetesi'dir. 1919 yılındaAdapazarı Gazetesi yayın hayatına başlamıştır. 1916 yılındaZurna adlı bir mizah gazetesinin yayınlandığı söylenir.Halkevi Gazetesi 1943'te,Bize Göre 1947'de,Yeni Sakarya Gazetesi 1950 yılında yayınlanmaya başlanmıştır. 1954 yılında iseSakarya Postası ileDemokrat Sakarya yayınlanmaya başlanmıştır. 1986'daSakarya Gün (Yenigün) yayına başlamıştır.[104]
Sakarya'da aylık yayınlanan dergiler şunlardır: Zafer ve Çark. Sakarya'da ayrıca 11 radyo ve 1 televizyon kanalı yayın yapmaktadır.
Almanlara yaptırılanİzmit-Ankara arası 486 km'lik demiryolu inşaatı 1888-1890 arasında bitirilmiştir. Bu demiryolundan 9 kilometrelik hatlaArifiye'denAdapazarı'na bağlantı sağlanmıştır (1899).[105] Günümüzdekiİstanbul'uAnadoluya bağlayan demiryolu Sakarya topraklarından geçer. Arifiye'den Türkiye'nin demiryolu ulaşımı olan her noktasına gidilebilmektedir.YHT'den önce her gün Haydarpaşa-Adapazarı karşılıklı tren seferleri yapılırdı.Hızlı tren inşaatı gerekçesiyle seferler durduruldu. YHT çalışmaya başladığında ise Adapazarı istasyonu kaldırılmış oldu. Sakarya'dan Anadolu'ya gitmek için artık Arifiye istasyonu kullanılacak. Arifiye-Sakarya merkez arasında kalan hat Sakarya Büyükşehir Belediyesine bırakıldı. Bu hatta ADARAY adıyla şehir içi raylı sistem kuruldu. Demiryolundan Sakarya-İstanbul'a arası 141 km, Sakarya-Ankara arası 436 km'dir.
Adaray:Ankara-İstanbul yüksek hızlı demiryolu Adapazarı'nın dışından Arifiye'den geçtiği için boşta kalan hat üzerine kurulmuştur. Adapazarı Garı-Arifiye YHT İstasyonu arasında toplam yedi istasyonda, sabah 06.45 ile 22.25 arasında hizmet vermektedir. Sefer süresi 15 dakika, sefer sayısı günlük karşılıklı 19 adettir. Hattın ileriki yıllarda Sapanca'ya uzatılması planlanmaktadır. Belediye otobüsleri ve Özel Halk Otobüslerinde kullanılan Kart54, Adaray'da da kullanılmaktadır.
Adapazarı-Karasu Demiryolu: Adapazarı'nda sona eren demiryolununKarasu'ya kadar uzatılması projesidir. Proje ile Yapılmakta olan Karasu Limanı[106] iç hatlara bağlanacaktır.[107] Yapımına başlandıktan bir süre sonra çalışmalar durmuştur.
Karasu-Bartın Demiryolu: Adapazarı-Karasu Demiryolunun bitiminden sonra yapılması planlanmaktadır. Bu demiryolu ile Bartın, Zonguldak, Ereğli ve Karasu limanları veKardemir veErdemir sanayi tesisleri Sakarya üzerinden ülke demiryollarına bağlanacaktır.
TEM: İstanbul ile Ankara'yı birbirine bağlayan otoyol, Sakarya'yı batı-doğu ekseninde geçer. OtoyolSapanca Gölünün ve Sakarya merkezin güneyinden geçmektedir. Yol üzerinde Sakarya merkez, Hendek ve Akyazı çıkışları yer alır.
E-5 (D 100): Eski adı E-5 yeni adı D 100 olan, Ankara-İstanbul yolu Sakarya merkezin güneyinden, Sapanca Gölünün kuzeyinden geçer.
İlin kuzey ilçelerini merkeze devlet yolları bağlamaktadır.Şile,Kandıra istikametinden gelen yolKaynarca'yı merkeze bağlar.Zonguldak,Ereğli,Akçakoca, istikametinden gelen yol ise önceKocaali'ye sonraKarasu'ya ulaşır,Ferizli ileSöğütlü üzerinden merkeze varır. Bu yolun 2014 yılında Kocaali-Sakarya arası bölünmüş yol haline getirilmiştir.
D 650 (Karasu-Antalya bölünmüş yolu): Yolun bölünmüş hale getirilmesinde iki temel amaç vardır. Birincisi yapılmakta olan Karasu Limanını ulusal karayolu ağına bağlanması. İkincisi iseKaradeniz ileAkdeniz'i birbirine bağlanması. Bu yol Türkiye'nin kuzeyi ile güneyini bağlayacak 18 yol projesinden dördüncüsüdür.[108]
Karadeniz Sahil yolu: Zonguldak- İstanbul kısmı yapılmaya çalışılan yol Sakarya'nın kuzeyinden geçmektedir. Karadeniz sahilindekiKocaali,Karasu,Kaynarca ilçeleri arasında çalışmalar devam etmektedir.
Sakarya'daki 3.657 km uzunluğundaki karayolu şu sınıflara aittir; 372 km devlet yolu, 70 km TEM, 197 km il yolu, 3.016 km il yolu.[111]
Sakarya hâlen deniz yolu için olarak 40 km uzaklıktakiİzmit körfezi limanlarını kullanmaktadır.
Karasu Limanı: Balıkçı barınağı olarak başlanan yapı büyütülerek limana çevrilmiştir. İstanbul'daki imalat sanayinin il dışına kaydırılması düşüncesi yapımında temel etkendir. Limanın karayolu ve demiryolu bağlantıları projeleri de yapım aşamasındadır. Liman bitirilince; İstanbul'a Karadeniz'den gelen trafiği azaltıp, Marmara bölgesinin Karadeniz'e açılan kapısı olacaktır.[112]
Osmanlılardan önce Roma ve Bizans zamanında da düşünülmüş bir projedir. Bölgeden getirilecek mermer ve kerestenin kolay taşınması hedeflenmişti.[113] Proje Osmanlılar zamanında yedi kez gündeme gelmiştir. Her birinde ortaya çıkan engellerle sonuca ulaşmamıştır.[114]Kanal İstanbul kararı alınmadan önce Sakarya Nehri projesi hala gündemde tazeliğini koruyordu.[115]
Serdivan Kırantepeden panoramik SakaryaSakarya merkez, Serdivan, sol üstte uzakta, Karaman, Camili, Sağda; Karşıyaka Cami, arkada Serdivan AVM, gerisinde Şeker farikası12-13 yüzyıldaBizans'ın doğu sınırlarını korumak amacıyla yaptığıHarmantepe Kalesi,SöğütlüTaşkısığı Gölü ve yakınında kurulu olanAdapazarı Doğalgaz çevrim santrali
Güneşler'de Sakarya Nehri üzerindeki Eski Sakarya Köprüsü
12 yüzyıldan kalma Bizans'a ait Seyifler Kalesi,Seyifler Köyü, Ferizli
^"Nüfus İstatistikleri Portalı".nip.tuik.gov.tr. Erişim tarihi: 10 Kasım 2025.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^abcd"C. Hava (Atmosfer Ve İklim)"(PDF).Sakarya İl Çevre Durum raporu. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011. 28 Mayıs 2015 tarihindekaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2014.
^İKİEL, Cercis; KAYMAZ, Beyza."GİRİŞ"(PDF).ADAPAZARI’NDA İKLİM KOŞULLARININ MISIR YETİŞTİRİCİLİĞİNE ETKİSİ. sakarya.edu.t. 18 Ağustos 2014 tarihindekaynağından(PDF) arşivlendi.
^"F.Flora-Fauna ve hassa yöreler"(PDF).Sakarya İl Çevre Durum raporu. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. 2011. 28 Mayıs 2015 tarihindekaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi:2 Haziran 2014.
^"SAKARYA".Sakarya Jeolojisi - MTA. mta.gov.tr. 19 Haziran 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi:14 Mart 2015.
^"OSMANLILAR DÖNEMİNDE SAKARYA"(PDF).Sakarya ili Doğa Turizmi Master Planı 2013-2023. ormansu.gov.tr. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi(PDF). Erişim tarihi: 25 Şubat 2015.
^ ."1955 Genel Nüfus Sayımı"(PDF).23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihindekaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
"Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları"(html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi:13 Nisan 2016.
"Sakarya Nüfusu". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
"Sakarya Nüfusu". nufusune.com.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
"Sakarya Nüfusu". nufusubu.com.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^"Denizler".Turizm. sakarya.bel.tr. 31 Mayıs 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2014.
^"Genel Bilgi".Sakarya Deltası – SAKARYA. www.turkiyesulakalanlari.com. 4 Mayıs 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi:1 Haziran 2014.
^"Kütür ve Turizm".Sakarya ili 2012 Yılı İktisadi Raporu. satso.org.tr. Aralık 2012. 5 Mayıs 2014 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2014.
^"1.1.9 Gençlik ve Spor"(PDF).2010-2014 Stratejik Plan. www.sakarya.bel.tr. 27 Mart 2014 tarihindekaynağından(PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2014.
