[[Dosya:Colville site (76).JPG |frameless]]Colville Lake (üst)Tulita (alt) | |
| Toplam nüfus | |
|---|---|
1.235 (2006)[1] | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
| Diller | |
| Din | |
Sahtular ya da eski adlarıylaKuzey Slaveyleri (Sahtuca ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀSahtúgot’ine ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀK’áshogot’ine ᗰᑋᑯᑎᑊᓀShihgot’ineİngilizce: Sahtu Dene, Sahtu people, North Slavey, Northern Slavey),Kanada'nınKuzeybatı Toprakları'nın batısındaSahtu Bölgesi'nde[1][2][3] ve ufacık bir kısmı daYukon eyaletinde[1] yaşayan, üç ayrı bağımsız lehçe ve kabile (Kaşogotineler, Sahtugotineler, Şigotineler) olarak ayrılan,avcı ve toplayıcı, yarıgöçebe,anasoylu,animist ya daşamanistSubarktik Kızılderilileri kültür grubundanKızılderili halkı. En yakın akrabaları birlikteKuzey Atabaskları içindeDoğu Atabaskları (ya da Deneler) grubunu oluşturanDenetalar,Tlınçonlar,Sarıbıçaklar veDenesulinelerdir. DiğerKanada Kızılderilileri gibi Sahtular da yasal olarakKızılderili rezervi adı verilen kamp benzeri toplama yerleşimlerde yaşamak zorundadırlar. 2006 sayımına göre 1.235 kişilik etnik nüfustan ancak 680 kadarı anadillerini konuşabiliyor[1]
EskiSlavey adıKriceAwokànak ('slave = köle, esir') adının İngilizceye birebir çevirisinden çıkmıştır ve bu kötü anlamı "bertaraf " etmek için de y harfi eklenmiştir. Fakat konuşanlarıSlavey adını aşağılayıcı, küçültücü (derogatory) bulup hoş karşılamazlar veDene adını tercih ederler. YeniSahtu adıBüyük Ayı Gölünün (Great Bear Lake) yerlice karşılığından (Sahtú) gelir. Bu ad aynı zamanda en büyük kabilenin adında da geçer (Sahtúgotʼine).Métislerle birlikteSahtu Dene Council adı altında idari birlik oluştururlar.
Sahtuları oluşturan üç boydan biri olan ve yalnızca Délı̨ne adlı tek rezervde yaşayan Sahtugotinelere (Büyük Ayı Gölü Sahtuları)Manhattan Projesi kapsamında 1940'lı ve 1950'li yıllardaradyoaktif bilgilendirme yapılmaksızın ve herhangi bir önlem alınmadanuraninit (pitchblende) cevherindenradyum ayıklayanEldorado Maden ocağı'ndauranyum veradyum cevherleriKanada hükûmeti tarafından sırtta bez çuvallarla taşıttırılmıştır ve bu çalışan erkeklerin çoğuradyasyon zehirlenmesi sonucu ölmüş, yetişkin bir erkek nesligeleneksel ekolojik bilgileriyle birlikte kaybeden köyleri Délı̨ne ise daha sonra «dullar köyü» (village of widows) olarak anılmaya başlanmıştır. 1998 yılında altı Sahtugotine farkında olmadanHiroşima'ya atom bombası saldırısı ileNagasaki'ye atom bombası saldırısı vahşetine ortak olduklarını düşünerekHiroşima veNagasaki'ye gitmiş ve kurbanları anma törenlerine katılmıştır.
Sahtular 3 (ya da 4[4]) alt gruba ayrılır ve her üçünün de lehçesi birbirinden bağımsız diller gibi addedilir:
Sahtuları oluşturan üç kabileden Sahtugotineler Büyük Ayı Gölü çevresinde yaşarken onların batısında Şigotineler ile her ikisinin kuzeyinde Kaşogotineler bulunur. Kaşogotinelerin komşuları olarak kuzey-kuzeydoğudaBatı Kanada İnuitleri, kuzey-kuzeybatıdaGuçinler, Şigotinelerin komşuları batıdaKuzey Tuçonları, güneybatıdaKaskalar, güneydoğudaDenetalar, Sahtugotinelerin komşuları da güneydeTlınçonlar, güneydoğudaSarıbıçaklar ve doğudaBakır İnuitleridir.[7]
Sahtular hakkında ilk tanımlama yapan Avrupalı 1789 yılındaAlexander Mackenzie olmuştur.[8] 1799 yılındaNorthwest Company şirketi tarafından Deline'de ilkticaret karakolu kurulmuştur. Sir John Franklin 1825 yılında ikinci arktik keşif gezisinde Büyük Ayı Gölü'nde kale yaptırmıştır.[9]
.png)
Manhattan Projesi'ne Kanada'nın katılımı sırasında Délı̨ne Sahtugotineleri büyük bir kayıp yaşamıştır.Atom bombası yapımında kullanılanradyum gibiradyoaktif maddelere olan ihtiyaçtan dolayıBüyük Ayı Gölü yakınlarında kurulan depolara Kuzeybatı Topraklarından getirilen radyum cevherinin taşınması için Sahtugotineler tutulmuştur. Bu cevherlerOntario ya daAmerika Birleşik Devletleri'nde işlenmek üzere depolanmıştır; zira o zaman Avrupa'daki mevcut uranyumNazilerin kontrolü altındaydı ve Kanada'nın radyum işlenmesiyle atom bombası oluşturması "hayati" önemdeydi. Radyasyonun etkilerinden habersiz olan Sahtugotinelere bu radyoaktif maddeler "bez çuvallar" (cloth sacks) içinde taşıttırılmıştır[10][11][12]
The Canadian Encyclopedia'ya göre 1940 larda ve 1950 lerde Bearlake kabilesinden Déline (eski adı: Fort Franklin) Sahtularına Eldorado madeninden gelen uranyum ve radyum cevheri sırtta çantalarla (bags) taşıttırılmıştır ve bu yüzden çalışan erkeklerin çoğu sonradan ölmüştür. Bölgedeki bütün madencilik faaliyetleri ancak 1981'de durdurulmuştur[13].
Sahtu topraklarındauranyum 1930 yılında Gilbert LaBine tarafından keşfedilmiş,II. Dünya Savaşı patlak verince maden kapanmıştır. Maden, 1942 yılındacephane ve tedarik bakanı (Minister of Munitions and Supply)C.D. Howe'un emriyle tekrar açılmıştır.Japonya'ya atılan atom bombalarını komitede onaylayanlar arasında Howe de bulunuyordu. 1998 yılında altı Sahtugotine farkında olmadan bu vahşete ortak olduklarını düşünerekHiroşima veNagazaki'ye gitmiş ve kurbanları anma törenlerine katılmıştır.[14]
Radyasyondan dolayı ölenlerin sayısının açıklanması Kanada Kükûmeti tarafından reddedilmiştir. The government report says that the people of Deline did not handleyellowcake butsülfür powder.[15]
Sonuçta,radyasyon zehirlenmesinin yıkıcı etkileri Délı̨ne Sahtularına ciddi biçimde zarar vermiştir. 1999 yılında Peter Blow tarafından yapılanVillage of Widows adlı belgesel filmde Sahtuların maruz kaldıkları radyoaktif dehşet belgelenmiştir.[16]
Port Radium'daki madenlerde 1942 yılından 1960 yılına kadar radyoaktif maddeler konusunda bilgi verilmeden ve yeterli önlem alınmadan çalıştırılan Sahtulardaakciğer kanseri,kolon kanseri veböbrek kanserinden ölümler gözlenmiştir. Délı̨ne yerleşimindeki erkeklerin kanserden ölmesi köyün "dullar köyü" olarak anılmasına sebep olmuştur ve erkeklerin avcılık yapıp geçim sağladığı Atabask toplumlarında dul kalmak gerçek bir yıkımdır.Nükleer holokost (nuclear holocaust) olarak nitelendirilen bu yıkım ayrıca kültürel, ekonomik, ruhsal ve duygusal çöküntüyü de beraberinde getirmiştir.[14]
Günümüzde Deline kurbanları hâlâ korkunç adaletsiz (horrible injustice) 60 yıldır tedavi görmediklerini, tazminat ödenmediğini ve çevrenin radyasyondan temizlenmediğini vurguluyorlar.[14]
1990 yılındaDeline Uranium Team (DUT) kurulmuştur.[9]
Port Radium'daki madenin insan sağlığına ve çevereye etkilerini araştırmak üzereDélı̨ne First Nation band'ı ile federal hükûmet tarafından ortaklaşa 1999 yılındaCanada-Déline Uranium Table (CDUT) kurulmuştur.[17]
Barınakları göçebe yaşama uygun olarakladin dallarından çatılıp üzeri deriyle örtülen koniktipi çadırı olup kışın da bunu kullanırlar. Tepe kısmı içerdeki ateşten çıkan dumanın çıkması için aralıklıdır.[18]
Kaşogotineler iyi av yapabilmek için çiğnenmemesi gereken birçoktabu oluşturmuşlardı veşamanlar hastalıkların tedavisinde ya da ruhların yardımıyla düşmanlarına karşı durma görevi üstlenirlerdi. Reisleri olmasa bile yetenekli avcılar ya da şamanlar da toplumu yönlendirme görevi üstenirlerdi.[19]
Diğer Atabask halklarında olduğu gibi Sahtularda daanimizm çok güçlü hissedilir. Cansız çevrenin bile ruhu olduğuna inanılır ve bu yüzden arazide gezinirken ruhları yatıştırmak gerekir. Çok özel belirli noktalara bu ruhlar için günümüzdekibrit,tütün,mühimmat ya da ufakmadenî para gibi basit eşyalar ya da nesneler bırakılır. Bazen bodursöğüt dallarından parça kesilir ve bunlar ip ya da yünle bağlanır ve su kıyısında bir yere konur.[4]
Mezarlıklar her zaman kutsal yerler olarak görülür ve saygı duyulur. Hristiyanlıktan sonra mezarlıklar çitle çevrilmeye başlanmıştır. Arazide gezinirken rastgelinen mezarların kırılmış çitleri tamir edilir, mezarın bozulan yüzeyi temizlenir ve ölünün ruhu için tütün ya da benzeri bir iki nesne bırakılır. Bazen ateşli yemek töreni gibi özel törenler önemli kişilerin mezarı başında yapılır. Bu ateşli yemek ölünün ruhu için verilir ve güvenli yolculuk ya da avcılık için dilekte bulunulur.[4]
Bazı yerlerden geçerken özel ihtimam gösterilir. Örnek olarak Drum Gölü'nde dev birDall yaban koyunu yaşadığına inanılır ve bu gölü geçerken belirli yerlerden ağır hareketlerle geçmek gerekir ki kano dalga ya da girdap oluşturup koyunu rahatsız etmesin.[4]
SahtularınHristiyanlıkla ilk teması 1886 yılında Roma Katolikoblat misyonerÉmile Petitot ile olmuştur.[9]
Diğer Atabasklar gibi Sahtular daavcı ve toplayıcı halklardandır. Ana geçimlerinirengeyiği vebalık avı oluşturur. Büyük Ayı GölüSalvelinus namaycush veThymallus arcticus balıklarıyla ünlüdür.
ŞigotinelerMackenzie Dağları'nın yamaçlarında neredeyse tamamensığın,orman rengeyiği (Rangifer tarandus caribou),ak dağ keçisi veDall yaban koyununa bağımlı bir hayat sürerler, çetin geçen bir kışta açlık da görülürdü.[6]
Büyük memeli hayvanlar:Amerika kara ayısı (Ursus americanus),Kuzey Amerika boz ayısı (Ursus arctos horribilis),rengeyiği (Rangifer tarandus groenlandicus ileRangifer tarandus caribou),Dall yaban koyunu (Ovis dalli),ak dağ keçisi (Oreamnos americanus),sığın (Alces alces andersoni),misk sığırı (Ovibos moschatus).
Küçük memeli hayvanlar:Yeni Dünya kunduzu (Castor canadensis),misk sıçanı (Ondatra zibethicus),Amerika vizonu (Mustela vison),kakım (Mustela erminea),Kuzey Amerika su samuru (Lontra canadensis),Amerika sansarı (Martes americana),balıkçı sansar (Martes pennanti),Kutup porsuğu (Gulo gulo),marmot (Marmota flaviventris),Arktika gelengisi (Spermophilus parryii),Amerika kızıl sincabı (Tamiasciurus hudsonicus),kızıl tilki (Vulpes vulpes),Kutup tilkisi (Alopex lagopus),kır kurdu (Canis latrans),Doğu Kanada kurdu (Canis lupus lycaon),puma (Felis concolor),Kanada vaşağı (Lynx canadensis),oklu kirpi (Erethizon dorsatum),Amerika tavşanı (Lepus americanus),Kutup tavşanı (Lepus arcticus).
Kuşlar:yakalı orman tavuğu (Bonasa umbellus),sivri kuyruklu çayır tavuğu (Tympanuchus phasianellus),Falcipennis canadensis,kar kekliği (Lagopus mutus ileLagopus lagopus),Amerika fiyusu (Anas americana),Bucephala albeola,Aythya valisineria,Bucephala islandica,altıngöz (Bucephala clangula),Aythya collaris,Histrionicus histrionicus,yeşilbaş (Anas platyrhynchos),büyük tarakdiş (Mergus merganser),tarakdiş (Mergus serrator),kılkuyruk (Anas acuta),bayağı kaşıkgaga (Anas clypeata),telkuyruk (Clangula hyemalis),karabaş patka (Aythya marila),Aythya affinis,bayağı kara ördek (Melanitta nigra),sörfçü kara ördek (Melanitta perspicillata),kadife ördek (Melanitta fusca),mavi kanatlı çamurcun (Anas discors),çamurcun (Anas crecca),yosun kazı (Branta bernicla),Kanada kazı (Branta canadensis),sakarca (Anser albifrons),kar kazı (Chen caerulescens),kuğu (Cygnus buccinator),kara gerdanlı dalgıç (Gavia arctica),buz dalgıcı (Gavia immer),Pasifik dalgıcı (Gavia pacifica),kızıl gerdanlı dalgıç (Gavia stellata),sarı gagalı dalgıç (Gavia adamsii),Kanada turnası (Grus canadensis),kar baykuşu (Bubo scandiacus).
Balıklar:Salvelinus alpinus,Catostomus (Catostomus catostomus,Catostomus commersoni),Thymallus arcticus,Coregonus (Coregonus nasus,Coregonus clupeaformis,Coregonus autumnalis,Coregonus sardinella),tatlı su gelinciği (Lota lota),Sander vitreus,Stizostedion vitreum,Perca flavescens,Oncorhynchus keta,Salvelinus malma,Salvelinus confluentus,Stenodus leucichthys,turna balığı (Esox lucius),Salvelinus namaycush.
