Letonya (/ˈlætviə/LAT-vee-ə,Letonca telaffuz: [ˈlatvija];Latvijaⓘ),[5] resmî adıylaLetonya Cumhuriyeti,[6][7]Kuzey Avrupa'nınBaltık bölgesinde yer alan bir ülkedir. KuzeydeEstonya ve güneydeLitvanya ile birlikte üçBaltık devletinden biridir. DoğudaRusya ve güneydoğudaBelarus ile sınır komşusudur ve batıdaİsveç ile deniz sınırını paylaşmaktadır. Letonya, 64.589 km2 (24.938 sq mi)'lik bir alanı kaplar ve nüfusu 1,9 milyondur. Ülkeılıman bir mevsimsel iklime sahiptir.[8] Başkenti ve en büyük şehriRiga'dır. Başlıca ulus olan ve ülke nüfusunun %63,0'ünü oluşturanLetonlar, Balts etnolinguistik grubuna aittir veLetonca konuşurlar. Ruslar, nüfusun neredeyse dörtte biri ile ülkedeki en önemli azınlıktır; nüfusun %37,7'si ana dili olarakRusça konuşmaktadır.[9]
Yüzyıllar sürenTöton,İsveç, Polonya-Litvanya veRus egemenliğinden sonra,Birinci Dünya Savaşı'nın ardındanAlman İmparatorluğu'ndan ayrılarak 18 Kasım 1918'de bağımsız Letonya Cumhuriyeti kuruldu.[10]1934'teki darbeyle birlikteKārlis Ulmanis'in diktatörlüğü kuruldu ve ülke giderekotokratikleşti.[11] Letonya'nın fiili bağımsızlığıİkinci Dünya Savaşı'nın başlangıcında, Letonya'nınSovyetler Birliği'ne zorla dâhil edilmesiyle kesintiye uğradı, ardından 1941'deNazi Almanyası tarafından istila ve işgal edildi ve 1944'te Sovyetler tarafından yeniden işgal edildi ve sonraki 45 yıl boyuncaLetonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni oluşturdu. Sovyet işgali sırasında yaşanan yoğun göçün bir sonucu olarak etnik Ruslar ülkedeki en önemli azınlık haline geldi. BarışçılŞarkı Devrimi, 1987 yılında Baltık Sovyet cumhuriyetleri arasında başladı ve 21 Ağustos 1991 tarihinde hem fiili hem de resmi bağımsızlığın yeniden kazanılmasıyla sona erdi. Letonya o zamandan beri demokratiküniterparlamenter bir cumhuriyettir.
13. yüzyıldaTöton şövalyeleri Estonya ve Letonya topraklarındaLivonya Konfederasyonu adı verilen bir konfederasyon kurdular. 1282 yılında Riga dahil birçok Leton şehri Kuzey Alman Ticaret Ortaklığı olanHansa Birliği'ne katıldılar. Böylece Riga, Doğu Baltık ticaret yollarında önemli bir yer kazandı.
1558-1582 yılları arasında Rusya'yla Lehistan, Litvanya ve Danimarka arasında yapılanLivonya Savaşı Rusya'nın yenilgisiyle sonuçlanınca bölge önce Litvanya Grandüklüğü, sonra daLehistan-Litvanya Birliği'nin eline geçti. Lehistan'ın 1793 yılında parçalanmasından sonra da LetonyaÇarlık Rusyası'nın eline geçti.
Letonya,Doğu Avrupa'da,Baltık Denizi kıyısında,Estonya ileLitvanya arasında yer alır. Coğrafi konumu açısından 57 00 Kuzey enlemi, 25 00 Doğu boylamındadır. Yüzölçümü 64.589 km² olup, komşularıBelarus'la 167 km, Estonya'yla 343 km, Litvanya'yla 576 km,Rusya'yla ise 282 km kara sınırına sahiptir.Köppen iklim sınıflandırmasına göre ülkenemli karasal iklime sahiptir. Arazi yapısı açısından ülke genellikle alçak ovalardan meydana gelmiştir. Deniz seviyesinden yüksekliğine göre ülkenin en alçak noktasıBaltık Denizi ile 0 m, en yüksek noktası iseGaizinkalns adlı tepeyle 312 m olmaktadır.
Doğal kaynakları arasında kehribar, bataklık kömürü, kireçtaşı, hidro enerji ve işlenebilir arazi yer almaktadır. 2005 verilerine göre arazi kullanımı açısından tarıma uygun topraklar tüm alanın %28,19'una, daimi ekinler %0,45'ine, diğer kullanım ise %71,36'sına tekabül etmektedir. Ülkede 2003 itibarıyla sulanan arazi 200 km²'dir.
LetonyaDünya Ticaret Örgütü veAvrupa Birliği'ne üyedir. 2014 yılındaeuro,Letonya latsının yerine geçerek ülkenin resmî parası konumuna gelmiştir. 2000 yılından beri Letonya Avrupa'da en yüksek yıllık GSYİH büyümesi gösteren ülkelerinden biridir.[14] Buna karşın tüketim odaklı büyüme ülke GSYİH'nın çökmesiyle sonuçlanan 2008 krizine sebep olmuştur. 2009'un ilk çeyreğinden Letonya ekonomisi %18 küçülme ile AB üyesi ülkeler arasında en büyük küçülmeyi yaşamış ülke olmuştur.[15][16]
Ülkenin ihracat ürünleri arasında ahşap ve ahşap ürünleri, makine ve parçaları, metaller, tekstil ve gıda maddeleri yer almaktadır. Letonya'nın ihracat ortakları arasındaLitvanya,Estonya,Almanya,Birleşik Krallık,Rusya,İsveç,Danimarka vePolonya en önemli ülkeleri oluşturmaktadır. İthalat açısından 2005 itibarıyla Almanya, Litvanya, Rusya ve Estonya baştadır.
Letonya'nın nüfusuThe World Factbook 2023 tahminlerine göre 1.821.750 kişidir. Nüfus artış 2023 verilerine göre %-1,13 ile negatiftir.Mülteci oranı ise -5,1 mülteci/1.000 nüfus olarak tahmin edilmektedir. Kadın başına ortalama çocuk sayısı 1,55'tir. Yaşam beklentisi ortalama olarak 76,2 yıl olup, bu değer cinsiyetler arasında erkeklerde 71,8 yıl, kadınlarda ise 80,8 yıl olmak üzere büyük değişiklikler göstermektedir. Ülkekişi başı alkol tüketiminde dünya ikincisi, tütün ürünü tüketiminde ise dünya 10.'sudur.Okuryazarlık oranı %99,9'dur.[18]
Letonya'da resmi dil,Hint-Avrupa dillerininBaltık dilleri koluna mensup olanLetoncadır. Günümüzde bu dilin, sadece güney komşusu olan Litvanya'da konuşulanLitvanca ile akrabalık ilişkisi vardır. Letoncanın günümüzde soyu tükenmişEski Prusya dili ile de akrabalık bağı vardır. Nüfusunun önemli bir kısmı Rus asıllı olan Letonya'daRusça da yaygın olarak kullanılmaktadır.
^Ģērmanis, Uldis (2007). Ojārs Kalniņš (Ed.).The Latvian Saga. 11. (İngilizce). Riga: Atēna. s. 268.ISBN9789984342917.OCLC213385330.KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)
