Kanyon,Dünya yüzeyindenehirlerce oluşturulmuş derinvadilere denir. Türkçeye Frenk dillerden gelenKanyon adı, kaynağı İspanyolca asıllı olancañón sözüdür.
Kanyon kelimesi İspanyolca kökenlidir.[1] Kanyon kelimesi genellikle Kuzey Amerika'da kullanılır, gorge ve ravine (Fransızca kökenli) kelimeleri Avrupa ve Okyanusya'da ve Kuzey Amerika'nın bazı bölgelerinde kullanılmaktadır.[1]
Kalker kayalar içinde, akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşur. Kanyon, güçlü ırmakların kireçli olan bölgelerde kazdıkları derin vadileri belirtir. Kanyonların kenarları çok sarpboğazlar biçiminde ortaya çıkar. Kayaların kenarları aşındırmaya karşı gösterdikleri dirence bağlı olarak çeşitli şekiller alır.[2]Kolorado Nehri ve Küçük Colorado Nehri'nin birleştiği yerde, Büyük Kanyon, Arizona Bir kanyon veya vadi, hava koşullarından ve bir nehrin jeolojik zaman ölçekleri üzerindeki aşındırıcı aktivitesinden kaynaklanan yamaçlar veya kayalıklar arasındaki derin bir yarıktır.[3] Nehirler, alttaki yüzeyleri kesmeye doğal bir eğilime sahiptir ve sonunda tortular aşağıya doğru kaldırılırken kaya katmanlarını aşındırır. Bir nehir yatağı kademeli olarak, nehrin aktığı su kütlesiyle aynı yüksekliğe sahip bir taban çizgisine ulaşacaktır. Hava koşulları ve erozyon süreçleri, nehrin kaynak suları ve haliç önemli ölçüde farklı yüksekliklerde olduğunda, özellikle daha yumuşak kaya katmanlarının hava koşullarına karşı daha dirençli sert katmanlarla iç içe geçtiği bölgelerde kanyonlar oluşturacaktır.
Bir kanyon ayrıca,Rocky Dağları,Alpler,Himalayalar veyaAnd Dağları gibi sıradakiler gibi iki dağ zirvesi arasındaki bir yarıktan da görülebilir. Genellikle bir nehir veya dere, dağlar arasında bu tür yarıklar açar. Dağ tipi kanyonların örnekleri,Utah'dakiProvo Kanyonu veya Kaliforniya'nınSierra Nevada'sındakiYosemite Vadisi'dir. Dağların içindeki kanyonlara veya sadece bir tarafında açıklığı olan kanyonlara kutu kanyon denir. Yarık kanyonlar, genellikle düz duvarlara sahip çok dar kanyonlardır.[4]
Kıta yamacının deniz tabanındaki dik kenarlı vadiler, denizaltı kanyonları olarak adlandırılır. Karadaki kanyonların aksine, denizaltı kanyonlarının bulanıklık akıntıları ve heyelanlardan oluştuğu düşünülüyor.
Birçok kanyonu; uzun sürelierozyonların,yaylalar üzerinde oluşturduğu bilinmektedir. Kanyon yapılarının iki yanlarındaki duvarlar, erozyon ve aşınmaya dayanıklı sert kayalardan oluşur. Bunlargranit ya dakumtaşı gibi oluşumlardır. Kanyon oluşumunda hızlandırıcı etkisi olanhava akımları kuru alanlarda sulak bölgelere nazaran daha etkili olduklarından, kanyonlara bu tür bölgelerde daha sık rastlanır.Sualtı Kanyonları adından da anlaşılacağı üzere, deniz taban seviyesinde oluşan kanyon yapılarıdır. Karasal olanlarla hemen hemen aynı özelliklere sahip olan ve genellikle nehir ağızlarında vücut bulan bu yapıların oluşumlarında, sualtı akıntıları temel etkendir.
Kanyonlar kurak bölgelerde ıslak alanlardan çok daha yaygındır, çünkü fiziksel ayrışma kurak bölgelerde daha lokalize bir etkiye sahiptir. Nehirden gelen rüzgar ve su gibi daha az dirençli malzemeleri aşındırmak ve kesmek için birleşir. Suyun donması ve genişlemesi de kanyonların oluşmasına yardımcı olur. Su, kayalar arasındaki çatlaklara sızar ve donar, kayaları birbirinden ayırır ve sonunda Don sıkışması olarak bilinen bir süreçte büyük parçaların Kanyon duvarlarını kırmasına neden olur.[5]
Bu doğal oluşumun Dünya'da en bilinen ve en büyük örneğiAmerika'da bulunanAntilop Kanyonu ileArizona'da bulunanBüyük kanyon'dur. Amerika Birleşik Devletleri'nin güneydoğusunda yer alan bu kanyonarkeolojik önem taşır; bunun nedeni Amerika kıtasının ilk sahipleri olarak da bilinenKadim Pueblo Halkının bu çevrede geniş yerleşimler kurmuş olmasıdır.
Kanyon, Karstik kalkerli arazilerde oluşan çok derin vadilerdir.Türkiye'de kanyon vadilereKapız adı da verilir.[6]
Geniş bir kanyonun içinden akan bir nehir, duvarları jeolojik birmerdiveni andıran kanyonlar oluştururabilir. Bunlarsiperli nehir (entrenched river) olarak anılırlar zira bu tip nehirlerin akış yollarını değiştirmeleri epey zordur.Kolorado Nehri veSnake Nehri (ABD kuzey-doğu) bu yapılara örnek teşkil edebilecek iki nehirdir.
Bir kutu kanyonu, genellikle bir nehir kanyonundan daha kısa ve daha dar olan, üç tarafı dik duvarlara sahip, sadece kanyonun ağzından erişime ve çıkışa izin veren küçük bir kanyondur. Kutu kanyonları, Batı Amerika Birleşik Devletleri'nde, girişlerinin çitle çevrili olduğu uygunağıllar olarak sıklıkla kullanılmıştır.[7]
Amerika Birleşik Devletleri'nin Colorado eyaletindeOuray ilçesindeBox Canyon (Kutu Kanyon) yer almaktadır.[8] Bir maden kampı olarak kuruldu ve Ouray şehrinin kendisini kalıcı bir topluluk olarak kurmasına yardımcı oldu.[9] Box Canyon, şelalenin yaklaşık yüz metre uzadığıkuvarsit duvarlara sahip 285 feet (87 m) bir şelale olan Box Canyon Falls'a ev sahipliği yapmaktadır.[10] Kanyona erişim, şelalenin tabanına kısa, 500 feet (150 m) ayak izi veya şelalenin tepesine giden dik bir iz ile yapılır.Kanyona giden parkurları kullanmak için bir ücret gereklidir.[11]
Büyük Kanyon 'un bir Avrupalı tarafından fark edilmesi ilk kez 1540 yılında; İspanyolGarcia Lopez de Cardenas tarafından olmuştur. İlk bilimsel araştırma iseJohn Wesley Powell eşliğinde 1869'da gerçekleşmiştir. Kızılderililer ise kanyonun duvarlarında yerleşim birimleri kurmuşlardır.[12] ABD'de yer alan kuzeyArizona'daki büyük kanyon ortalama 1600 m(5.200 ft) derinliktedir ve 4.17 trilyon metreküp hacme sahiptir.[13] Bu kanyon,Dünyanın Yeni Yedi Harikası anketinde 28. finalist idi. Bazıları bunu dünyanın yeni doğal harikası olarak isimlendirdi.
Not: En büyük demek kesinlik içermez çünkü bir kanyonun derinliği, uzunluğu, sisteminin toplam alanı olmak üzere büyüklüğü değerlendirilir.Himalayalar'daki büyük kanyonların erişilemez oluşu en büyük kanyon tanımı için yeterli değildir. En derin kanyon tanımı özellikle daha kanyonlarının yanı sıra düzplatolardan (kenar yüksekliğine sahip) kanyonları içeriyorsa bu tanım da doğruluğu göstermemektedir.
Tibet'tekiYarlung Tsangpo Nehri boyunca uzananYarlung Tsangpo Büyük Kanyonu kimileri tarafından 5500 m(18.000 ft) olarak dünyanınen derin kanyonu kabul edilmektedir.Bu kanyon ABD'deki kanyondan biraz daha uzundur.[14] Boğazları nehrin seviyesi ile onu çevreleyen tepeler arasında 6400 m (21.000 ft)farkla orta batı Nepal'dekiKali Gandaki vadisinin En derin kanyon olduğunu düşünmektedir.
Cotahuasi Kanyonu Ve güney Peru'dakiColca kanyonu Amerika'nın en derin kanyonu olmakta birbirini izlemektedir, her ikisi de 3500 metre derinliğe sahiptir.
2013'ün ağustos ayındaIce Bridge operasyonunda (kutup buzundaki değişiklikleri izleyenNASA görevidir) edilen analize dayanarak Grönland Büyük Kanyonun keşfi bildirildi. Bir buz tabakasının altında bulunan bu kanyon 750 km(470 mil) uzunluğunda ölçülerek dünyanın en uzun kanyonu olduğu çıkarımı yapılmıştır.[15]
Avustralya'dakiCapertee Vadisi genişlik bakımından dünyanın en büyük ikinci kanyonu olarak bilinmektedir.[16][17]
Bazı kanyonlar kayda değer kültürel öneme sahiptir. Afrika'daOlduvai Vadisinde insan kalıntılarına rastlanmıştır ABD'nin güney batısında kanyonlar eski Pueblo halkı tarafından inşa edilen çok sayıdauçurumdan dolayıarkeolojik öneme sahiptir.
Dünyada modernleşmenin beraberinde getirdiği yeni yaşam şekli, insanları başta çevre sorunları olmak üzere yoğun iş hayatı, trafik, stres, çevre sorunları gibi çağımızın sorunlarıyla karşı karşıya bırakmıştır.
Özellikle doğa sporlarına düşkün olanların ilgisini çekiyorlar. Anadolu coğrafyası oldukça zengin doğası ile bünyesinde çok sayıda kanyon barındırıyor
Kanyonların turizm destinasyonlarının odağında olmaları Kanyonlar Bölgesi olarak isimlendirebileceğimiz, özellikle Pınarbaşı, Azdavay, Şenpazar, Küre ve Cide ilçelerinin bulunduğu Kastamonu'nun Kuzey Batı bölgesinde turizm yönlendirmesinde temel değer olarak yer alacaktır.
Satürn'ün en büyük uydusu Titan'dakiVid Flumina, Dünya dışında güneş sistemindeki bilinen tek sıvı zeminli kanyondur.[18]Venüs'ün yüzeyinde birçokkrater ve kanyon vardır. Gezegendeki oluklar, 6400 km'den uzun bir kanyon sisteminin parçasıdır.
