Movatterモバイル変換


[0]ホーム

URL:


İçeriğe atla
VikipediÖzgür Ansiklopedi
Ara

Evlilik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Bu maddedekibilgilerindoğrulanabilmesi için ek kaynaklar gerekli. Lütfengüvenilir kaynaklar ekleyerekmaddenin geliştirilmesine yardımcı olun. Kaynaksız içerik itiraz konusu olabilir vekaldırılabilir.
Kaynak ara: "Evlilik" – haber ·gazete ·kitap ·akademik ·JSTOR
(Ağustos 2020) (Bu şablonun nasıl ve ne zaman kaldırılması gerektiğini öğrenin)
seri
Akrabalık antropolojisi
Sosyal antropoloji
Kültürel antropoloji
Makale serilerinden
İlişkiler
(Ana hat)
Jan van Eyck'in meşhur çifteportresi, 1434 tarihliArnolfini'nin Evlenmesi. Burjuvazinin evlilik modelini sembollerle anlatır. Adam dış dünyaya bakan pencerede, kadın iç dünyayı temsil eden yatak yakınında, köpek sadakati temsilen aralarında, aynada iki şahit, biri ressam, duvarda ressamın evlilik şahit notu ve başka bir sürü zenginlik, refah, dindarlık, umut, saygı, çalışkanlık, vs. işareti.

Evlilik, hemen hemen tüm kültürlerde evrensel olarak yer edinmiş, evli çift ile sahip olabilecekleri çocuklar arasında haklar ve yükümlülükler içeren; ve yasalar, kurallar, gelenekler, inançlar ve tutumlarla düzenlenen, yasal ve sosyal olarak onaylanmış cinsel ve ekonomik bir birliktelik olarak tanımlanır.[1][2]

Endonezya düğünü

Tarihçe

[değiştir |kaynağı değiştir]
William Hogarth'ınEvlilik Modası resim serisinin parçası, 1745 tarihliEvlilik Akdi tablosu. Bir İngiliz yüksek sınıf evliliğini hicveder. Zengin bir eş ve onun getireceklerinin en önemli konu olması bu evliliklerin özeti denilebilirdi.
Fjordda kayıklarla gelin alma

10. yüzyıla kadarRoma'da evlenme işlerinde yasama ve yargılama yetkileri devlete aitti. Bununla birlikte,HristiyanKilisesi, kuruluşundan itibaren, kendi mensuplarının evlenmelerinde uyulması gerekli bazı özel emirler ve yasaklar getirmişti; bunlara karşı gelen dini cezalara çarptırılır, en önemlisi deaforoz edilirdi.Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından sonra siyasi otoritesinin ortadan kalkması, Kilise'nin bu yasama ve yargılama yetkilerini yavaş yavaş benimsemesine yol açtı.10. yüzyıldan itibaren birçok Avrupa krallığıŞarlman'ı örnek alarak kilise-devlet ikilisinin yan yana simbiyoz gelişmesini tercih etmiş ve kayıtları zaten her yerde bulunan ve zaten eğitimli kilise rahipleri tutmuştur. Kilisenin özellikleakraba evliliğine aşırı dini kısıtlamalar koyması sebebiyle bölünerek miras kalan küçük tarlaların genellikle kiliseye hibe edilmesi, kilisenin aşırı zenginleşmesine sebep olmuş, bu da devleti rahatsız etmeye başlamıştı. Kilise reformu ertesi yeniden güçlenenkrallıklar, mülk işinde olduğu gibi evlenme konusunda da kilisenin yetkilerini kısıtladı. Bu süreç Batı'da16. yüzyıldan18. yüzyıla kadar sürdü. Günümüzde de din ve devlet işlerinin genelde birbirinden ayrılması ile evlenme töreninin hala kilisede yapılması revaçta olsa bile, akitlerininbelediyelere bırakılmasıyla son buldu.

Evlenmenin hukuki ve dini esasları zamanla çok değişmiştir:kan akrabalığıyla ilgili yasaklar her yerde geçerli olmadığı gibi bazıhalkların egzogamik (aile veya kabile dışından evlenme) kanunları son derece karmaşıktır; bir kural haline gelen tek kişiyle evliliğin, çok kişiyle evliliği ortadan kaldırması uzun sürdü. Bazı toplumlarda nişanlı, karısını, ailesinden başlık parası ile ister, bazı yerlerde ise kocaya bir hediye veya drahoma verilir. Nişanlı, damat olarak kabulünden önce müstakbel kayınbaba ve kayınvalidesinin evinde bir süre hizmet etmek zorunda kalabilir.

Türleri

[değiştir |kaynağı değiştir]
  Poligami sadece Müslümanlara yasal.
  Poligami yasal.
  Poligami bazı bölgelerde yasal.
  Poligami yasadışı, ama uygulama cezaya tabi değil.
  Poligami yasadışı ve uygulama cezaya tabi.
  Yasal durum bilinmiyor.

1980 basımıEthnographic Atlas kitabının listelediği 1,231 toplumdan, 186'sınıntek eşli, 453'ünün nadirenpolijinik, 588'inin sıkçapolijinik ve 4'ününpoliandrik toplumlar olduğunu ortaya koymuştur.[3] Poliandri sadeceHimalayalarda bulunan dağ toplumlarında gözlemlenmiştir.

Tek eşlilik

[değiştir |kaynağı değiştir]
Ana madde:Tek eşlilik

Monogami olarak da bilinen tek eşlilik, bir kişinin hayatı boyunca ya da belirli bir zaman süresince tek bir eşe sahip olması durumudur.

AntropologJack Goody'nin araştırmalarına göre monogami veçeyiz hazırlama,pulluk ile tarım yapma ile yüksek oranda bağlantılıdır ve bu bağlantı İrlanda'dan Japonya'ya kadar Avrasya'daki pek çok toplumda gözlemlenir. Buna karşınçapa ile tarım yapanSahra Altı Afrika toplumlarındabaşlık parası vepoligami yaygındır.[4] Ayrıca bir toplumun büyüklüğü, o toplumda insan ahlakının tanrılara atfedilmesi ve toplumdaki monogami yaygınlığı arasında da istatistiksel bağlantı bulunmaktadır[5]

Çok eşilik

[değiştir |kaynağı değiştir]
Ana madde:Çok eşlilik

Çok eşlilik veya poligami, bir kimsenin aynı esnada birden fazla kişiyle evli ya da birlikte olmasıdır.[6] Terim çok karılılık (polijini), çok kocalılık (poliandri) vegrup evliliği durumlarını kapsamaktadır.[7]

Polijini

[değiştir |kaynağı değiştir]
Ana madde:Polijini

Küresel insan genetik çeşitliliği üzerine yürütülmüş bir moleküler genetik çalışmaya göre, insanlar yerleşik hayata ve tarıma geçmeden önce çok karılı olarak yaşamaktaydı. Bu geçiş Avrasya'da 10.000 ile 5.000 yıl önce, Amerikalar ve Afrika'da ise daha sonra meydana gelmiştir.[8] Yukarıda belirtildiği üzere antropologJack Goody'nin araştırmaları,çapa ile tarım yapanSahra Altı Afrika toplumlarında başlık parası vepoligaminin yaygın olduğunu ortaya koymuştur.[4] Daha sonraki karşılaştırmalı araştırmalar, bir toplumda pulluk kullanımının çok veya tek eşliliği belirleyen en önemli faktörü oluşturduğunu, savaşlarda yüksek erkek ölüm oranı (devletsiz toplumlarda) ve hastalıklar (devletli toplumlarda) da az miktarda etki gösterdiğini bulmuştur.[9]

Poliandri

[değiştir |kaynağı değiştir]
Ana madde:Poliandri

Poliandri, nadir görülen bir evlilik yapısıdır. En sık görüldüğüHimalaya Dağları'nda poliandri arazi azlığı ile bağdaşlaştırılmıştır. Bu bölgede gözlemlenen evliliklerde bir ailede yer alan tüm erkek kardeşler bir kadın ile evlendirilmektedir. Bu sayede arazinin paylaştırılmasından kaçınılmaktadır.[10] Himalayalar dışında da poliandriye izin veren toplumlar keşfedilmiş, bu bölgelerde gelenek bir çocuğun birden fazla babaya sahip olabileceği inancı ile ilişkilendirilmiştir.[11]

Yasalar ve kurallar

[değiştir |kaynağı değiştir]

Hemen hemen her toplum, iki kişinin evlenebilmesi için şartlar belirlemiştir. Evlilik kurumu için de aynı şekilde kurallar konulmuştur. Bu şartlar ve kurallar zaman içinde de değişikliklere uğrasalar da genel olarak cinsiyetleri, ait oldukları toplumsal gruplar, sağlık ve kısırlık durumu, akrabalık derecesi, ayrı/ortak mülkiyet, birbirlerini ve ortak çocuklarını temsil edebilme, onların sorumluluklarına ortaklık, soyadı, miras, sadakat (-sizlik), ayrılma,boşanma,nafaka, çocukların veya eşin söz konusu olduğu hukuki davalar veya toplumsal meselelerde karar verme veya şahitlik etme/etmeme yetkisi/hakkı gibi konuları içerir.

Örneğin günümüzde birçok ülkede hemcins bireylereşcinsel evlilik yapabilir. Buna karşılık aynı bu ülkelerde belli bir süre önce, eşcinsellik çok ağır cezalara layık görülürdü. Bazı ülkelerde ise hâlen eşcinsellik yasaktır. Pek çoktoplum, kişinin aynı anda birkaç eşle birden evlendiği çok eşliliğe izin vermemektedir. Yakın akrabalık sınırı Orta Çağ Hristiyanları için Latin hesabıyla 6 derece, alman hesabıyla 3 derece idi; Bugünlerde akrabalık sınırlamaları en azlara yakındır. Eskiden dinler veya etnik gruplar arası evlilikler yasak olabiliyordu. Toplumlar arasında evlilikle ilgili derin farklar bazı gurbetçilerin oralı bir eş yerine memleketten, belki hiç tanımadığı, ama kendi evlilik anlayışına uyan bir "mektuplu gelin" ile evlenmeyi seçmelerine bile sebep olabilmiştir.

Evlilik olağan olarak,ailenin çoğalmasının temelini oluşturur. Yani, evli çiftinçocuk yaparak onları yetiştirmeleri beklenir. Nitekim,insan topluluklarının çoğunda, evlenme vardır ve dünyaya çocuk getirilmesi, bunların korunması, eğitilmesi, düzgün bir hayat için donandırılması gibi uzun soluklu amaçları gerçekleştirmek için eşlerin bir araya gelmesi, bunun gereği olan sorumlulukları toplum gözetiminde üstlenmesi olarak kabul edilir. Bununla beraber, bazı evlenmelerin böyle bir amacı bulunmadığı da bir gerçektir, örneğin geç yaşta yapılan evlilikler, eşcinsel evlilikler veyaölüm halindeyken yapılan evlenmeler gibi.

Medeni hukuk ve tarihte evlenme akdinin amacı, müstakbel eşlerin birbirlerine yaptıkları karşılıklı taahhütlere ve toplumun koyduğu kuralların muhasebesi ve kontrolüne resmî bir nitelik kazandırmak ve bu işlemler için gerekli kayıttır. Bazı ülkelerde ispatlanmış uzun süre birliktelik özellikle ortak çocuk varsa birçok konuda evlilik akdi ile eşdeğerli sayılabilmektedir.

Kavramlar

[değiştir |kaynağı değiştir]

Evliliğin çok temel ve evrensel bir toplumsal oluşum olması, her yönünün her dilde farkındalık ve dikkat konusu olmasını ve adlarının konulmasını getirmiştir. Aşağıdaki liste evlilik ve aile olmakla ilgili sözcük ve kavramlardan bazılarını içerir.

KonuKavramKısa açıklama
DurumuBekârHenüz evlenmemiş olan
EvliEvlenmiş olan
Ayrılmış/BoşanmışEvliliği sonlandırılmış olan
DulEşi ölmüş veya eşinden boşanmış kadın veya erkek
AkrabalığıAnneYumurtası döllenip cenin olan, mitokondrisi miras kalan
BabaAnneyi dölleyen, Y-kromozomu miras kalan
EbeveynHukuki anne veya baba
EvlatAnnesi veya babası olunan
TorunAnnesi veya babasının annesi veya babası olunan
Taşıyıcı anneKendi genlerini taşımayan bebeği doğuran
Süt AnneKendi genlerini taşımayan bebeği emziren
AnalıkÇocuğu annesiymiş gibi yetiştiren
ÖzAnne ve babalarının ikisi de aynı olan kardeş, kendinden olan çocuk
ÜveyAnne ve babalarının sadece biri aynı olan kardeş, eşin başka eşinden olan çocuk
KayınAkrabalık ilişkisi evlilikle edinilmiş olanlar
KardeşAnne, baba veya ikisi birden ortak olan
Ağabey/Abi/BiraderAnne, baba veya ikisi birden ortak olan erkek
Bacı/AblaAnne, baba veya ikisi birden ortak olan kız
AmcaBaba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek
DayıAnne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek
HalaBaba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın
TeyzeAnne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın
BaldızEşi olan kadının kız kardeşi
Eniştekız kardeşin eşi olan erkek
GörümceEşi olan erkeğin kız kardeşi
YengeErkek kardeşin eşi olan kadın
EltiEşi olan erkeğin erkek kardeşinin eşi olan kadın
BacanakEşi olan kadının kız kardeşinin eşi olan erkek
Kayın (birader)Eşi olan kişinin erkek kardeşi
KaynataEşi olan kişinin babası
KaynanaEşi olan kişinin annesi
DamatKız evladın kocası
KuzenAmca, dayı, teyze veya halanın evladı
GelinErkek evladın karısı
EvlatlıkAile dışından evlat edinilmiş çocuk
BeslemeAile dışından ev halkına dahil edilmiş çocuk
TipleriMonogami: Tek eşlilikÖmür boyu
Sıralı: Peş peşe tek (toplamda çok) eşlilik
Poligami: Çok eşlilikPoliandri: Çok kocalılık
Polijini: Çok karılılık (harem)
Grup evlilik: Grup içinde her kişinin bir öbürüyle, "resmi / imamnikahlı" ve/veya "nikahsız", “Çoklu sadakat”, "birincil eş - ikincil eş", “Yakınlık ağı”, "çok sevgililik/çoklu aşk" (poliamori), “sorumlutek eşlilik-dışı ilişki” (responsible non-monogamy),eşcinsel olan veya olmayan ilişkiler, “Açık ilişki” (open relationship), “çapkınlık”, “tek gecelik ilişki” gibi kavramların o grubun durumuna uygun bir karması şeklinde oluşturduğu durum.
EşcinselKendi cinsinden biri ile evlilik
GeçiciBelli bir süre evli kalmak amaçlı beraberlik
RollerGelinEvlenen (ve kocasının evine taşınan) kadın
Güveyi/DamatEvlenen erkek
İç GüveyisiEvlenip karısının evine taşınan erkek
ŞahitEvlilik akdini görüp onaylayan
SağdıçEvlilik töreninde erkek tarafından rolü yörelere göre değişen erkek kişi
EvreleriArkadaş/Takılma/ÇıkmaEvlilik henüz söz konusu olmadan beraberlik
Söz /SözlüEvlenme ufukta
Nişan /NişanlıEvlenmeye hazırlanırken
Nikâh/EvliEvlenme anlaşması ve sonrası
Kına.
Düğün.
Balayı.
Gebelik.
Doğum.
LohusaBebeğiyle doğum ertesi ilk günleri yaşayan anne
Kırkı çıkmışBebeğiyle doğum ertesi 7 haftalık veya 40 günlük ilk özel dönemi bitirmiş olan anne
Bebekli.
Çocuklu.
Ergen evlatlı.
Yetişkin evlatlı.
KayınlıkEvlat everip kaynana, kaynata rolü üstlenenler
Torun torba sahibiEvini evlatları, onların eşleri ve çocukları ile paylaşanlar
Boş yuvaÇocuklar kendi evlerine çıkınca yalnız kalan çift
DulEşinin ölümü dolayısıyla tek kalmış olan
Kural dışıGayri meşruNikâhsız birliktelik, nikâhsız çocuk doğurma durumu
Çocuk evliliğiGenellikle sadece gelinin evlilikte yaşının çok küçük olması
Kaçırma /alıkoymaZorla evliliğe, uzun birlikteliğe zorlama
Beşik kertmeEvlilikleri doğumda kararlaştırılmış kız ve oğlan çocuk
Hayat kadınıPara karşılığı birlikte olunan kadın
JigoloPara karşılığı birlikte olunan erkek

Ayrıca bakınız

[değiştir |kaynağı değiştir]

Kaynakça

[değiştir |kaynağı değiştir]
  1. ^"Marriage | Definition, History, Types, Customs, Laws, & Facts | Britannica".www.britannica.com (İngilizce). 20 Haziran 2023. 17 Haziran 2015 tarihindekaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2023. 
  2. ^Ember,Carol R. (16 Temmuz 2021)."Marriage and Family". 9 Haziran 2023 tarihinde kaynağındanarşivlendi10 Ağustos 2023. 
  3. ^Ethnographic Atlas Codebook 18 Kasım 2012 tarihindeWayback Machine sitesindearşivlendi. derived from George P. Murdock’sEthnographic Atlas recording the marital composition of 1,231 societies from 1960 to 1980.
  4. ^abGoody, Jack (1976).Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain. Cambridge: Cambridge University Press. s. 7. 
  5. ^Roes, Frans L. (1992). "The Size of Societies, Monogamy, and Belief in High Gods Supporting Human Morality".Tijdschrift voor Sociale Wetenschappen.37 (1): 53-58. 
  6. ^"Sözlük tanımı".dictionary.com (İngilizce). 13 Mart 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2020. 
  7. ^Zeitzen, Miriam Koktvedgaard (2008).Polygamy: a cross-cultural analysis. Berg. s. 3.ISBN 978-1-84520-220-0. 1 Ağustos 2020 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2020. 
  8. ^Dupanloup I, Pereira L, Bertorelle G, Calafell F, Prata MJ, Amorim A, Barbujani G (2003). "A recent shift from polygyny to monogamy in humans is suggested by the analysis of worldwide Y-chromosome diversity".J Mol Evol.57 (1):85-97.Bibcode:2003JMolE..57...85D.CiteSeerX 10.1.1.454.1662Özgürce erişilebilir.doi:10.1007/s00239-003-2458-x.PMID 12962309. 
  9. ^Ember, Carol R. (2011). "What we know and what we don't know about variation in social organization: Melvin Ember's approach to the study of kinship".Cross-Cultural Research.45 (1):27-30.doi:10.1177/1069397110383947. 
  10. ^Levine, Nancy (1998).The Dynamics of polyandry: kinship, domesticity, and population on the Tibetan border. Chicago: University of Chicago Press. 
  11. ^Starkweather, Katherine; Hames, Raymond (Haziran 2012)."A survey of non-classical polyandry".Human Nature.23 (2): 149-72.doi:10.1007/s12110-012-9144-x.PMID 22688804. 4 Aralık 2019 tarihinde kaynağındanarşivlendi5 Ağustos 2020. 
Vikipedi'nin kardeş projelerinden

hakkında daha fazla bilgi edinin
Vikisözlük'te araVikisözlük'te tanımlar
Commons'ta araCommons'ta dosyalar
Vikisöz'de araVikisöz'de alıntılar
Yasal senaryolar
Dini
Yaş
Görücülük
Tören
Duruma bağlı
temel
Ölüm
Finansal
Kolaylık
Diğer
Fiili
Endogami
Ekzogami
tek eşli olmayan
Cinsiyetsiz
Diğerleri
Türler
Romantik aşk
Tek eşlilik olmayan
Gündelik seks
Romantik olmayan
Tarihi
Olaylar
Duygular
Uygulamalar
İstismar
Evlilik öncesi
Konumlar
Giyim
Nesneler
Katılımcılar
Gelenekler
Yiyecek ve içecek
Bölgeler
Ülkeye göre
Balayı
Diğer
Doğum günü
Çekirdek aile
Geniş aile
Evlilik yoluyla
Akrabalık
Diğer
Temel haklar
Hak mücadelesi
İlgili konular
Fizyolojik olaylar
Üreme sağlığı ve
Cinsel eğitim
Kimlik
Seks ve hukuk
Tarih
İlişki ve toplum
Ülkelere
İnsan cinsel eylemi
Seks sektörü
Din ve cinsellik
Akrabalık terminolojisi
Teoriler
Ebeveynlik stilleri
Teknikler
Çocuk disiplini
Taciz
Yasal ve
sosyal yönler
Organizasyonlar
Uzmanlar
Otorite kontrolüBunu Vikiveri'de düzenleyin
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Evlilik&oldid=36455658" sayfasından alınmıştır
Kategoriler:
Gizli kategoriler:

[8]ページ先頭

©2009-2026 Movatter.jp