| Dikili | |
|---|---|
_Dikili_Turkey.jpg) | |
 Türkiye'de yeri | |
 İlçe sınırları haritası | |
| Ülke | Türkiye |
| İl | İzmir |
| Coğrafi bölge | Ege Bölgesi |
| İlçe oluşu | 13 Ekim 1928 |
| İdare | |
| • Kaymakam | Alper Faruk Güngör |
| • Belediye başkanı | Adil Kırgöz (CHP) |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 534 km² |
| Rakım | 10 m |
| Nüfus (2018) | |
| • Toplam | 44.172 |
| • Kır | - |
| • Şehir | 45.217 |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (TSİ) |
| Posta kodu | 35980 |
| İl alan kodu | 0232 |
| İl plaka kodu | 35 |
Dikili,Türkiye'ninİzmir ilinin bir ilçesidir. İlçenin doğusundaBergama ilçesi, kuzeyindeBalıkesir ili, batısında ve güneyindeEge Denizi bulunmaktadır.
İlçede yapılan arkeolojik çalışmalar sonucunda Dikili'nin MÖ 5000-MÖ 4000 yıllarına kadar uzanan bir geçmişi olduğu anlaşılmıştır. Ağıl Kale ve Kale Tepe ilk yerleşim merkezlerindendir. Arkeolojik bulgular sonucunda bu bölgede Akaların yaşadığı ve kente Aternagus denildiği ortaya çıkmıştır. İlkçağda Lidyalılar, İranlılar, Frikyalılar, Mysialılar ile Romalılar ve Bergamalılar Orta Çağ'da ise Bizanslılar, Cenovalılar, Selçuklular ve Osmanlılar Dikili'ye hakim olmuşlardır. Bu kadar çok uygarlığın yaşadığı Dikili;Aristo,Hermos,August,İskender gibi ünlü kişileri tarihi süreçte ağırlamış;Aterneus,Astria,Teutronia gibi kent ve siteleri topraklarında barındırmıştır.
Selçuklular tarafından ele geçirildikten sonra Osmanlı egemenliğine girmiştir.Karaosmanoğullarının bölgede çiftlik kurup burada dikmelik yetiştirmesi ile "Dikmelik" adını alan ilçe, daha sonra "Dikili" diye isimlendirilmiştir. Doğal güzellikleri açısından Merdivenli köyünde bir doğal göl, Demirtaş ve Deliktaş köylerinde de çamlık ve tarihi mağaralar bulunmaktadır. İlçeye bağlıÇandarlı önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. Dikili'nin tarihsel geçmişi oldukça eskilere gider. Antik yerleşim yeri Pitane'de elde edilen eserler Bergama Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir. Osmanlı dönemindeII. Murat'ın ünlü SadrazamıÇandarlı Halil Paşa,Çandarlı Kalesi'ni yeniden yaptırmıştır.
ÖnceleriBergama ilçesine bağlı köy iken 1860'ta bucak olmuştur. 13 Haziran 1919'dan 14 Eylül 1922'ye kadar Yunan işgali altında kalmıştır. 1923'te belediye teşkilatı kurulan Dikili, 13 Ekim 1928'de Bergama'dan ayrılarak ilçe olmuştur.[3]
İzmir'in kuzeyinde yer alan Dikili'nin il merkezine uzaklığı 120 kilometredir. İlçenin doğusundaBergama ilçesi, kuzeyindeBalıkesir ilininAyvalık ilçesi, batısında ve güneyindeEge Denizi bulunmaktadır. İlçenin yüzölçümü 534 km²dir.[1] Dikili ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 8 metredir.[4]
Merdivenli veDenizköy'de bulunankrater gölleri ilemağaraları veMadra Çayı'na dayananormanları ilçenin doğal zenginlikleri arasındadır.
Plaj Uzunluğu: Dikili Plajı 20 km, Çandarlı Plajı ise 22 km uzunluğundadır.[5]
| Yıl | Toplam | Şehir | Kır |
|---|---|---|---|
| 1935[6] | 10.435 | 3.410 | 7.025 |
| 1940[7] | 11.260 | 3.189 | 8.071 |
| 1945[8] | 12.587 | 3.852 | 8.735 |
| 1950[9] | 14.055 | 4.185 | 9.870 |
| 1955[10] | 15.414 | 4.717 | 10.697 |
| 1960[11] | 16.307 | 5.387 | 10.920 |
| 1965[12] | 18.203 | 5.805 | 12.398 |
| 1970[13] | 18.348 | 6.166 | 12.182 |
| 1975[14] | 18.842 | 6.916 | 11.926 |
| 1980[15] | 19.255 | 7.637 | 11.618 |
| 1985[16] | 20.169 | 8.201 | 11.968 |
| 1990[17] | 23.219 | 10.023 | 13.196 |
| 2000[18] | 30.115 | 12.552 | 17.563 |
| 2007[19] | 27.348 | 14.545 | 12.803 |
| 2008[20] | 30.863 | 15.530 | 15.333 |
| 2009[21] | 31.907 | 16.269 | 15.638 |
| 2010[22] | 33.021 | 17.088 | 15.933 |
| 2011[23] | 34.358 | 17.895 | 16.463 |
| 2012[24] | 35.230 | 18.669 | 16.561 |
| 2013[25] | 36.124 | 36.124 | veri yok |
| 2014[26] | 41.999 | 41.999 | veri yok |
| 2015[27] | 40.537 | 40.537 | veri yok |
| 2016[27] | 41.275 | 41.275 | veri yok |
| 2017[27] | 41.697 | 41.697 | veri yok |
| 2018[27] | 44.172 | 44.172 | veri yok |
| 2019[27] | 43.806 | 43.806 | veri yok |
| 2020[27] | 45.217 | 45.217 | veri yok |
| 2021[27] | 46.587 | 46.587 | veri yok |
| 2022[27] | 47.360 | 47.360 | veri yok |
Not: Büyükşehir yasası nedeniyle köyler mahalle statüsüne geçtiğinden 2013'ten itibaren kır nüfusu tabloda yer almamıştır.
İlçede ekonomitarıma dayanmaktadır.Tütün,pamuk,zeytin üreticiliği veseracılık yapılmaktadır.Dikili Limanı,turizm açısından ilçenin önemli bir gelir kaynağıdır. Temizplajları,termal kaynaklarının zenginliği, iç ve dış turizm açısından önemlidir.
Bergama-Dikili karayolunun Dikili yol ayırımına yakın bir yerde (Ağılkale) bulunur. Aterneus Kalesi'nin yapım tarihi Pergamon'dan daha eskidir ve tunç devrine dayanmaktadır. 14 hektar alan üzerinde kurulmuş olan Dikili Aterneus Kalesi'nde bulunan en eski malzeme M.Ö. 1200 tarihine kadar gitmektedir. Münih Üniversitesi Öğretim Üyesi Jeofizik Uzmanı Dr. Albrecht Matthaei başkanlığında yapılan yüzey kazılarında, kazılmadan yüzeyde ne varsa o ortaya çıkarılmıştır. Alanda seramik araştırmaları yapılarak buradaki kentin tüm kronolojisini bulunmuştur. Bu bulgulara göre; M.Ö. 1200 yılından 2. yüzyıla kadar kentte kesintisiz bir yerleşmenin olduğu ve bundan sonra kentin terk edildiği, M.S. 13. yüzyıla kadar harabe olarak kaldığı, daha sonra buraya Bizansların geldiği anlaşılmaktadır. Kent M.Ö. 4. yüzyılın ikinci yarısında çok büyümüş ve kentin diğer kentlerle ilişkisi sınırlı, içine dönük olarak kalmış, kendileri ürettikleri malzemeleri kullanıp diğer kentlerle alışveriş yapmamışlardır. Daha sonra ne olduğu anlaşılamadan her yerden mal almaya başlamışlardır. Surların genişliğinden kentin çok büyük olduğunu anlıyoruz. Kentin ören yeri 177 m yükseklikteki Kaletepe üzerinde bulunmaktadır. Dr. Matthaei bu tepenin yamaçlarının evlerle dolu olduğunu belirterek; "Buranın M.Ö. 2. yüzyılda sivrisinek ve sıtma yüzünden terk edilmiş olabileceğini, bu konuda jeomorfologların araştırma yaptığını söylemiştir. İnsanlar buradan ayrıldıktan sonra burada harçsız yapılan surlar zamanla toprak hareketleri, doğa olayları ile kendiliğinden harabe haline dönmüş ve kayan topraklar ve taşlar evlerin üzerlerini kapatmıştır. Helenistik dönemde yapıldığı için önemli bir yerdir ve Helenistik dönem bütün ayrıntılarıyla burada yaşamaktadır.[28]
Dikili'nin güneyindeki Çandarlı Körfezinin kuzey kıyısında yer alan bir yerleşim yeridir. Eoılı kenti olan Çandarlı'nın Akropukin'de gerçekleştirilen kazılarda "Myken Keramiği", M.Ö. 625-500 yıllarına dayanan vazolar, küçük yapıtlar ve arkaik heykel bulunmuştur. Bu eserler günümüzde İstanbul ve Bergama Arkeoloji Müzelerinde sergilenmektedir.
Çandarlı'nın 13 ya da 14. yüzyıllarda yapıldığı bilinen görkemli kalesi Türkiye'nin en iyi korunmuş kalelerinden biridir. Çandarlı (Pitane) yöresinde söylenceye göre Amazon kadın savaşçılar yöreye egemen olmuşlar ve Pitane başta olmak üzere birçok kıyı kentin kurucusu olmuşlardır. Anlamı “kadın kenti, kraliçe kenti” olan Pitane sözcüğü de buradan gelmektedir.
Türkler, Çandarlı'ya Asar ve Hisar gibi adlar da vermişlerdir.[28] Dünya Mirası Geçici Listesinde Yer alan Çandarlı Kalesi:
2013 yılında “Ceneviz Ticaret Yolu'nda Akdeniz'den Karadeniz'e Kadar Kale ve Surlu Yerleşimleri” kapsamında Dünya Miras Geçici Listesi'ne alınan 7 kaleden 2'si İzmir İlindedir. Cenevizliler döneminde önemli bir ticaret limanı olan ve kentin savunmasında önem taşıyan Foça Kalesi ile sağlamlığı ve görkemli yapısıyla dikkat çeken Çandarlı Kalesi listeye girmiştir ve asıl listeye alınması yönünde çalışmalar devam etmektedir.Çandarlı Kalesi'nin bulunduğu alan arkaik dönemden kalmadır, fakat kalenin yapım tarihi tam olarak belli değildir. 13. ve 14. yüzyılda Cenevizliler Foça'da hâkimiyetlerini sürdürürken Çandarlı'yı da kontrol altına alıp bu limanı ticaret amacıyla kullanmışlardır.[28]
Nebiler Şelalesi: Nebiler Köyü ve Şelalesi, barındırdığı küçük şelaleleri, düdeni ve güzel trekking parkurları ile özellikle genç turistlerin doğa yürüyüşü ve trekking aktiviteleri için büyük ilgi odağıdır.
Dikili Atatürk Botanik Bahçesi: Tropik bölgelerden Alp dağlarına kadar çok geniş bir coğrafyaya ait pek çok bitki türünü barındırır. Yaklaşık üç bin bitki çeşidinin yarattığı renk cümbüşü ile ziyaretçilerine keyif veren güzelliği ve zenginliği dünyaca bilinir.Burası, Türkiye'nin en yetkin ve uluslararası nitelikteki tek botanik bahçesidir. Arbeterum'da yüzlerce ağaç ve çalı türü yetiştirilmektedir. Ayrıca kurutulmuş bitki örneklerinin korunduğu ve üzerinde bilimsel araştırmaların yapıldığı bir Herbaryum Merkezi de yer almaktadır. Atatürk'ten Latin alfabesi dersi alan doğa aşığı merhum Macit Ersoy'un Dikili'de oluşturduğu botanik bahçesidir. Dikili Belediyesi'nin gösterdiği otuz hektarlık alanda çalışmalara başlayan bitki araştırmacısı Ersoy, gezdiği tüm ülkelerden getirdiği bitki tohumlarını yetiştirerek Türkiye'nin kamuya açık ilk botanik bahçesini oluşturmuştur.[28]
Nebiler Ilıcası: Hamam bölümünde sıcaklık 57 derece, açık kaynakta 53 derecedir. Suyunda hidroasenat bulunan ılıca ağrı dindirici, kısmi felç, böbrek taşı, kum, romatizma, kadın hastalıkları, cilt hastalıkları ve damar tıkanıklıklarına iyi gelir.
Çamur Ilıcası: Ilıca çamur banyosu yapıldığı için bu adla anılıyor. Su sıcaklığı 47 derece olup, kaynakta 72 derecedir. İçinde, erimiş silisyum ve birçok mineral bulunur. Ağrı, sızı, romatizma ve cilt hastalıklarına birebir şifadır.
Bademli Deniz Ilıcası: Yaz-Kış burada hem denize hem ılıcaya girebilirsiniz. Bademli ılıcasının kaynak sıcaklığı 65 derece, deniz ve açık kaynar sıcaklığı 42 derece dolayındadır. Hidroasenat ve arsenik bulunan suyun ağrı, sızı, romatizma, böbrek taşı ve cilt hastalıklarına iyi geldiği bilinmektedir.
Kaynarca: Su sıcaklığı kaynama ve buharlaşma noktası olan 100 dereceyi bulur.
Kocaoba Ilıcası: Bu ılıcanın su sıcaklığı 45-56 derece arasındadır.[28]
| Seçim | Belediye Başkanı | Parti | Oy Oranı | |
|---|---|---|---|---|
| 1963 | Seniha Tınay | Adalet Partisi | %72,71 | |
| 1968 | %62,62 | |||
| 1973 | Bağımsız | %36,47 | ||
| 1977 | Çetin Sinecener | Adalet Partisi | %49,03 | |
| 1984 | Osman Nuri Özgüven | Sosyal Demokrasi Partisi | %37,19 | |
| 1989 | Sosyaldemokrat Halkçı Parti | %47,39 | ||
| 1994 | Yüksel Uçar | Anavatan Partisi | %48,97 | |
| 1999 | %44,93 | |||
| 2004 | Osman Nuri Özgüven | Sosyaldemokrat Halk Partisi | %34,66 | |
| 2009 | Cumhuriyet Halk Partisi | %41,12 | ||
| 2014 | Mustafa Tosun | %51,62 | ||
| 2019 | Adil Kırgöz | %57,70 | ||
| 2024 | %38,77 | |||
İlçede 31 ilköğretim okulu, 3 ortaöğretim kurumu bulunmakta; 3759 öğrencinin eğitim gördüğü bu okullarda 214 öğretmen görev yapmaktadır.
İlçe Sağlık Grup Başkanlığına bağlı olarak Dikili Merkezde 2, Çandarlı Kasabası ile Kabakum ve Bademli köylerinde birer olmak üzere toplam 5 adet Sağlık Ocağı Mevcuttur. Kocaoba, Salihler, Deliktaş ve Denizköy köylerinde birer adet sağlık evi bulunmaktadır.
