Asya,Avrupa'nın doğusunda,Büyük Okyanus'un batısında,Okyanusya'nın kuzeyinde veArktik Okyanus'un güneyinde bulunankıta, yüz ölçümü olarak Dünya'nın en büyük kıtası, aynı zamanda nüfus açısından en kalabalık kıtasıdır. Sınırları değişkenlik gösterse deAvrupa veAfrika kıtaları ile kara sınırı vardır. Avrupa ile birlikleAvrasya'yı, Avrupa ve Afrika kıtalarıyla birlikteEski Dünya'yı oluşturur. İnsanlığın Afrika'dan çıktıktan sonra ayak bastığı ilk kıta olan Asya, aynı zamanda Dünya üzerindeki birçok dinin çıkış bölgesidir.Ortadoğu kökenliİslam,Hristiyanlık gibi İbrani dinler ileHint Yarımadası kökenliBudizm veHinduizm gibiDharmatik dinler buna örnektir.Kuzey Kutup Dairesi'ndenEkvator'a kadar uzanan Asya Kıtası, yeryüzünün en alçak noktası olanLut Gölü ve en yüksek noktası olanEverest gibi çok farklı yeryüzü şekillerini içinde barındırır.
TarihçiHerodot tarafından bu terim ilk kez bugünküSalihli Ovası, sonraları daGediz Havzası'nı nitelemek için kullanılmıştır.Sardes'in zenginliklerini anlatırken bu kenti Asya'nın başkenti olarak betimlemiştir. Zamanla Asya terimi önceAnadolu yarımadası sonraları iseÇin'e veMoğolistan'a kadar (Marko Polo'nun keşifleriyle) olan toprakların tamamı için kullanıldı.
Asya, kuzeydenArktik Okyanusu ile sınırlıdır. Kuzey doğuda, Amerika'dan sığ bir deniz olan 100 km genişliğindekiBering Boğazı vasıtası ile ayrılmaktadır. Kıta doğudaBüyük Okyanus ile sınırlanır. Ancak kıyı açıklarında okyanus tabanından yükselen kuzey-güney doğrultulu dağların su üzerine çıkan kısımlarını oluşturan ada ve takım ada girlandları yer almaktadır. Burada;Aleut,Japon,Bonin veMarian derin deniz çukurluklarından geçen ve "Andezit Hattı" adı verilen bir çizginin batısındaki bölge ile orada yer alan ada ve takım ada girlantları Asya anakarasına aittir.
Kıtanın güneydoğu sınırı biraz karışık olmakla birlikteSunda Adaları ileArafura Denizi arasından geçen hat sınır olarak kabul edilebilir. Kıtayı güneydenHint Okyanusu sınırlandırmaktadır.
Asya'nın, Avrupa'nın doğusu ile iç içe girdiği batı sınırı ise oldukça tartışmalı bir meseledir. Mesela Anadolu Asya kabul edilmesine rağmen Avrupa'nın güneydoğusuna daha çok benzemektedir veDoğu Avrupa Ovası da Asya'nın kuzeydoğusuyla benzerlik gösterir. Ancak kabul edilen görüşe göreAnadolu veKafkaslar Asya'dan sayılırkenTrakya Avrupa'ya dahil edilmektedir.
İnsanların Asya'ya yayılması ile Asya tarihinde genel olarakAvrasya stepleri,Doğu Asya,Güney Asya veOrta Doğu önemli rol oynamıştır. Asya kıtasının kuzey kısımlarıgür ormanlar vetundra ile kaplı olması nedeniyle bu alanlarda çok az insan yaşamıştır.
Asya'ya ayak basan ilkhominidin 1.8 milyon yıl önce Afrika'dan göç etmişHomo erectus olduğu ve burada 40.000 yıl öncesine kadar da yaşadığı düşünülmektedir.[1] Bu türe aitJava Adamı vePekin Adamı gibi fosiller Güneydoğu ve Doğu Asya'da bulunmuştur. İlkmodern insanın ayak basması ise 60.000 ila 100.000 yıl önce gerçekleşmiştir.[1]
Tarih öncesi çağlarda Asya'da üretilmiş çeşitli kalıntılar bulunur. Örneğin MÖ 10.000 yılına tarihlenen veTürkiye'nin güneydoğusunda yer alanGöbekli Tepe Asya kıtasında yer alır ve bilinen en eski insan yapımı dini yapılardan biridir. Bu tarihten kısa bir zaman sonra ise Ortadoğu'daTarım devrimi başlamış,Bereketli Hilal denen bölgede ilk tarım faaliyetleri yürütülmüştür. Bu, ilerleyen çağlarda bu bölgede ilk devletlerin kurulmasına ve medeniyete zemin hazırlamıştır.
Orta Doğu, MÖ 7. yüzyıldan itibaren İrani kökenliMed veAhameniş İmparatorlukları'nın kontrolüne girmiştir.Büyük İskender M.Ö. 4. yüzyıldaTürkiye'denHindistan'a kadar bir alanı ele geçirerek Ahamenişleri çökertmiştir. Daha sonra bu devlet daha küçük devletlere bölünmüş,Selevkos ve sonrasındaPartlar veSasaniler bu bölgeleri ellerinde tutmuştur. Roma kontrolüne giren Ortadoğu daha sonra çeşitli farklı halkın egemenliğine girmiştir. Bunlardan biri olanOsmanlı İmparatorluğu 16. yüzyıldan itibarenOrta Doğu,Kuzey Afrika veBalkanlar'ı kontrol altına almış, ancak 20. yüzyılda yıkılıştır.
Çin'de MÖ 200 sonrasında,Qin Hanedanı döneminde büyük bir genişleme yaşanmış, Güney Çin ve Vietnam bu hanedanın hakimiyetine girmiştir. AyrıcaKonfüçyüsçülüğün temelleri atılmıştır. Daha sonra gelenHan Hanedanı İmparatorluğu daha da genişletmiş, Orta Asya'ya kadar uzanan bir devlete dönüştürmüştür. Bu hanedanın yıkılması ileÜç İmparatorluk dönemi başlamıştır. Bu hanedanlarıTang,Song,Yuan veMing izlemiştir. Ming Hanedanı'nı Qing Hanedanı devirmiş, ülkeyi 17. yüzyıldan 20. yüzyılın başına kadar yönetmiştir.
Moğol İmparatorluğu'nun genişlemesini gösteren bir gif
Birçok antik uygarlık, Çin'e bağlıİpek Yolu'nda gerçekleşen ticaret sonucunda Hindistan, Orta Doğu ve Avrupa üzerinden birbirlerini etkilemiştirler. Hindistan'da başlayanHinduizm veBudizm dini Güney ve Doğu Asya üzerinde önemli bir etkisi olmuştur. AyrıcaAvrasya steplerinde gelişmişİskitler,Hiung-nu,Kimmerler veSakalar gibi halklar Asya kıtasının geniş bölgelerini kontrol etmiştir. Daha sonra bu bozkırlar, Türki ve Moğol halkların istilalarında da rol oynamıştır.
İslam halifeliği ve diğer İslam devletlerinin 7. yüzyılda başlayarak tüm Ortadoğu'yu kontrol altına almış, daha sonra Hindistan veEndonezya'ya kadar genişlemiştir.Haçlı SeferleriMüslümanların elinde bulunanKutsal Toprakları geri almak içinHristiyan Avrupa'nın girişimi ile 12. yüzyılda başlayan bir takım mücadeleler olacaktır.Moğol İmparatorluğu 13. yüzyılda Asya, Çin'den Avrupa'ya kadar uzanan bölgelerin büyük bir kısmını, tüm Asya'nın ve Avrupa'nın büyük kısmını ele geçirecektir.
Rus İmparatorluğu ilerleyen zamanlardaSibirya'nın tüm kontrolünü ele geçirdi ve 19. yüzyılın sonundaOrta Asya'yı hakimiyet altına almaya başladı.
Eski Dünya kara kütlesinin bir parçası olan Asya 44.391.163 km2yüzölçümü ile dünyanın en büyük kıtasıdır. Asya, kuzey-güney doğrultusunda 8.490 km genişliğindedir. Aynı zamanda 1.010 metrelik ortalama yükseltisiyle de dünyanın en yüksek kıtasıdır. Asya bu yükseltisini; dünyanın en yüksek zirvelerini bünyesinde barındıranHimalaya Dağları'na borçludur.
Dünya üzerinde bulunan çeşitli en büyükler Asya'da toplanmıştır. Asya; kıtaların en genişi (44 391 163 km2) ve ortalama yükseltisi en fazla olanı (1 010 m)'dır. Ayrıca dünyanın en yüksek tepesiEverest tepesi, 8.848 m, en büyük gölü olanHazar Denizi, en derin gölüBaykal Gölü, dünyanın deniz seviyesinden en alçak yeri olanLut Gölü, göl yüzeyi -392 m ve dünyanın en alçak havzasıTurfan Havzası -154 m Asya kıtasında bulunmaktadır.
Her türlüiklimin görüldüğü Asya kıtasını dört iklim kuşağına ayırmak en uygun yoldur. Bunlar; Kuzey ve Kuzeydoğu Asya,Orta Asya, Güney veGüneydoğu Asya ile Akdeniz ve Ekvator bölgesidir. Kıtanın kuzeyinde bulunanArktik Okyanusu veKuzey Kutbu, bölgenin iklimini tamamen etkiler. Deniz, senenin birkaç haftası haricinde don halindedir. Irmaklar ancak yazın iki üç ay akabilir. Kalan zamanlarda don halindedir.
Kuzeyi teşkil edenSibirya bölgesinde sıcaklık kışın -50 dereceye kadar düşmekte, yazın ise, en sıcak mevsimde ancak 15 dereceye çıkabilmektedir. Kuzey kuşaktan hemen sonra gelen Orta Asya sert bir kara iklimine sahiptir.Tibet YaylasınınHimalaya ve diğer dağ silsilelerinin bulunduğu bölgede sıcaklık farkları çok yüksektir. Kara ikliminin bir başka özelliği olan yağışların az olması da haliyle mevcuttur. Güney ve Güneydoğu Asya bol yağışlı ılımanMuson iklimine sahiptir.
Yağışlar mevsimlere göre değişiklik arz etmekte olup, yağışlarda en büyük tesir, yazın denizden karaya esen muson rüzgarlarıdır. Kışın tam aksi istikamette, yani karadan denize doğru esen muson rüzgarları,Hindistan' dan çıkıp denizi aşarak,Japonya'nın üzerinden geçerken,Japon adalarına bol yağmur yağmasına sebep olurlar.
Ön Asya'daAkdeniz kıyılarında bulunan bölgelerde, ılımanAkdeniz iklimi hüküm sürer. Yaz mevsiminde çok sıcak olan bu bölge kış aylarında ılıman ve bol yağışlı olur.Ekvator bölgesindeki adalarda ise, bütün sene boyunca ortalama sıcaklığı 27 °C olan ekvator iklimi hakimdir. Asya kıtasının en sıcak bölgesiArabistan veIrak bölgesidir.Bağdat'ta yazın sıcaklık gölgede 50 dereceye kadar çıkar.
Her yönde olduğu gibi yağışlarda da büyük farklılıklar göze çarpar. Yağış ortalaması kuzeybatıdaki çöllerde sıfırdır.Cava,Sumatra,Borneo adaları ileBirmanya'nın bulunduğu güneydoğuda yağış ortalaması 3000 milimetreyi geçer. Akdeniz kıyıları genellikle kış aylarında bol yağış alır.Hindistan ve Birmanya' da yaz mevsimi boyunca devam eden yağışların arkasından sık sık kış kuraklığı gelir.
Kurak mevsimin uzun olduğu bölgelerde mahsul yılda ancak bir defa ekilir. Yağışlar olmadığı zaman ekim yapılamadığından mahsul seneye kalmaktadır. Bu sebepten Hindistan veÇin'de yağışların yetersiz olmasından dolayı zaman zaman büyük kıtlıklar olmuştur. Kurak mevsimin uzun olmadığı bölgelerde bir yılda iki defa mahsul alınabilir.
Bitki örtüsü, tabii olarak iklime bağlı olduğu içindir ki, Asya kıtasının bitki örtüsü de iklimi ile çeşitlilik arz eder. Arktik Okyanusu yakınlarında, buz ve soğuktan dolayı sadece buzlar eridiği zaman ortaya çıkan yosun ve bir iki çeşit bitkiden müteşekkil bir bitki örtüsü mevcuttur. Hiç ağaç bulunmayan bu ovalık bölgede bulunan bu tip bitki örtüsüne "tundra" adı verilir.Tundra bölgesinin güneyindeTayga denilen bölge yer alır.Meşe,çam,ladin vs. ağaçlarından meydana gelen bu balta girmemiş ormanlık bölge, kıtayı doğudan batıya bir yeşil kuşak gibi aşar. Bu Tayga bölgesinin güneyinde Orta Asya'nın tipik karakteri olan bozkırlar ve çöller şeridi uzanır. Bu şeridin güney sınırı olan Orta Asya dağ silsilelerinin akabinde bulunan Muson bölgesinde yaprak döken ağaçlar bol bulunur. Bu daha ziyade kıyı bölgeleridir.
Asya, 4.4 milyarı aşan nüfusu ile dünyanın en kalabalık kıtasıdır. 1.2 milyarı aşan nüfusu ile dünyanın en kalabalık ülkesi olan Çin bu kıtada yer almaktadır. Asya dinlerinin de doğduğu kıtadır.İbrahimi dinler arasında yer alanİslamiyet,Hristiyanlık veMusevilik dinlerinin her üçü de Ortadoğu'da ortaya çıkmıştır. Yine geniş kitlelere hitap edenBudizm veHinduizm de Asya menşeli dinlerdir. Asya aynı zamanda medeniyetler beşiğidir.Türk,Fars,Arap,Çin veHint medeniyetleri bu kıtada binlerce yıldır varlıklarını devam ettirmektedirler. Kıtada 100'ün üzerinde dil konuşulmaktadır. Kıtanın doğusunda sarı, güney kısmındaki adalarda siyah geri kalan kısımlarında ise beyaz ırktan insanlar yaşamaktadırlar.
Asya ekonomisi, 49 farklıdevlette yaşayan 4.4 milyardan fazla insandan (dünya nüfusunun %60'ı) oluşur.[2] Asya dünyadaki en hızlı büyüyen ekonomik bölge veSAGP'ye göreGSYİH bakımından en büyük kıtasal ekonomidir.Çin,Japonya veHindistan dünyanın en büyük on ekonomisi arasındadır.
Doğu Asya veGüneydoğu Asya ülkeleri genel olarak imalat, sanayi ve ticaret[3] ile büyümek için ileri teknoloji endüstrilere ve finans endüstrisine[4] odaklanırlar, Orta Doğu'daki ülkeler ise ekonomik büyüme için esas olarakham petrole[5] bağımlıdırlar. Yıllar geçtikçe, hızlı ekonomik büyüme ve dünyanın diğer ülkeleriyle büyük ticaret fazlalığı nedeniyle Asya'da, 4 trilyon ABD doları üzerindedöviz rezervi, Dünyanın toplamının yarısından fazlası, birikmiş durumdadır.
^Kudüs, İsrail Devleti tarafından başkent olarak kabul edilmektedir.Meclis ve bakanlıkların çoğu Kudüs'te yer alırken bazı idari binalarTel Aviv'de bulunmaktadır.
^Kudüs, Filistin Devleti tarafından başkent olarak kabul edilmektedir.[7] Ancak idâri binalarRamallah’ta bulunmaktadır.
^abPeking Man 19 Nisan 2014 tarihindeWayback Machine sitesindearşivlendi.. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. April 23, 2014.
^"Population of Asia in 2014" [2014'te Asya Nüfusu]. World Population Statistics. 3 Ocak 2016 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 25 Kasım 2014.
.svg)
.jpg)
update.PNG)
