Devasa Akhenaten Heykeli. İskenderiye Ulusal Müzesi.Akhenaton
Akhenaton ya daIV. Amenhotep olarak da bilinir. Mısır yeni dönem18. hanedanının bir firavunudur. KraliçeTiye veIII. Amenhotep'in genç olan çocuğudur. Büyük kardeşi Thutmosis babasından önce ölünce tahta önce ortak oldu, sonra da MÖ 1353-1336 ya da MÖ 1352-1334 yılları arasında 17 yıl (Mısır kronolojisinde değişir) firavunluk yaptı. EşiNefertiti'ydi. Amenhotep Neferjeperura olarak bilinen Akhenaten (Akhenaton veyaAkhenaten), saltanatının beşinci yılına gelindiğinde adını değiştirdi.
Bir firavun olarak Akhenaton, gelenekselçok tanrılıEski Mısır dinini terk etmesi ve Aten'e tapınmayı merkeze alanAtenizmi getirmesiyle tanınır.Mısırbilimciler arasında, onun izlediği din politikalarının tam anlamıyla mutlak birtektanrıcılık mı, yoksamonolatrik,senkretik ya dahenoteist bir inanç biçimi mi olduğu konusunda görüş ayrılıkları vardır.[1][2] Bu dinsel dönüşüm, Akhenaton'un ölümünden sonra tersine çevrildi. Anıtları tahrip edildi ve gizlendi, heykelleri yok edildi ve adı sonraki firavunların düzenlediği hükümdar listelerindençıkarıldı.[3] Geleneksel dini uygulamalar zamanla yeniden hayata geçirildi; özellikle halefiTutankhamun döneminde — ki o da hükümdarlığının başlarında adını Tutankhaten'den Tutankhamun'a çevirmiştir — bu dönüşüm belirgindir.[4] Akhenaton'un ölümünden yaklaşık on yıl sonra,On Sekizinci Hanedan ile doğrudan bağları olmayan yeni yöneticiler ayrı birhanedan kurduklarında, hem Akhenaton'u hem de onun yakın haleflerini itibarsızlaştırdılar; resmî arşivlerde ona “düşman” ya da “suçlu” gibi ifadelerle atıfta bulundular.[5][6]
Amenhotep, doğum ismi. Anlamı "Amon hoşnuttur". Amenophis, ismin Yunan kaynaklarında geçen, Yunancaya uyarlanmış hâlidir.
Nefer-kheperu-Ré, unvanı. Anlamı "Ra'nın şekilleri güzeldir".
Akhenaton, kendisi için kendi belirlediği isimdir. Krallığının beşinci senesinden itibaren, Atenciliği resmi din ilan etmesinden sonra ölene dek bu ismi kullandı. Anlamı "Aten'in hizmetkarı". Bu ismin kaynaklarda alternatif yazılışları çoktur: Akhenaton, Akhnaten, Akhnaton, Ikhnaton...
MÖ 15. yüzyıl sonlarında veya MÖ 14. yüzyıl hemen başlarında dünyaya geldi. Babası III. Amenhotep öldükten sonra tahta geçti. Tahta geçtiği ilk yıllarda aile adı olan Amenhotep'i (Amon'un hoşnut olduğu) kullandı. Beşinci senesinde adını değiştirerek Akhenaton (Aten'in hizmetkârı) ismini kullanmaya başladı ve aynı yılında geleneksel çok tanrılıMısır dinini yasaklayarak tek tanrılıAten dinini kurdu.
Krallığının 6. yılında yüz yıllardırMısır'ın başkenti olanTeb'i terk ederek bugünTel el Amarna olarak bilinen el değmemiş topraklara yeni bir başkent kurmaya karar verdi. Akhenaton, diğer tanrılara olan inancı yok etmek için tapınaklardan diğer tanrıların isimlerini sildirdi.
Akhenaton yaklaşık 15 yıl tahtta kaldı. Ölümünün ardından kurduğu din çöktü. Akhenaton'un şehri yerle bir edildi veHoremheb döneminden itibaren "düşman" olarak kayıtlarda anıldı, daha sonraları ise onunla ilgili her şey yok edilmeye çalışıldı. 19. yüzyılda keşfedilene dek yaklaşık 3000 yıl Akhenaton'un ismi unutuldu.
Stilize kafatasları uzun boyunlu olarak resmedilenAmarna dönemi PrensesleriNeferneferure(solda) ile ablasıNeferneferuaten Tasherit(sağda), kral evindeki bir duvar boyaması.
Akhenaten'inAmarna'dasfenks (Antik Mısır'da yere uzanmış insan başlı aslan heykeli) şeklindeki tasviri.
Akhenaton'un hiç erkek çocuğu olmadığından öldüğünde yerine kızlarından biriyle evlenmiş olan Akhenaton'un isimsiz üvey kardeşiSmenkh-Ka-Re(Smenkhkare) adındaki damadı çok kısa süreliğine firavun oldu. Onun da ani ölümü üzerine Akhenaton'un oğluTutankhamon firavun oldu.Tutankhamon'un baba-bir kızkardeşi olanAnkhesenamen ile olan çocukları ya doğum öncesi ya da doğum sonrası öldü.Tutankhamon da 18 yaşında ölünce tahtaAy ya da Akhenaton'la hiçbir kan bağı ve akrabalığı bulunmayan fakat ordu komutanı olarak sahip olduğu güce dayanarak firavun olduğu zannedilenHoremheb geçti.
Burası yeni dinin yaşanacağı ve Teb'deki düşmanlardan uzak bir sığınak olarak tasarlanmıştı. Bu şehir, tarihteki ilk planlı yerleşimlerden biridir. Binalar, tapınaklar ve yollarıyla tamamen tanrıAton'a tapmak için tasarlanmıştır.Amarna'nın tamamlanmasına yakın Kral ve eşiNefertiti şehre yerleştiler.
Amarna'da bir mezarda bulunan İlahAten için yazılan metin.
Bu aradaMısır büyük bir istikrarsızlığa düşmüştü. Bu dönemde sanatta da yenilikler olmuştur: Firavun resimleri eskisi gibi tanrısal bir durağanlıkla değil, daha çok gerçekçi şekilde çiziliyordu. Bir bakıma sanatın dinden ayrılmasını Akhenaton başlatmıştır. Firavun geleneksel sahneler dışında, yemek yerken, karısını öperken, bir törene başkanlık ederken de çizilebiliyordu. Uzun boyunlu, göbekli resmedilen Firavunun resimleri oldukça ilginçtir. Uzun boyunlu beden yapısı, bu dönemdeki diğer eserlerde de sık sık kullanılmıştır.
Nefertiti,Altes Museum.Akhenaten veNefertiti'nin hayatta kalan kızı ve daha sonra daMısırFiravunuTutankamon'un Büyük Kraliyet Eşi olanAnkhesenamen ileTutankhamun arasındaki samimî alçak kabartma sahnesi. Görüntü ve sanatsal motif açısındanAmarna döneminin tipik özelliklerini yansıtmakta olan bu alçak kabartma sahnesindeTutankhamun'un tören tahtı da geri detayda gözükmektedir.
İktidara gelişinin 5. yılının 8. ayının 13. günü günümüzdeAmarna olarak bilinen, kendisinin iseAkhetaten adını verdiği yeni şehre taşındı. Bir ay öncesinden de IV. Amenhotep olan eski eski isminde taşıdığı 5 katlı unvanlarından çoğunu terk ederek sadeceprenomen olarak kullandığı ilk ismini alıkoymak suretiyle kendi adını resmenAkhenaten olarak değiştirdi.[7]
Akhenaton tahta geçişinin birinci yılında din alanında bir devrim yaparakAtenizm (bazenAtonizm) dinini kabul ettiğini ve tüm diğerMısır tanrılarını reddederek (Ra,Maat,Hathor,İsis,Nephthys,Set, ...) tek tanrıAton'a ibadet edilmesini bir kanunla halka duyurdu. Başlangıçta eskiMısır diniyle benzer gibi gözükse de,Atenizm tek tanrılı bir dine geçiş teşkil etmektedir. Akhenaton'un yaşadığı dönemdeAmon Rahipleri oldukça güçlüydüler. Firavun herhangi bir iş yapmadan rahiplere danışmak ve kehanetlerine başvurmak zorundaydı.
Akhenaton bu etkiden kurtulmak ve kendi inançlarının da doğrultusunda eskiMısır dinini, sihir ve büyüyü yasaklamış,Karnak tapınaklarını kapatıpAmon rahiplerinin görevine son vermiştir.[8] Bu durum ülkede büyük bir kargaşaya sebep olmuştur.
Akhetaten devrindeAten Tapınağı. Akhenaten, Nefertiti ve kızları. AkhetatonAten tapınağının en yüksek rütbeli dinî rahibi olan Meryre'nin mezarının üzerinde yapılan kabartmadan alınan çizim (Amarna).Akhenaten'in müttefik ve vasal devletlerin hediye ve haraçlarının toplaması esnasında yapılan büyük kutlama merasimi; Akhenaten saltanatının onikinci yılında doruk noktasına eriştiğinde yapılmış;AmarnaII. Meryre'nin mezarından alınan çizimler.Kraliyet ailesi ya da bireysel ibadet için yapılmışAten veAltar. Hayat veren bir tanrının ışınları altında kraliyet ailesinin alçak kabartması.Kahire Mısır Müzesi.III. Amenhotep ve KraliçeTiye Henuttaneb ile.BüyükAten tapınağında bulunan dikili anıttaşı.
Akhenaten'in annesinin babası olanYuya'nınEski Ahit veKur'an'da adı geçenYusuf Peygamber( Joseph ) olduğu Mısırlı tarihçiAhmed Osman tarafından iddia edilmiştir.[9]
Akhenaton öldüğünde, tahta Akhenaton'un yerine 10 yaşında olanTutankhaton geçti.Tutankhaton isminiTuthankhamon olarak değiştirerekAmon ve diğer pagan ilahlara tekrar tapınılmasının yolunu açmış oldu. Genç firavun 18 yaşında öldüğünde,Amon rahipleri eski sömürge ve pagan düzenin tekrar getirilmesi sebebiyleTutankhamun'a unutulmaz bir tören yaptılar. Firavun çoktan hazırlanmış olan mezarına, yüzyıllar sonraHoward Carter tarafından bulunmak üzere yerleştirilmiş, Akhenaton ve soyundan birçok kimsenin isimleri ise tapınak duvarlarından silinmiştir.
Akhenaten'in tek tanrılı dinlerin öncülüğünü yapan bir firavun olduğu iddiası ve bu dinin daha sonra Yahudilik şekline dönüşmüş olabileceği birçok bilim insanı tarafından kabul gören bir görüştür.[10][11][12][13][14][15] Bu görüşün en önemli savunucularından birisiMoses and Monotheism (Musa ve tek tanrıcılık) isimli kitabında açıkladığı görüşleriylePsikanaliz biliminin kurucusu olanSigmund Freud'dur.[16] FreudMusa'nın kendisine iman edenlerle birlikte Akhenaten'in ölümünden sonraMısır'ı terk etmek zorunda kalan Atenist bir din adamı olduğunu iddia etmiştir.[17]
Sigmund Freud,Dinin Kökenleri adlı eserinde;Yahudilerinsünnet geleneğini nereden aldıkları sorusunuMısır olarak yanıtlamaktadır. BuradaFreud,Herodot' un,Tarih II. Kitap 104. bölümde,sünnetinMısır'da uzun süreden beri devam eden bir uygulama olduğunu söylediğini ve bilindiği kadarı ile sadeceAntik Mısır'da bulunan bir uygulama olduğunu,Doğu Akdeniz' de başka hiçbir halkın bu geleneği uygulamadığını,Samilerin,Babillilerin veSümerlerin sünnetsiz olduklarının kesin bir şekilde varsayılabileceğini belirtmektedir. Bundan sonraFreud şu sözleri ile anlattığı sonuca ulaşmaktadır:
“
EğerMusa,Yahudilere yalnızca bir din değil aynı zamandasünnet emri de verdiyse birYahudi değil birMısırlıydı ve o durumdaMusa dini olasılıkla birMısır dini ve yaygın dinle zıtlığı göze alındığında daha sonrakiYahudi dininin bazı önemli açılardan uyuştuğuAten (Aton) diniydi.[18]
„
Diğer Mısır Bilimciler iseYahudilik ve diğerSemitik dinî âdetler arasında doğrudan yakın alâkaların mevcudiyetine dikkat çekmektedir.[19]
Jürgen von Beckerath, Chronologie des Pharaonischen Ägypten. Philipp von Zabern, Mainz, (1997)
Berman, Lawrence. 'Overview of Amenhotep III and His Reign,' and Raymond Johnson, 'Monuments and Monumental Art under Amenhotep III' in 'Amenhotep III: Perspectives on his Reign' 1998, ed: David O'Connor & Eric Cline, University of Michigan Press,ISBN 0-472-10742-9
Rosalie David, Handbook to Life in Ancient Egypt, Facts on File Inc., 1998
Peter Clayton, Chronicle of the Pharaohs, Thames and Hudson, 2006
^Yuya's titles included "Overseer of the Cattle of Amun and Min (Lord of Akhmin)", "Bearer of the Ring of the King of Lower Egypt", "Mouth of the King of Upper Egypt", and "The Holy Father of the Lord of the Two Lands", among others. For more see: Osman, A. (1987).Stranger in the Valley of the Kings: solving the mystery of an ancient Egyptian mummy. San Francisco: Harper & Row. pp.29-30
^Freud, S. (1939). Moses and Monotheism: Three Essays.
^William F. Albright,From the Patriarchs to Moses II. Moses out of Egypt. The Biblical Archaeologist, Vol. 36, No. 2 (May, 1973), pp. 48-76. doi 10.2307/3211050
^S. Freud,The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XXIII (1937-1939), "Moses and monotheism". London:Hogarth Press, 1964.
^Freud, S. (1939). Moses and Monotheism: Three Essays...
.jpg)
_3detalle.jpg)
.jpg)
.jpg)
