Türkiye'de12 Eylül 1980 Darbesi'ne giden süreç (1978-12 Eylül 1980); Türkiye'de siyasi, ekonomik, sosyal krizlerin yaşandığı ve 4.250'den fazla kişinin öldürüldüğü dönemdir. "Örtülüiç savaş"[1] ve "küçük çaplı iç savaş"[2] olarak da tanımlanmıştır.
16 Mart 1978 günü İstanbul Üniversitesinde sol görüşlü öğrencilere yönelik bombalı saldırı düzenlendi. Patlamadan sonra üzerlerine ateş açıldı, 7 öğrenci öldü, 31'i ağır olmak üzere 100'den fazla öğrenci yaralandı.[3][4] Bu olay,16 Mart Katliamı olarak bilinir.
16 Mart 1978 günü Kadıköy Ticaret Lisesine sağ görüşlü militanlarca yapılan saldırıda sol görüşlü Mehmet Nuri Ayyıldız öldü, 2 öğrenci yaralandı. Cinayetten sonraMHP İstanbul İl Başkanı Recep Haşatlı'nın oğlu Mustafa Haşatlı ile birlikte 3 şüpheli yakalandı.[3]
17 Mart 1978 günü Adana'da Enstitü Meslek Lisesinden çıkarken sağ görüşlü militanların saldırısı sonucu bir genç öldü.[5]
19 Mart 1978 günü İstanbul'da bir öğrenci yurdunda görevli nöbetçi polis Şakir Gülgüner, tabancasıyla yakaladığı Ülkücü Gülman Yakar'a müdahale ettiği sırada diğer Ülkücü militanlar tarafından kurşunlanarak öldürüldü.[6] Kaçak Ülkücüler 26 Mart'ta yakalandı.[7]
23 Mart 1978 günü Adana'da Ali Osman Beydilli (21) ve Güven Bilgili (24), akşam saatlerinde Mühendislik Yüksek Okulundan çıkıp evlerine giderken 2 Ülkücü militan tarafından silahlı saldırıyla öldürüldü.[8]
24 Mart 1978 günü sağcı örgütlerin üzerine giden Ankara Cumhuriyet SavcısıDoğan Öz, Ülkücü militan İbrahim Çiftçi tarafından öldürüldü.[9] Çiftçi, yargılamalar sonucu 3 Ağustos 1979'da idama mahkûm edildi. Kararda, cinayetteki rolleri nedeniyleMHP Konya Milletvekiliİhsan Kabadayı ileMHP Genel SekreterleriNevzat Köseoğlu veYaşar Okuyan hakkında suç duyurusunda bulunulmasına karar verildi.[10]
5 Nisan 1978 günüCHP Zonguldak Milletvekili Avni Gürsoy'un evine Ülkücü İşçiler Derneği Genel Sekreteri Mustafa Sami Barsan tarafından patlayıcı madde atıldı.
7 Nisan 1978 günü İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocalarından sol görüşlü Doç. Dr.Server Tanilli'ye silahlı saldırı düzenlendi, Tanilli felç oldu.[11]
13 Nisan 1978 günüODTÜ Öğretim Üyesi sol görüşlü Prof. Dr. Mehmet Kıcıman'ın evine Ülkücü İşçiler Derneği Genel Sekreteri Mustafa Sami Barsan ve suç ortağı tarafından patlayıcı madde atıldı. Barsan, daha sonraki yargılamalarda suç ortağı İbrahim Akgün ile beraber başka suçlarla birlikte toplam 22 yıl hapse mahkûm oldu.[12]
17 Nisan 1978 günü Malatya Belediye BaşkanıHamit Fendoğlu, kendisine posta yoluyla gönderilen bombalı bir paketin elinde patlaması sonucu gelini ve 2 torunuyla birlikte öldü.[13]
17-20 Nisan 1978 günleri arasında Malatya'da solculara ve Alevilere yönelikMalatya Katliamı'nda 8 kişi öldü, 100 kişi yaralandı, 473 iş yeri tahrip edildi.[14]
20 Nisan 1978 günü Erzurum Atatürk Üniversitesinde derslere girmek isteyen solculara yönelik saldırılara müdahale eden polislerle Ülkücüler arasında çatışma çıktı, 15 polis ve 5 öğrenci yaralandı. Olaylardan dolayı 500 Ülkücü gözaltına alındı.[15]
21 Nisan 1978 günü Ankara'da bir Fen Fakültesi öğrencisi kurşunlanarak öldürüldü.[16]
21 Nisan 1978 günü İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisine Ülkücü militanların saldırısı sonucu 2'si ağır olmak üzere 4 öğrenci yaralandı. Okulda eğitime 5 Mayıs'a kadar ara verildi.[16]
Mayıs
9 Mayıs 1978 günü Yıldız Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi öğrencilerine 3 otomobilden Ülkücü militanlar tarafından ateş açıldı. Müjdat Çelikyay, Hasan Okut, Renan Eriş isimli 3 öğrenci öldü, 14 öğrenci yaralandı.[17][18][19]
11 Mayıs 1978 günüKadirli,Adana'da Ülkücü militanlar, bir CHP'liyi silahla öldürdü.[20]
11 Mayıs 1978 günü Ankara'da evinde patlayıcı madde yapımında kullanılan TNT bulunan Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi öğrencisi sağ görüşlü Hüseyin Çalışkan, sorgulama için getirildiği emniyet binasından iddialara göre kendini atarak intihar etti.[20]
13 Mayıs 1978 günü Elâzığ'da bir kahvehane yaylım ateşine tutuldu, 1 kişi öldü, 8 kişi yaralandı.[21]
13 Mayıs 1978 günü Denizli'de CHP Gençlik Kolları Üyesi Yusuf Çilek, evine giderken kimliği belirsiz kişilerce öldürüldü.[21]
16 Mayıs 1978 günü Muş'ta Ülkücü öğretmen İlhan Polat ve sağ görüşlü Celal Belgen isimli lise öğrencisi, bir otele bomba koyarken yakalandı. Lise öğrencisinin daha önceki bombalı eylemlerinden dolayı 8 ay hüküm giydiği öğrenildi.[22]
6 Temmuz 1978 günü Süleyman Demirel,"Her geçen gün bir önceki günü aratıyor. Her şey, beceriksiz ve devlet idaresini bilmeyen bir hükûmet tarafından çok kötü bir hâle getirilmiştir." dedi.[24]
11 Temmuz 1978 günü Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü öğretim üyelerinden ve Tüm Öğretim Üyeleri Derneği Başkanı olan sol görüşlü Doç. Dr.Bedrettin Cömert,Ülkücü militanlar tarafından evinin önünde öldürüldü.[25][26]
9 Ağustos 1978 günüKocamustafapaşa,İstanbul'da Artvin Kültür Derneği, 3Ülkücü militan tarafından kurşunlandı. Olay sırasında dernek binasında bulunan ve kurşun isabet eden Ferruh Ataol, 17 Ekim 1978'de öldü.
9 Ağustos 1978 günüMHPÇankaya İlçe Gençlik Kolları Başkanı Mehmet Kılıç, çalıştığı dükkânda uğradığı silahlı saldırıyla öldürüldü.[27]
10 Ağustos 1978 günüBalgat,Ankara'da sol görüşlü kişilerin gittiği 3 kahvehaneMustafa Pehlivanoğlu ve Haydar Şahin adlı Ülkücü militanlar tarafından tarandı, 5 kişi öldü, 12 kişi yaralandı.[28] Mustafa Pehlivanoğlu,12 Eylül Dönemi'nde 7 Ekim 1980'de idam edildi.
14-15 Ekim 1978: Ankara'daÜlkücü militanlarFikri Arkan ve Kemal Özdemir, kaçırdıkları sol görüşlü 2 kişiyi el ve ayaklarından bağlayıp, öldürüp, çuvala koyup bir şarampole attı. Fikri Arkan,12 Eylül Dönemi'nde 27 Mart 1982'de idam edildi.
20 Ekim 1978 günü İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Fakültesi Dekanı sol görüşlü Prof. Dr.Bedri Karafakıoğlu, sağ görüşlü militanların silahlı saldırısında öldürüldü.[34]
10 Kasım 1978 günüGenelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren,Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarına yayımladığıMustafa Kemal Atatürk'ü anma mesajında,"... koyduğun ve emanet ettiğin ilkelerin en sadık ve güçlü bekçisi, göz bebeğin Türk Silahlı Kuvvetleri, bu tür davranışları hassasiyetle izlemekte ve gerektiğinde bu gibileri süratle yok etmenin kesin kararlılığı içinde bulunmaktadır." dedi.[35]
1979 Ocak Devrimci Demokratik Kültür Dernekleri, yapılan kongrede, "Doğu yöresindeKürt halkından olmayan kamu görevlilerinin bölgeden uzaklaştırılması" kararını aldı.
16 Ocak 1979 günüKızıltepe,Mardin'de bir ilkokul öğretmeni dövüldü.
22 Ocak 1979 günü Mardin Bayındırlık Müdürlüğünde görevli inşaat mühendisi İbrahim Özer, sabah işe giderken bir endüstri meslek lisesi öğrencisi tarafından silahlı saldırıya uğrayarak öldürüldü.[42]
24 Ocak 1979 günüDerik, Mardin Savcı Yardımcısı'nın evi uzun menzilli silahlarla tarandı.
10 Şubat 1979 günüCHP veAP MilletvekilleriTBMM'de yumruk yumruğa kavga etti.
11 Şubat 1979 günü Ana Muhalefet LideriSüleyman Demirel, "Dünyanın hiçbir ülkesinde zimmetinde 1.200 ölü, %70enflasyon, itibarsızlık, zulüm, işkence, adaletsiz ve merhametsiz partizanlık bulunan böyle bir hükûmet bir gün dahi ayakta duramaz. Hırsı boyunu aşmış bir kadro, idareyi gasbetti." dedi.
2 Mart 1979 günüCerrahpaşa Hastanesi personelinin maaşını getiren ambulans ve polis otomobili Marksist-Leninist Silahlı Propaganda Birliği militanları tarafından pusuya düşürüldü, açılan yaylım ateşiyle 2 kişi öldürüldü, 3'ü polis olmak üzere 6 kişi ağır yaralandı, 15 milyon lira çalındı.
3 Mart 1979 günü Ana Muhalefet LideriSüleyman Demirel, "Hükûmet, günahlarının içinde boğulup gidecek. On dört ay içinde meydana gelen kan denizinin başsorumlusu hükûmettir." dedi.
13 Nisan 1979 günü EskiŞekerbank Genel MüdürüÖmer Sunar öldürüldü. Sunar'ın baş ucunda, "Beklenen gün geldi. Bir halk düşmanı daha yok oldu. Ya özgürlük ya ölüm, ihtilal yoluÇayanların yolu." yazılı bir kâğıt bulundu.
23 Nisan 1979 günü yapılan Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'ndaAdalet BakanıMehmet Can, "Bingöl'de okullardaİstiklal Marşı söylenmemektedir.Atatürk'ün resmi sınıflardan alınıp çamura atılmış. Öğretmen mâni olmaya kalkmış, öldürmüşler." dedi.
16 Mayıs 1979 günüPiyangotepe,Ankara'da genelliklesolcuların gittiği bir kahvehane;Ali Bülent Orkan, Nurullah Akdoğan ve Erol Türkmen adlı Ülkücü militanlar tarafından silahlarla basıldı, 7 kişi taranaraköldürüldü. Ali Bülent Orkan,12 Eylül Dönemi'nde 13 Ağustos 1982'de idam edildi.
19 Mayıs 1979 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, "Bölücü davranış ve tahriklerin sahipleri, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kendilerine asla müsamaha göstermeyeceğini ve her şeye rağmen aralarından cesaret edebilenler çıktığı takdirde gereken dersi, tarihte mevcut birçok örneklerdeki gibi, alacaklarını bilmelidirler." dedi.
22 Mayıs 1979 günü Gaziantep'te Ülkücü militanAhmet Kerse, sol görüşlü bakkal Battal Türkaslan'ı 6-7 el ateş ederek öldürdü.12 Eylül Dönemi'nde 30 Ocak 1983'te idam edildi.
27 Haziran 1979 günü Türkiye'nin ilk eczacılık kooperatifi olan Eczacılar Üretim ve Tüketim Kooperatifinin kurucularındanNeşe Gülersoy,Ülkücü militanlar tarafından öldürüldü.[kaynak belirtilmeli]
29 Haziran 1979 günü İstanbul Bakırköy'deMHP Zeytinburnu İlçe BaşkanıBekir Şendilmen, evinden çıkıp arabasına bindiği sırada çapraz ateşe tutuldu. Suikast sonucu Şendilmen öldü. Oğlu Şenol Şendilmen yaralandı.
30 Haziran 1979 günü Ankara'dakiMHP Genel Merkezi ve hemen yakınındaki polis karakolu otomatik silahlarla tarandı. MHP Genel BaşkanıAlparslan Türkeş,"Türkiye'de akan her kanın, saldırıya uğrayan her yerin manevi failiEcevit'tir." dedi.
3 Temmuz 1979 günüMHP Genel BaşkanıAlparslan Türkeş,"Memleketin ana meselelerinde bir araya gelinmesi rejimimizin geleceği açısından zaruridir." dedi.[kaynak belirtilmeli]
15 Temmuz 1979 günü12 Mart Dönemi'nin Başbakanı olanNihat Erim'in evine patlayıcı madde atıldı. Can kaybı olmadı.
27 Temmuz 1979 günüDEV-YOL militanlarıÇemberlitaş, İstanbul'da yol kesti. Camiye bombalı pankart asıldı, bir asker vuruldu, bir polis arabası kurşunlandı.
31 Temmuz 1979 günüArtvin'de valilik ve jandarma komutanlığı lojmanları ile polis ve jandarmaya ait bazı merkezlerin bir bölümü silahlı ve bombalı saldırıya uğradı.
3 Ağustos 1979 günü İstanbul'da eskiMHP Kartal İlçe Başkanı Haydar Çağlar silahlı saldırıyla öldürüldü. Kimliği belirlenemeyen 3 militan, "Kartal, faşistlere mezar olacak-THKP-C" yazılı kâğıt bırakıp kaçtı.[46]
5 Ağustos 1979 günü Adana'da MHP il binası ve 30 iş yeri tahrip edildi.[kaynak belirtilmeli]
20 Ağustos 1979 günüKâğıthane Jandarma Karakol Komutanı Astsubay Üstçavuş Erdal Görücü, özel aracıyla karakola giderkenDEV-SOL militanları tarafından öldürüldü.[47]
22 Ağustos 1979 günü İstanbul'da 2 er öldürüldü.
26 Ağustos 1979 günü Silahlı Kuvvetler Günü için mesaj yayımlayan Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren,"Kendi çıkarlarını ülke bütünlüğünün üstünde görenler, geleceğimizin teminatı olan gençlerimizi sapık ideolojilerinin vaatleriyle aldatarak onları Türk istiklalinin sembolü İstiklal Marşı'mıza dahi saygısızlıkta bulunabilecek kadar Türklüğünden uzaklaştırabilmektedirler. Ama sizleri temin ederim ki o kendini ve milleti idrakten aciz vatan hainleri, her zaman olduğu gibi karşılarında yine bizleri -Türk Silahlı Kuvvetlerini- bulacaklar ve bunların hesabını millet önünde vereceklerdir. Onların ilim ve irfan yuvası okullarımızdan temizlendiğini ve bu okulların kalbiAtatürk sevgisi, vatan ve millet aşkı ile yanıp tutuşan, birbirleriyle uygarca fikir münakaşası yapabilen, eli silahsız, kültürlü gençlerle dolu olduğunu görmek bizim de en büyük arzumuzdur." ifadelerini kullandı.[48]
7 Eylül 1979 günüTurgutlu,Manisa'daÜlkücü militanlarHalil Esendağ, Selçuk Duracık ve 16 yaşındaki Ali Aksakal, fırın basıp sol görüşlü 4 fırıncıyı öldürdü. Halil Esendağ ve Selçuk Duracık,12 Eylül Dönemi'nde 5 Haziran 1983'te idam edildi.[49]
9 Eylül 1979 günü Adana'da sol görüşlü Vedat Çataltepe, gece bekçisi tarafından öldürüldü.[kaynak belirtilmeli]
10 Eylül 1979 günü Adana'da eskiTİP İl Başkanı veMaraş Katliamı'nın müdahil avukatlarındanCeyhun Can, avukatlık bürosunda uğradığı silahlı saldırıda öldürüldü.[50]
11 Eylül 1979 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren'in emriyle Genelkurmay İkinci Başkanı OrgeneralHaydar Saltık başkanlığında çalışma grubu kuruldu. Grup, Evren'e,"müdahale gerekliliği" hakkında rapor verecekti.[52]
19 Eylül 1979 günü Adana'da Yapı Meslek Lisesinde görev yapan 6 Ülkücü öğretmen, 2komünist militan tarafından evleri basılarak öldürüldü.
23 Eylül 1979 günüTarsus,Mersin'de Tarsus Cumhuriyet Savcısı Süreyya Eminsoy öldürüldü. Olaydan sonraTürk İntikam Tugayı mensubu 2 militan ile örgütü yönettiği iddia edilenMHP Tarsus Gençlik Kolları Başkanı Mahmut Tart tutuklandı.[53]
25 Eylül 1979 günü Gaziantep'te sol görüşlü Ali Tütüncüler, Ülkücü militanlar tarafından öldürüldü.
28 Eylül 1979 günü Adana'da solcu kimliğiyle tanınan Adana Emniyet MüdürüCevat Yurdakul, Ülkücü militanlar tarafından silahlı saldırıyla öldürüldü.[54]
20 Kasım 1979 günüİstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekan Yardımcısı sol görüşlü Prof. Dr. Ümit Yaşar Doğanay, silahlı 4 militan tarafından makam aracında öldürüldü. Makam şoförü yaralandı. İstanbul Üniversitesinde öğretime 26 Kasım'a kadar ara verildi.[61]
20 Kasım 1979 günü Bakırköy eski MHP İlçe Başkanı Mehmet Başak, uğradığı silahlı saldırıda öldü. Saldırıyı gerçekleştiren militanlara müdahale eden polis Şükrü Cengiz de vuruldu ve öldü. Başak, uzun bir süredir yasa dışı sol örgüt tarafından tehdit edilmekteydi. Ayrıca, MHP Bakırköy ilçe binasında bulunan patlayıcı madde, mermi ve silahlarla alakalı olarak Sıkıyönetim Askerî Mahkemesi tarafından yargılanmaktaydı.[62]
20 Kasım 1979 günü Başbakan veAdalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel,"Vatandaşın can güvenliği sağlanacaktır." dedi.[kaynak belirtilmeli]
21 Kasım 1979 günü yurt sathında 2'si polis olmak üzere 9 kişi öldürüldü.
6 Aralık 1979 günü bir polis öldürüldü. Daha önce 2 kişiyi öldüren ve saklandığı eve operasyon düzenleyen askerlere de ateş açanİsmet Şahin, Piyade Er Mustafa Çelimli'yi öldürdü.12 Eylül Dönemi'nde 20 Ağustos 1981'de idam edildi.
7 Aralık 1979 günü İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü profesörlerinden sol görüşlüCavit Orhan Tütengil öldürüldü.[66] Tütengil'in cenaze töreninde olaylar çıktı, 1 kişi öldü, 13 kişi yaralandı.
12 Aralık 1979 günü silahlı 4 soyguncu, Güney Ekspresi'ni soydu.
14 Aralık 1979 günüDEV-YOL militanlarını aramak isteyen 2 devriye eri öldürüldü.
24 Aralık 1979 günüTÖB-DER'li öğretmenler derslere girmedi.
24 Aralık 1979 günü AnkaraMHP Merkez İlçe Başkanı, birPTT müdürü, bir öğrenci öldürüldü.
24 Aralık 1979 günüAdalet Partili 2 milletvekilinin evlerine bomba atıldı.
24 Aralık 1979 günü İstanbul'da çeşitli yerlere bombalı pankartlar asıldı.
24 Aralık 1979 günüKars'ta bütün iş yerleri kapattırıldı.
24 Aralık 1979 günüTunceli'de hiçbir okulda ders yapılmadı.
24 Aralık 1979 günüSamsun'da devlet hastanesi işgal edildi, doktorlara ve diğer görevlilere iş bıraktırıldı.
27 Aralık 1979 günüGenelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, Kuvvet Komutanları ve Jandarma Genel Komutanı'nın hazırladığıuyarı mektubu saat 17.00'de CumhurbaşkanıFahri Korutürk'e teslim edildi.[67] Mektupta,"siyasal partilerin ve diğer anayasal kuruluşların birlik olup ülkenin sorunlarını çözmeleri" isteniyordu.
11 Ocak 1980 günüİstanbul'da boykot yapıp okula DEV-SOL yazılı bombalı pankart asmak isteyen lise öğrencileri, güvenlik güçlerine ateş açtı.[70]
11 Ocak 1980 günü İstanbul'da yolda yürüyen sağ görüşlü lise öğrencisi, silahlı 2 kişi tarafından vurularak öldürüldü.[71]
11 Ocak 1980 günüSiverek,Urfa'da karşıt görüşlü 2 grubun silahlı çatışması sırasında yoldan geçen 12 yaşındaki çocuk öldürüldü.
11 Ocak 1980 günüİskenderun,Hatay'da karakol bombalandı ve tarandı, 3 polis öldürüldü, 3'ü ağır olmak üzere 4 polis yaralandı.
17 Ocak 1980 günüTBMM'de, derneklerin siyasi faaliyetlerini engelleyen yasa değişikliği teklifiCHP veMSP oylarıyla reddedildi.[72]
22 Ocak 1980 günüİzmir'de TARİŞ'e bağlı fabrikalarda silah ve patlayıcı madde bulunduğuna dair haberler üzerine TARİŞ'in 5 ünitesinde arama yapan polislere ateş açılması sonucuTARİŞ Olayları başladı.[73]
24 Ocak 1980 Süleyman Demirel Hükûmeti, "24 Ocak kararları"nı açıkladı. Dolar 35 liradan 70 liraya çıkarıldı.[74] Birçok ürüne büyük zamlar yapıldı.[75] Bülent Ecevit, "Demirel'in rejimi değiştirmeye çalıştığını, işçilerin bu kararlara karşı çıkıp haklarını almaları gerektiğini" söyledi.
2 Şubat 1980 günüAnkara'da silahlı bir gruba müdahale eden askerlerden Piyade ErZekeriya Önge, komünist militanErdal Eren tarafından vurularak öldürüldü. Kalaslar arasında saklanan Eren, silahıyla beraber yakalandı.12 Eylül Dönemi'nde 13 Aralık 1980'de idam edildi.
3 Şubat 1980 günüMaraş Katliamı'nın ve öldürülen Emniyet MüdürüCevat Yurdakul'un müdahil avukatlarından Halil Sıtkı Güllüoğlu öldürüldü.[50]
7 Şubat 1980 günüUğur Mumcu, Erdal Eren tarafından öldürülen Zekeriya Önge'nin ölümünden duyduğu üzüntüyü yazdı: "... atılan kurşunla öldürülen inzibat eri Zekeriya Önge'nin ana ve babası da gözyaşları içinde, bağırlarına taş basıyor... Akıtılan kanı, bir başkasının kanı ile temizlemeye olanak yoktur; hele akıtılan kan yoksul bir inzibat erinin kanıysa..."
8 Şubat 1980 günüİstanbul'daMigros'a ait yiyecek maddeleri satan 6 kamyon kaçırıldı, yiyecekler yağma edildi, kamyonlar tahrip edildi.
8 Şubat 1980 günü Ankara'da 4 mağaza yağma edildi.
9 Şubat 1980 günüYedikule, İstanbul'da polis karakolu DEV-SOL militanları tarafından basıldı, bir polis öldürüldü, 3 polis yaralandı.
11 Şubat 1980 günü Ülkücü militanCevdet Karakaş, sol görüşlü avukat Erdal Aslan'ı öldürdü.12 Eylül Dönemi'nde 4 Haziran 1981'de idam edildi.
11 Şubat 1980 günü ODTÜ öğrencileri ile jandarma çatıştı, yaralananlar oldu.Ankara-Eskişehir yolu öğrenciler tarafından trafiğe kapatıldı.
11 Şubat 1980 günü Uğur Mumcu, teröre tepki gösterdi: "Daha önce de Ankara'da bir inzibat erimiz (Zekeriya Önge) şehit edildi... Bütün bunlar, terörizmin yeni bir aşamada olduğunu kanıtlayıcı örneklerdir. Bu saldırı ve cinayetler, devrimcilik, solculuk, ilericilik gibi etiketler altında yapılıyorsa, bunları en ağır biçimde kınamak ilerici basın olarak bizim görevimizdir. Yoksul bekçilere, inzibat erlerine, devlet polisine, jandarmasına kurşun sıkmak, alçakça işlenmiş cinayetlerdir hem de ayrıca bu tür eylemler, devrimciliğe, solculuğa, sosyalistliğe ihanettir."
14 Şubat 1980 günü İstanbul'da dükkânlar önceki günlerde yapılan tehditler nedeniyle kapalı kaldı. Fırıncılar evlerinden asker zoruyla getirildi. Asker korumasıyla ekmek satıldı.
16 Şubat 1980 günüİzmir'de komünist militanlar, 3 polisi öldürdü.[76]
17 Şubat 1980 günü Sıkıyönetim Koordinasyon Başkanı, Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda konuştu: "Lenin'den örnekler verilerek, 'Vurmadan devrilmez ve bekleyerek devrim olmaz.' denilerek anarşi körüklenmektedir. 'Rus askerine selam dur, Türk askerini arkadan vur.' şeklinde slogan atılmaktadır."
17 Şubat 1980 günü Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda İstanbul Sıkıyönetim Komutanı, siyasetçileri eleştirdi: "Öncelikle siyasi partilerimizin sanki her taraf güllük gülistanlıkmışçasına izahı mümkün olmayan bir serinkanlılık ve vurdumduymazlık içinde parlamentoda politik anarşiyi tahrik etmeleri ve bunu televizyon ekranına ve radyosuna sirayet ettirmeleri terörü giderek güçlendirmektedir."
18 Şubat 1980 günüCHP'liKemal Kayacan ile görüşen Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, CHP veAP'nin uzlaşmasını istedi: "Bizim dileğimiz, bizi istemediğimiz yollara itmemenizdir. İki büyük parti anlaşıp problemleri hâlle başlarsa büyük bir ferahlık duyacağız. Onlardan bu fedakârlığı bekliyoruz ve bunu beklemek de hakkımızdır."
4 Mart 1980 günü Eskişehir'de bir ilkokul öğrencisi, sınıfta öğretmenine silah çekti.[80]
4 Mart 1980 günü İstanbul'da bir polis, kahveden dışarı çağrılarak öldürüldü.[80]
4 Mart 1980 günü Erzurum'da bir işçi, elindeki bombanın patlaması sonucu öldü.[80]
5 Mart 1980 günü banka soyan 3 soyguncu, 2 eri öldürdü.
11 Mart 1980 günü İstanbul'da daha önce öldürülen 2 solcunun mezarları başına götürülen bir sağcı öldürüldü. Cesedin üzerine, "Yoldaşlarımızın hesabı soruldu." yazılı not bırakıldı.[81]
11 Mart 1980 günü yurt sathında 7'si kurşuna dizilerek olmak üzere 13 kişi öldürüldü.
15 Mart 1980 günü Adana Cezaevi'ndeki sol görüşlü hükümlüler, sağcı koğuşları basıp 2 tutukluyu öldürdü.[82]
16 Mart 1980 günüVan Cezaevi'nden tünel kazılmak suretiyle 33 mahkûm kaçtı.
17 Mart 1980 günü Ankara Sıkıyönetim Komutanı, Sıkıyönetim Koordinasyon Toplantısı'nda konuştu: "Türk Mimar Mühendisler Odası Birliği bizce sabıkalı bir yerdir. Adam öldürmekten 24 yıl ağır hapse mahkûm olanMahmut Esat Güven, burada iki tabanca ile birçok parlamentere ders verirken yakalanmıştır."
18 Mart 1980 günüSiverek, Urfa'daki cenaze töreninde çıkan çatışmada 5 kişi, ülkenin diğer yerlerinde 3 kişi öldürüldü.
19 Mart 1980 günü Maden-İş Sendikası, 39 iş yerinde daha grev başlattı.
19 Mart 1980 günü Diyarbakır'da bir sinemada ismi anons edilerek dışarı çıkarılan Üsteğmen Ömer Koç yaylım ateşiyle öldürüldü.[83]
20 Mart 1980 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, bir önceki gün öldürülen Üsteğmen Ömer Koç için yayımladığı mesajda, "hainlerin diğerlerine ibret olacak şekilde en kısa sürede bağımsız Türk adaletinden hak ettikleri gerekli cezaya çarptırılmasını beklediğini" belirtti.[84]
23 Mart 1980 günü İstanbul'da bir Cerrahpaşa Tıp Fakültesi öğrencisi ve bir lise mezunu, iple boğularak öldürüldü. Cesetleri sokak ortasına bırakıldı.[85]
25 Mart 1980 günü Adana ve Osmaniye cezaevlerinden 9'u sağ ve 1'i sol olmak üzere 10 mahkûm kaçtı.
28 Mart 1980 günüDerik, Mardin'de çıkan çatışmada bir yüzbaşı, bir astsubay ve bir er öldürüldü.
28 Mart 1980 günü İstanbul'da birMİT görevlisi öldürüldü.
2 Nisan 1980 günü yurt sathında 11 kişi öldürüldü.
2 Nisan 1980 günü Ana Muhalefet LideriBülent Ecevit, birBelçika televizyonuna, "Cumhurbaşkanı seçimi gecikirse darbe dâhil başka ihtimaller ortaya çıkabilir.Demirel bunalım üstüne bunalım yaratıyor." dedi.
3 Nisan 1980 günüBayrampaşa,İstanbul'da bir iş hanı THKP-C'li komünist militanlar tarafından basıldı, 2'si baba-oğul olmak üzere sağ görüşlü 4 kişi kurşuna dizilerek öldürüldü.[86]
6 Nisan 1980 günü CumhurbaşkanıFahri Korutürk'ün görev süresi sona erdi. TBMM'de yine cumhurbaşkanı seçimi yapılmadı. 12 Eylül 1980'e kadar aylarca cumhurbaşkanı seçilemedi.
8 Nisan 1980 günüNiksar,Tokat Cumhuriyet Savcısı Nihat Gerçek öldürüldü. 12 Eylül'den sonra yapılan yargılamalarda Seyfettin Top ve Abdullah Adakan adlarında Ülkücü Gençlik Derneği (ÜGD) üyesi 2 sanık suçlu bulunarak idama mahkûm edildi.[87][88][89]
16 Nisan 1980 günü İstanbul'da Amerikalı bir astsubay ile bir Türk arkadaşı,Ahmet Saner ve Kadir Tandoğan adlı komünist militanlar tarafından öldürüldü. Militanlar12 Eylül Dönemi'nde 25 Haziran 1981'de idam edildi.
17 Nisan 1980 günü CHP Adana İl Başkanı Avukat Ahmet Albay, MHP İl Yönetimi talimatıyla Ülkücü militan Selahattin Büyüköztekin tarafından silahlı saldırıya uğradı. Otomobiline binecekken kurşunlanan Albay, iki hafta sonra hastanede öldü.[50]
21 Nisan 1980 günü İstanbul'da adliyeye götürülen 23 tutuklu kaçtı.
22 Nisan 1980 günü yurt sathında 20 kişi öldürüldü.
24 Nisan 1980 günü Diyarbakır'da bir polis ile 8 yaşındaki kızı, çarşı ortasında öldürüldü.[90]
24 Nisan 1980 günü İstanbul'da bir komando erinin cesedi bulundu.
24 Nisan 1980 günü İstanbul'da arkadaşıyla yürüyen sol görüşlü işçi, açılan yaylım ateşiyle öldürüldü.
24 Nisan 1980 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, not defterine, "Durum hiç de iyi değil. Hiçbir şeyin halledildiği yok. Galiba sonunda bu işe müdahale etmek zorunda kalacağız." yazdı.
25 Nisan 1980 günüSeyit Konuk, İbrahim Ethem Coşkun ve Necati Vardar adlı komünist militanlar, İzmir'de müteahhit Nuri Yapıcı'yı öldürdü.
25 Nisan 1980 günü yurt sathında 15 kişi öldürüldü.
28 Nisan 1980 günü yurt sathında 21 kişi öldürüldü.
29 Nisan 1980 günü Seyit Konuk, İbrahim Ethem Coşkun ve Necati Vardar adlı komünist militanlar, MHP İzmir İl Yöneticisi Eczacı Turan İbrahim'i öldürdü. Militanlar12 Eylül Dönemi'nde 13 Mart 1982'de idam edildi.
5 Mayıs 1980 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren, BaşbakanSüleyman Demirel'e "cumhurbaşkanlığı meselesinin bir an önce halledilmesi gerektiğini" söyledi. Demirel, "Evet, iş o noktaya geldi. MareşalTito'nun cenaze töreni içinBelgrad'a gideceğim. OradaEcevit'le buluşacağız. Orada kendisiyle bu konuyu konuşacağım." dedi.
5 Mayıs 1980 günü Süleyman Demirel'in yanından ayrılıp genelkurmaya gelen Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Genelkurmay İkinci Başkanı OrgeneralHaydar Saltık'a bütün müdahale hazırlıklarının tamamlanmasını emretti. "Bu partilerin memleketi felakete sürüklemesine daha fazla seyirci kalamayız." dedi.
7 Mayıs 1980 günüCHP Kayseri İl Başkanı Avukat Mustafa Kulkuloğlu, evine giderken öldürüldü.[91]
13 Mayıs 1980 günüTİKKO militanı Armenak Bakırcıyan polisle girdiği bir çatışmada öldürüldü.[92]
15 Mayıs 1980 günü televizyondan canlı olarak yayımlananRegaip Kandili mevlitindeAtatürk'e yuh çekildi ve "lanet olsun" diye bağırıldı.
18 Mayıs 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kuvvet Komutanları, Jandarma Genel Komutanı ve Genelkurmay İkinci Başkanı toplantı yaptı. Müdahaleden başka çıkar yol kalmadığına karar verildi.
18 Mayıs 1980 günü Ana Muhalefet LideriBülent Ecevit, "Demirel kadar yıkıcı bir kişi daha olsa memleket çoktan batardı." dedi.
24 Mayıs 1980 günüTürk Tabipler Birliği Yöneticisi Diş Hekimi Sevinç Özgüner, Ülkücü militanlar tarafından evi basılarak öldürüldü. Eşi Vecdi Özgüner de ağır yaralandı.[93]
25 Mayıs 1980 günü Trabzon'da Ülkücü militanlar tarafından sınava gitmekte olan Fatih Eğitim Enstitüsü öğrencilerine inşaattan ateş açıldı, 2 öğrenci öldü, 12 öğrenci yaralandı.[94]
27 Mayıs 1980 günüMHP Genel Başkan YardımcısıGün Sazak, ailesiyle piknikten döndüğü sırada evinin önünde komünist militanlar tarafından çapraz ateşle öldürüldü.[95]
28 Mayıs 1980 günüÇorum Olayları patlak verdi. Olaylar sonunda 57 kişi öldü, 100'den fazla kişi yaralandı,Alevilerin iş yeri ve evleri tahrip edilip yağmalandı ve yakıldı.
30 Mayıs 1980 günü yurt sathında 20 kişi öldürüldü.
4 Haziran 1980 günü Genelkurmay İkinci Başkanı OrgeneralHaydar Saltık, hazırlanan "Bayrak Harekât Emri"ni Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren'e sundu.[96]
7 Haziran 1980 günü THKP/C-Devrimci Yol militanıİlyas Has, Bekçi Süleyman Tosun'u öldürdü.12 Eylül Dönemi bitip sivil idareye geçildikten sonra 7 Ekim 1984'te idam edildi.
9 Haziran 1980 günü sol görüşlü militanAli Aktaş (Ağtaş), evinde eşi ve çocuklarıyla yatmakta olan sağ görüşlü birini dışarı çıkarmak için evin önünde silah sıktı, beklediği kişiyi dışarı çıktığı an ateş açarak öldürdü.12 Eylül Dönemi'nde 23 Ocak 1983'te idam edildi.
15 Haziran 1980 günüMillî Selamet Partisi Genel BaşkanıNecmettin Erbakan,"Demirel'i falakaya yatırdık, elimizde sopa bekliyoruz. Bir şartımız bile kabul edilmezse desteği geri alacağız." dedi.
17 Haziran 1980 günü15. DönemCHP Milletvekili ve CHP'ninNevşehir İl BaşkanıZeki Tekiner, CHP Üyesi Yavuz Yükselbaba'nın bakkal dükkânındaÜlkücü militanlar tarafından kurşunlanarak öldürüldü. Ertesi gün düzenlenen cenaze törenine de çapraz ateş açıldı. Çok sayıda kişi yaralandı.[97][98]
21 Haziran 1980 günü CHP ve Dok ve Gemi-İş Sendikası Üyesi tersane işçisi Hakkı Kalfa, silahlı saldırıyla öldürüldü.[99]
22 Haziran 1980 günü İstanbul Belediye Başkan Yardımcısı ve CHP Beyoğlu İlçe Başkanı Bülent Demir, İstanbul'da sırtından vurularak öldürüldü. Olaydan sonra gazetelere telefon eden kişiler, Müslüman Kardeşler Birliğinin cinayeti üstlendiğini bildirdi.[100][101]
24 Haziran 1980 günüMHP Gaziosmanpaşa İlçe Başkanı Ali Rıza Altınok,MLSPB militanları tarafından evi basılarak eşi ve kızıyla birlikte öldürüldü.[102]
25 Haziran 1980 günü MHP Genel BaşkanıAlparslan Türkeş,"Öldürülen üç ülküdaşımızın manevi katili bizzatEcevit'tir." dedi.[103]
25 Haziran 1980 günü İstanbul'da polis memuru Rüstem Altunyurt, gece evine giderken saldırıya uğradı, kaçırıldı ve kurşuna dizilerek öldürüldü.[104]
25 Haziran 1980 günü İstanbul'da bir mobilya mağazası tarandı, mağazada bulunan Tahsin Kahraman adlı öğretmen öldü.[104]
25 Haziran 1980 günü İzmir'de sağ görüşlü memur Hayri Çolak, silahlı bir grup tarafından kurşunlanarak öldürüldü.[104]
25 Haziran 1980 günü Mersin'de Akdeniz Sulama Birliği Başkanı Ahmet Könte, evinde televizyon izlediği sırada dışarıdan av tüfeğiyle vurularak öldürüldü.[104]
25 Haziran 1980 günü Küçükçekmece, İstanbul'da futbol sahası tarandı, 1'i ağır 4 kişi yaralandı.[104]
Haziran 1980'de 627 olay oldu, 230 kişi öldü, 466 kişi yaralandı.
1 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren ve diğer komutanlar toplantı yaptı. Müdahalenin 11 veya 12 Temmuz'da yapılması kararlaştırıldı.[105]
3 Temmuz 1980 günü yapılangüven oylamasında BaşbakanSüleyman Demirel'in Hükûmeti güvenoyu aldı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, bu durumun müdahale planını bozduğunu düşündü.
7 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, müdahale emirlerinin uygulanmamasını emretti.
8 Temmuz 1980 günü Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'in evinde toplanan komutanlar, müdahale tarihini erteledi.
13 Temmuz 1980 günü Tunceli'de bir polis ve bir bekçi, maskeli militanlar tarafından öldürüldü.[106]
15 Temmuz 1980 günüCHP İstanbul MilletvekiliAbdurrahman Köksaloğlu,Şişli, İstanbul'daki iş yerinde 2 militan tarafından gerçekleştirilen silahlı saldırıda öldürüldü.[107]
20 Temmuz 1980 günüKırıkkale'de 23 yaşındaki sol görüşlü Adem Güler, silahlı saldırıda öldürüldü.[kaynak belirtilmeli]
20 Temmuz 1980 günüHürriyet gazetesi, "Sıra Sizde" başlığıyla siyasetçilere seslendi:"Terör artık vatandaşları ortadan kaldırmakla yetinmiyor, demokrasiyi de yıkıyor. Sırada bizden çok sizler varsınız. Belinizde tabancanız, yanınızda koruma polisiniz de olsa sizi kimse kurtaramayacaktır. O hâlde kaderinize razı olun."
21 Temmuz 1980 günü gazeteciUğur Mumcu, "Savaşın Böylesi..." başlıklı yazısında,"İşçisiyle, köylüsüyle, öğrencisi, öğretim üyesiyle, askeri ve sivili ile, okumuşu ve okumamışı ile yurttaşların kanını bu ölçüde sorumsuzca akıtan bir başka 'çok partili hayat' var mı yeryüzünde?" diyerek siyasileri eleştirdi.[109]
1 Ağustos 1980 günüFatsa,Ordu'da eskiMHP'li yöneticinin eviDEV-YOL militanları tarafından kurşun yağmuruna tutuldu. 12 ve 13 yaşlarında 2 kız çocuğu öldü, 14 yaşındaki abileri yaralandı.
1 Ağustos 1980 günü yurt sathında 24 kişi öldürüldü.[111]
4 Ağustos 1980 günü yurt sathında 19 kişi öldürüldü.[112]
5 Ağustos 1980 günü yurt sathında 13 kişi öldürüldü.[113]
6 Ağustos 1980 günü yurt sathında 16 kişi öldürüldü.[114]
7 Ağustos 1980 günü yurt sathında 15 kişi öldürüldü.[115]
9 Ağustos 1980 günü yurt sathında 17 kişi öldürüldü.[116]
11 Ağustos 1980 günü yurt sathında 19 kişi öldürüldü.
12-13-14 Ağustos 1980Ramazan Bayramı günlerinde yurt sathında 27 kişi öldürüldü.
15 Ağustos 1980 günü yurt sathında 19 kişi öldürüldü.
16 Ağustos 1980 günü MHP Adana Kadın Kolları Başkanı Mürüvvet Kekilli, evinde komünist militanların saldırısına uğradı. Kekilli 12 Eylül'de öldü.
17 Ağustos 1980 günü yurt sathında 14 kişi öldürüldü.
18 Ağustos 1980 günü yurt sathında 14 kişi öldürüldü.
23 Ağustos 1980 günü yurt sathında 10 kişi öldürüldü.
26 Ağustos 1980 günü yurt sathında 19 kişi öldürüldü.
26 Ağustos 1980 günü Genelkurmay Başkanı OrgeneralKenan Evren ve diğer komutanlar toplantı yaptı. Müdahalenin 12 Eylül günü yapılması kararlaştırıldı. Son hazırlıklar yapıldı, müdahale planı gözden geçirildi.[117]
28 Ağustos 1980 günü yurt sathında 17 kişi öldürüldü.
29 Ağustos 1980 günü yurt sathında 12 kişi öldürüldü.
30 Ağustos 1980 günü yurt sathında 17 kişi öldürüldü.
1 Eylül 1980 günü Ankara'da koruma görevi yapan polis memurları Ahmet Yaşar ve Mustafa Taşkın, nöbet değişimi sırasında 2DEV-YOL militanı tarafından otomatik silahlarla öldürüldü.[119]
2 Eylül 1980 günü Bursa'da sol görüşlü Ahmet Hamdi Tanpınar İlkokulu Müdürü Zekeriya Bayrak, sağ görüşlü 2 militanın silahlı saldırısıyla öldürüldü.[120]
2 Eylül 1980 günü Adana'da bir bakkalın silahlarla taranması sonucu dükkânda müşteri olarak bulunan Süreyya Üreyi öldü.
2 Eylül 1980 günüSuluova,Amasya'da karşıt görüşlü 2 grubun çatışması sırasında evinin balkonunda bulunan Yaşar Yıldız, kendisine isabet eden kurşunla öldü.
Aşağıdaki veriler 1983 yılında Başbakanlık Yayınları tarafından yayınlananTerör ve Terörle Mücadelede Durum Değerlendirmesi adlı kitaptan alınmıştır.[125]
12 Eylül Öncesi Meydana Gelen Olaylar ve Toplam Olaya Oranları (26 Aralık 1978 - 11 Eylül 1980)[125]:111
Olay türleri
Olay sayısı
Toplam olaya oranı
Silahlı saldırı
9090
%28
Patlayıcı madde atma
6365
%19
Afiş asma, bildiri dağıtma
6893
%21
Gösteri ve direniş
1163
%3
Gasp-soygun
3014
%9
Öğrenci olayı
2532
%8
Diğer olaylar
3836
%12
Toplam
32893
%100
12 Eylül Öncesinde Eylemci Gruplarca Gerçekleştirilen Olayların Toplam Olaya Oranları (26 Aralık 1978 - 11 Eylül 1980)[a][125]:113
^Kaynak olarak kullanılan kitap örgütleri "Eylemci Sağ", "Eylemci Sol" ve "Bölücü" olmak üzere üç kategoriye ayırmıştır. Eylemci sağ Türkçü ve İslamcı örgütleri (Ülkü Ocakları,Akıncılar vb.), eylemci sol sosyalist örgütleri (TKP/ML,MLSPB vb.), bölücü örgütler ise ayrılıkçı örgütleri (PKK,ASALA vb.) kapsamaktadır.
^Uğur Mumcu'nun 12 Ağustos 1992'de yazdığı bir yazıya göre ise 1974-1980 yılları arasında toplam 5388 kişi öldürülmüştür. Bunlardan Bu 5388 kişinin 2109'u sol, 1286'sı sağ eğilimliyken 1611 kişinin yönelimleri saptanamamıştır. 281 adet de güvenlik görevlisi öldürülmüştür.[126]
^Uğur Mumcu (21 Ağustos 1992)."Gözlem". Cumhuriyet Gazetesi. s. 15. 17 Ekim 2022 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi:17 Ekim 2022.Diğer özet.1974-1980 arası
