He kōrero nā Rāwiri Taonui

Te āhua nui: Garden of seven stones, Rarotonga, Cook Islands

Ngā tikanga waka: he tika, he kōrero parau rānei?

He maha ngā kōrero tuku iho a te Māori mō te ūnga mai o ngā waka Māori i Hawaiki i te taha rāwhiti o Te Moananui-a-Kiwa. Arā anō te hunga i whakapono tūturu ki ngā kōrero nei. Ko ētahi e whakapono ana he kōrero whiti ēnei i toko ake i te hinengaro. Tērā pea kāore i kō atu kāore i kō mai te kōrero tika i ngā ariā nei. Ko ngā mātauranga i mōhiotia mō ngā heke he mea pupuri i te mahara, ā, ka heke te wā, ka whakanikoniko ngā kōrero.

Ngā waka o Te Tai Tokerau

Ko ngā waka matua o Te Tai Tokerau ko:

• Kurahaupō, i ū mai ki tētahi takiwā tata ki Te Rēinga
• Ngātokimatawhaorua rāua koMāmari. I pakanga mākutu ngā tohunga o ngā waka nei
• Tinana meTe Māmaru, ngā waka o Te Rarawa me Ngāti Kahu
• Māhuhu-ki-te-rangi te waka o Ngāti Whātua
• KoMataatua, i hautūngia e Puhi rātou ko Miru, ko Te Wahineiti.

Tainui rāua koTe Arawa

He maha ngā ōritenga i waenganui i ngā kōrero mō te waka oTainui me te waka oTe Arawa. Kei ētahi kōrero he waka kotahi rāua, he waka hourua, ā, nō te ūnga mai ki Aotearoa ka mawehea rāua kia rua ngā waka. Kei Maketū i Te Moana-a-Toitehuatahi te urunga oTe Arawa. Ko te urunga oTainui kei Kāwhia, kei waenganui i te tāone o Tāmaki-makau-rau me te tāone o Ngāmotu.

Mataatua

KoMataatua tētahi o ngā waka matua o Te Moana-a-Toitehuatahi. Ko Toroa tōna rangatira. Nō te kawenga o te waka ki waho ki te moana nā te tuahine (kei ētahi, nā tana tamāhine) a Toroa te waka i kukume ki uta. Ka karanga a ia ‘Kia whakatāne ahau i au!’ Nō konei te ingoa o te tāone o Whakatāne.

Ngā kōrero o Te Tai Rāwhiti

He kōrero ā ngā iwi o Te Tai Rāwhiti mō te ūnga mai o Paikea ki Aotearoa mā runga i te tohorā. Arā anō ngā waka whakahirahira e rua o taua takiwā, aHorouta – te waka i mau mai i te kūmara, meTākitimu, te waka o Ngāti Kahungunu.

Aotea

He tata ki Kāwhia te wāhi i ū mai ai aAotea. Heoi ka whanake te iwi ki te tonga, ka tae ki Pātea. He pērā te whakaingoatanga o taua takiwā i te mea koinei te wāhi i tukuna ai ō rātou pātea (utanga) ki raro.

Ngā waka o Te Wai Pounamu

He nui ngā kōrero mō ngā waka i Te Wai Pounamu. Arā te kōrero mō te takanga o ngā kūmara ki roto i te wai i te totohutanga oĀrai-te-uru. Ka huri ngā kūmara i pae ki uta hei toka e kīia ai ko ngā toka o Moeraki. Arā anō te kōrero mōUruaokapuarangi i ū ki Whakatū, i raro i te mana o Rākaihautū. I muri mai ka toro a rākaihautū ki ngā takiwā o Te Wai Pounamu, me tana auaha i ngā maunga me te keri i ngā roto ki tana kō.