uHaiti (海地) sa ilabu nu Congnanmeico,itiza i 19 00 N, 72 25 W. uahebal nulala'mapulung sa 27,750 sq km, u ahebal nu lala'ay sa 27,560 sq km, u ahebal nu nanumay sa 190 sq km hamin nutademaw sa 10,485,800.kakalukan umah sa 66.40%,kilakilangan umah sa 3.60%,zumaay henay umah sa 30%
Haiti (海地) masapulungay masakaputay a kanatal “Ba-kou a kamu, République d'Haïti Haiti (海地) Repiblik Ayiti” Haiti (海地) han, itizaay i cya-le-pi-hai a kanatal. mahamin u hekal itini i cya-le-pi-hai u sakatusa tabakiay asubal nu I-s-pa’-ni-ou a subal “ u Haiti (海地) han aca” satipan tupangkiw, nutimulan atu tuo-min-ni-cya masapilungay masakaputay a kanatal matatules ku lala’.
Haiti (海地) a tademaw nauyzaanay tu a binacadan u Ala-wa-ke a tademawan (阿拉瓦克人), nanidebungan nu si-pan-ya a tademaw hawsa yin-cu-minkalamkam satu mawada amalawpes, micumuday a tademaw a micunus tu mikawaw tumangelu'ay satu Africa (非洲) katuud ku nipacumud tulumeni'ay a kuli, u Haiti (海地) namahizasa mala ulumeni’ay tu a tademaw ku kanatal,malingatu tu palahad tu malukay cin-ci. Haiti (海地) i kitakit u saayaway u Bei-cou a ilic lumeni’ay a tademaw ku mikeliday, u kuli ku palekalay patizengay tu kanatal, atu cya-le-pi-hai a kakitizaan u saayaway misatekeday a kakitizaan. i 2012 a mihcaan, Haiti (海地) sangaleb a musakamu sibalucu’ a mikilim misalunguc tu i Bei-cou-lin-mung (The African Union Commission, 非洲聯盟) a misilic tu sakaput a tademaw tu aenengan.
Haiti (海地) u Mei-cuo uyzadada’ u lumeni’ay a tademaw ku tapang nubinacadan 95% ka ipabaw masakaputay mapulungay a kanatal. saaca, uynian a kanatal atutapiingay a La-tin ailuc kuangangan nu Tu-min-ni-cy uyni u palahad masazuma caay kalecad, Haiti (海地) nu Mei-cuo uyza dada’ u sapakuyucay a kanatal. 2015 a mihcaan u tademaw palalecad tu paymihcaan micumuday a kalisiw 804, u saisasaay nu tademaw a tinsu nu palahadan, kitakitay u sainai’ay nipalahadan a kanatal a cacay. 2019 a mihcaan, Haiti (海地) a tademaw palalecad tu paliayaw a nikauzipan a mihcaan enem a bataan izaw ku sepat.
Haiti (海地) nauyazan u In-ti-an a tademaw niyazu’ u A-la-wake a binacadan (阿拉瓦克族) ku muenenngy. 1492 a mihcaan Ke-lun-pu (哥倫布) payhikuki paybalunga teyni itini, uynian a subal pangangan han Hispaniola a subal “si-pan-ya”, 1502 a mihcaan tatenga'ay mala u micumuday nuSpain. namalilid nu penu’ aimelang nai’ tu ku icelang nu uzip nu A-la-wa-ke abinacadan (阿拉瓦克族)malawpes tu.Spain a tademaw pakayza i Africa (非洲) pacakay tu lumeni’ay a kuli, mala misakakawaway tu mangelu'ay a kawaw nu subal.
1697 a mihcaanduduc tu katatelek nu Le-si-wi-ke(勒斯維克), Haiti (海地) mapakelid pabeli tu Ba-kou.1791 a mihcaan lumeni’ay a Cunnng-tung ci Tusan-Luwi-tu-el (杜桑·盧維圖爾) a mikeliday Haiti (海地) a tademaw mulekal misateked amingayaw, mala u Latin Amilika (拉丁美洲) u saayaway a miala tu sateked a kanatal. 1804 a mihcaan, palekal tuhitay a micumud miala tu Port-au-Prince (太子港), musakamu amisateked, patizeng tu masapulungaymasakaputay a kanatal.
Haiti (海地) namisateked hawsa, caay patizeng tu sipucay nubinawlad ku ngangaan a nizatengan, mahuyahuy tu ku kawaw nu cin-ce, u mikuwanay kakutaykutay sa mala umikeliday duduc tu pulung nisulitan, namakay misateked ku Haiti (海地) katukuh 1915 a mihcaan tu cacay a lasubu a mihcaan, pulung izaw macapi tu 90 ku tademaw makakutay mala cung-tung.1957 a mihcaan, I-Tou a hitay (依託軍隊), Tu-wa-li-ai (杜瓦利埃) pakademec tu 1957 a mihcaan misingkiw ku Haiti (海地), mala u mikeladay a kawaw nu binawlan, mala u cung-tung nu Haiti (海地), patizeng palekal tu nu lalabuay nu luma’ ku mikuwanay, katukuh 1986 a mihcaan mapabelin tu.
Haiti (海地) itini i Isi-pa-ni-ola a subal tu nutipan, lala' nu kanatal 27,750 ka kaahebal, u zuma i hekalay a lala' 27,560 km, 190 km lalabu a nanum. Haiti (海地) adadipasan a katanaya' 1,771 km, atu belaw a kanatal Tu-mi-ni-cya i lilis nu kanatal a katanaya' 360 a kung-li. Haiti (海地) a kakitizaan tu Is-pa-ni-au-la a subal u satipan a dadipasan malikakung ku zazan, nika u lilis nu bayu caay ka pina ku zumaay a sulal. Haiti (海地) tungus nu Ke-ti-le-la-sanay nu tebanay, mahapinang kuwayway nubuyu' a lala', malasepat ku malecaday abuyu’ nuwalian satipan muculil pasayza i buyu'.
cin-ce kilu tu 1987 a mihcaannipahecekan tu Haiti (海地) a hulic, Haiti (海地) u cacayay a leke nu
masapulungay masakaputay a kanatal, cung-tung u ngangan nu kanatal. situngusay tu kawaw u cen-hu ku mikawaway, cen-hu nu sitangahay u cung-li, situngusay a pahulic u cen-hu atu tatengilan tu binawlan u milahizaay a binawlan tusa ku Li-baw-yen ku pawadaay.
Haiti (海地) a Cung-tung u binawlan ku misingkiway maawas tu nipisangkiw kakelu satu mala Cung-tung, lima a mihcaan mala Cung-cung, sayadahay mala Cung-tung kina tusa a kelad. u Cung-li a tademaw u Cung-tung ku panutekay, u Kuo-min huy-yi ku patubeliay. Cung-li ku situngusa tu sakakapu a sakakaay atu mikawaway nu kanatal a misu, mikawaway tu cin-ce a milala tu Kou-min-huy-yi’ tuni u palatatenga tuynian a kawaw a misulul.
Haiti (海地) i kitakit u saadidi’ay a nipalahadan a kanatal. upulung a sakapu a kanatal palahaday milekakawaw a tademaw palahad tu nisulitan a aca, Haiti (海地) i 177 a kanatal u pasiluc a ngangan saka153. 2004 a mihcaan, Haiti (海地) a GDP “ u nipaasip tu picakay” 120,5 a i’k ku kalisiw, pasiluc tu ngangan saka145 , palalecad tu tademaw GDP 380 ku kalisiw, pasiluc tu ngangan saka150.2004 a mihcaan Haiti (海地) u katumus tu sakalacal nu tuud u lili 22%. nuzuma a tadeh 14 a i’k ku kalisiw. cacay bataan a pitu nu Haiti a tademaw paydemaad u micumuday akalisiw cacay katukauh tusa kalisiw dada’.
i 1791-1802 a mihcaan Haiti (海地) u lumeni’ay a tademaw nu palekalan a demiadan, nuwamisan maacak ku enal u salengacay a tademaw patiseng tu sapananu a zazanmapeci’ nu kuli nu lumeni’ay a tademaw, katukuh i kasumamadan tu 19 a mihcaan tu kalingatuan sayhan balakitu caay sangaen bakah hantu, macalap tu ku Haiti (海地) u tademaw 50% nuwamisan a Haiti (海地) macalapay uyza dada’ mahamin a kanatal a nikalukan pulung nu hekal 17% mauzip itiza nikalukan a lala’.
1915 a mihcaan -1934 a mihcaan Me-kou pialaan tu Haiti (海地) a demiadan, salenngacay a tademaw muliyaw pabaluhay i Haiti (海地) a nuwamisan patizeng tu zuma a sakalukan palumaan, u hekal ka ahebal macalap maham a kanatal a sakaluk a lala’ tu 7%, nika pawapen tu Haiti (海地) mahamin kanatal u nipalumaan nikalukan 30%. kanahatu patahkal pabeli tu Mei-kou salengacay a tademaw paliwan patiyam a demiad, nika Haiti (海地) mahini hawsa a mabecul tuway.
ayaw nu 1987 a mihcaan, Haiti (海地) a kanatal izaw ku belac mahiza tu pawapen tu kakaydihan nu kanatal, uyza satu yumahiza Haiti (海地) a tademaw u belac ku kakanan, nika ayaway a cung-tung nu Mei-kou ci Ke-lin-tun tu kala cung-tungan hena “1992 a mihcaan -2000 a mihcaan” ci Ke-lin-tun cen-bu mipenec tu Haiti (海地) a cin-bu paselep tu nu Mei-kou a belac micumuday a sata pakay 35% katukuh 3%, Mei-kou yadah ku kaizaw nu belac, kayadahan ku nu Haiti a binawlan a belac mihcaan tu picakay pulung tu kayadah sepat a bataan kungtun u sepat hun a tulu. ka izaw ku nikalukan angangan mahamin malasawad, ci Ke-lin-tun i kapulung sakaput a kanatal itizaay a Haiti (海地) misacidek i kadayhiwan nu kanatal satu a miyumali.
duduc tu 2008 a mihacaan masapulungay masakaputay a kanatal papelu tu nisulitan.Haiti (海地) a tademaw 980 a emangan, paliwasak mazekec ku tademaw. katuu day a tademaw muenengay mililis tu bayu a kakitizaan atu masaenalay a diheb nu buyu’. pakala tu 95% nu Haiti a tademaw nu satipan a Bei-cou u iluc nu lumeni’ay a tademaw, u liwan katuud ku nu Mula-tuo a tademaw. 93% nu Haiti (海地) a tademaw mueneng itiza i malukay a niyazu’ atu 2,000 ku tademaw i adidi;ay a Tu-se. 85% a tademaw u kaluk ku kawaw. Mula-tuo a tademaw talakaw ku aenengan, katuuday mueneng i Tay-ce a minatu mikawaw tu cen-ce atu kusi paliwalay, lumeni’ay a tademaw nueneng i Kang-pay-te nu satipan u adidi’ay a niyazu’. Haiti a tademaw kiluw tu makay nu punaay a lemeni’ay a tademaw a pasazuma, makay punaay a lumeni’ay a tademaw payhun ⅞ u La-pu, ¾ u ke-li-bu, ½ u kow-te-lung, ¼ u Mu-s-ti-bu.
pakala tu 85% u Haiti (海地) a tademaw musakamu u singku u ciwlu, katuuday a tademaw i mahini u tingsikiw amin. Haiti katuud ku mitesekay ku singku tu tingsikiw, kanatalay katuud ku midebungay a tademaw, tuyzaan a mihcaan patizeng tu tingsikiw.
u zuma izaw ku katuuday u Haiti (海地) a tademaw ci singkuay tu bu-tu cyaw “ u uw-tu-cyaw han”. u lalekalan nu mahiniay makay Bei-cou nu kasumamadan nu bablaki u yadahay a kamisama a tabaungan, imahini micumud tu nu zumaay makayniay i tingsikiw a lalangawan nu kasumamadan nu babalakiay nu Dituay a pibaungan ku mahiniay, satu u lindusi a tadema cay palatatenga’. uyniay a tingsikiw sayhan u Ba-Kou a tademaw u Bey-cuo miala tu katuuday nu lumeni’ay a tademaw tayza i Ba-Kou u micumuday a tademaw malakuli,nama mapalaylay i Haiti (海地). ayayaw a Cung-tung ci Law-tu-wa-li-ay nauyzaay uyni u pibaungay, patizeng tu ngangan tu “Tung-tun-ma-ku-te” “ mukanay tu tademaw a ditu” nu uzipay anizatengan, mikedec mipenec tu tademawan.
Haiti (海地) a caculilan caay kacakat. uyzaan a kanatal uyza dada’ cacay usilamalay azazan pakala tu 135 kung-li, makay Tay-ce a minatu pakay nuwamisan sakatayza i A-ti-po-si-te a enal nu Wi-lei-te. u mikacaway a labang maselep tu, uynuan silamalay a zazan i 1960 a mihcaan hatizatu ku kawaw nu mitupinay tu labang a basu ( uynian a mihcaan u mikacaway a labang 2,200 ku” tademaw. inuwamisan u tebusatuatu nipalumaan tu ciye-ma, u pulung nutanaya’ pakala tu 120 kung-li izaw ku nu uzipay likecuay zazan nu silamalay.