Gagauz (Gagauz dili ,Гагауз дили ) është njëgjuhë turkike e folur nga populli gagauz iMoldavisë,Ukrainës,Rusisë dheTurqisë dhe është një gjuhë zyrtare eRajonit Autonom të Gagauzisë në Moldavi. Gagauzishtja i përket degës Oghuz të gjuhëve turke, së bashku meAzerishten,Turkmenishten dheTurqishten . Gagauzishtja është një gjuhë e dallueshme nga turqishtja gagauziste ballkanike deri në një farë mase.[1]
Megjithëse u qenësua si gjuhë e shkruar në vitin 1957, gagauzishtja nuk u përdor në shkolla deri në vitin 1959.[2] Gjuha Gagauze është një gjuhë që rrjedh nga turqishtja ballkanike gagauze; Gjuhësia ballkanike ishte e para që i shihte pasojat e kontaktit gjuhësor si normale dhe jo të korruptuara.[3] Termi "gjuhë gagauze" dhe identifikimi i gjuhës së dikujt si "gagauz" u vendosën njëkohësisht ose edhe pas krijimit të vetëdijes kombëtare.[4] Rreth 150,000 gagauzë banonin në Moldavi në vitin 1986, ku ata jetonin në vendbanimet brenda rajoneve Comrat, Ceadîr-Lunga dhe Vulcănești.[5] Së bashku me shumicën e gagauzëve që jetojnë në Moldavi, ka katër qytete të tjera në Bullgari në të cilat banojnë gagauzët.[6]
Midis viteve 1750 dhe 1846, paraardhësit e Gagauzëve sot emigruan nga bregu i sotëm bullgar i Detit të Zi në veri të Varnës drejt Rusisë dhe u vendosën në rajonin që tani është Republika e sotme e Moldavisë, të lejuar ta bëjnë këtë me kusht se ata u konvertuan në krishterimin ortodoks nga Perandoresha Katerina.[7] Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, ligji i vitit 1994 për statusin e posaçëm juridik të Gagauzisë u miratua në Moldavi, i cili u vu në fuqi në 1995, duke i dhënë autonominë territoriale të Gagauzëve.[8][9]
Duket se alfabeti i parë që u përdor për gjuhën ishtealfabeti grek[10] në fund të shekullit të 19-të. Për shembull, orientalistiOtto Blau pohon se dramat eEuripidit ishin përkthyer në gjuhën gagauze dhe ishin shkruar me shkronja greke.[11]
Duke filluar nga viti 1957,alfabeti cirilik u përdor deri në vitin 1993. Më 13 maj 1993, parlamenti i Republikës së Moldavisë miratoi një vendim që parashikonte miratimin zyrtar tëalfabetit të bazuar në latinisht për gjuhën gagauze.[12] Kjo u ndryshua më pas në 1996.[13] Alfabeti gagauz i miratuar është modeluar sipas alfabetit modern turk, me shtimin e tre shkronjave:⟨ä⟩ për të përfaqësuar tingullin e[æ] (si⟨ə⟩ në alfabetin azer ),⟨ê⟩ për të përfaqësuar[ə] (schwa) tingull, i cili nuk ekziston në turqisht, dhe⟨ţ⟩ për të përfaqësuar tingullin[ts] nga alfabeti rumun. Nga ana tjetër, ndryshe nga tatarishtja e Krimesë, turqishtja dhe disa gjuhë të tjera turke, gagauzët nuk e kanë shkronjën⟨ğ⟩, e cila ishte kthyer në të heshtur në gjuhën gagauze.
Një studim në vitin 2012 u krye mbi komunitetin gagauz për të vlerësuar situatën aktuale dhe kontekstin sociokulturor. Gjetjet tregojnë se brenda Gagauzisë, dokumentet zyrtare, botimet e shtypura dhe faqet zyrtare të internetit janë vetëm në rusisht. Sistemi Kombëtar i Pasaportave në Moldavi nuk lejon drejtshkrimin e emrave në gjuhën gagauze. Tabelat në Gagauzia janë kryesisht në rumanisht, dhe emrat e shesheve dhe rrugëve nuk kanë ndryshuar që nga koha e Bashkimit Sovjetik.[14]
↑Menz, Astrid (2000)."Indirectivity in Gagauz". përmbledhur nga Johanson, Lars; Utas, Bo (red.).Evidentials: Turkic, Iranian and Neighbouring Languages. Mouton de Gruyter. fq.103.ISBN978-3-11-080528-4.{{cite book}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Kvilinkova, E. N. (2013). "The Gagauz Language Through the Prism of Gagauz Ethnic Identity".Anthropology & Archeology of Eurasia.52: 74–94.doi:10.2753/AAE1061-1959520105.{{cite journal}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Varsahr, A. M.; Spitsyn, V. A.; Bychcovscaya, L. S.; Kravchuk, O. I. (2001). "To the research of the gene pool of the Gagauz population of Moldavia".Anthropologischer Anzeiger.59 (1): 11–17.doi:10.1127/anthranz/59/2001/11.JSTOR29540987.PMID11360805.{{cite journal}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Chinn, Jeff; Roper, Steven D. (1998). "Territorial Autonomy in Gagauzia".Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity.26 (1): 87–101.doi:10.1080/00905999808408552.{{cite journal}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Nasidze, I.; Quinque, D.; Udina, I.; Kunizheva, S.; Stoneking, M. (2007). "The Gagauz, a Linguistic Enclave, are not a genetic isolate".Annals of Human Genetics.71 (3): 379–389.doi:10.1111/j.1469-1809.2006.00330.x.PMID17147693.{{cite journal}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Neukirch, Claus (2002),Autonomy and Conflict Transformation: The Case of the Gagauz Territorial Autonomy In the Republic of Moldova{{citation}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)
↑Ciachir, M. (1933).Basarabialâ gagauzlarân istoriassi. Chișinău. fq.133.{{cite book}}:Mungon ose është bosh parametri|language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
↑Măcriș, Anatol (2008).Găgăuzii (në rumanisht). Bucharest: Editura PACO. fq.71.
↑Sirkeli, M. & Lisenco, S. (2012). "Policy Brief: Implementation of linguistic rights of the Gagauz of Moldova. Integration of the Gagauz Community into the Society of Moldova."
