Johann Friedrich Struensee var fødd 5. august 1737 iHalle, som då var del av kongeriketPreussen. Mor hans heitte Marie Dorothea. Faren, Adam Struensee, var prest og professor iteologi i Halle. Han vedkjende seg den praktisk orienterte og samfunnsnyttigepietismen, somAugust Hermann Francke hadde gjort Halle og universitetet her til sentrum for. Struensees barndom var difor prega av gudsfrykt, men òg av velvilje til akademisk kunnskap og verksamt arbeid.

Johanns morfar, Johann Samuel Carl, budde ihushaldet frå 1742. Han var då avsett som livlege for danskeChristian 6. etter sterk kritikk avstatskyrkjeordninga og ikkje-pietistiske autoritetar. Morfaren verkar å ha hatt innflytelse på Johann i oppveksten, såpass at han uvanleg nok dediserteavhandlinga si til han.

Struensee vart tydeleg godt kjent med opplysingstankar som medisinstudent i Halle frå 1752.Doktorgraden hans frå 1757 var heilt utan referansar til faglege autoritetar, men berre basert på eigneerfaringar ogeksperiment. Allereie frå desse åra skal han ha vorte kjent som religionskritikar. Same år som han disputerte, følgde Struensee foreldra tilAltona.

I Altona var faren utnemnt tilprost og så i 1759generalsuperintendent (biskop) forSlesvig ogHolstein. Gjennom faren sin kontakt med den førande dansk-norske statsmannenJohan Hartvig ErnstBernstorff fekk Struensee stilling somstadsfysikus i Altona og landfysikus i grevskapetRantzau og distriktet Pinneberg.

Altona var del av Danmark-Noreg sidan 1640, med status somfrihamn ogprivilegium som innvandrings- og religionsfridom. Byen vart difor opphaldsstad for mangefritenkarar, som Struensee vart kjend med gjennom sosietetsliv og omreisande verksemd. Mellom desse var den danske hoffmannen Enevold Brandt (1738–1772) og riksgreve Schack Carl Rantzau (1717–1789), som var sterk kritikar av dansk utanrikspolitikk. Struensees bibliotek viser at han kjente godt til radikale opplysingstenkarar, somVoltaire ogRousseau.

Struensee deltok tidleg i medisinsk debatt og gav ut eignetidsskrift med kulturstoff og samfunnskritikk, som var utfordrande nok til å blikonfiskerte. Hans prinsippfaste haldning tiltrykkefridom visast i at han som redaktør skreiv til Bernstorff og ba seg fritekesensur, som han meinte røva frå han sin «fridom som skribent» og var eit «hinder for saka i seg sjølv».

Christian 7. vart konge i 1766. Far hans,Frederik 5., dyrka heller utsvevande selskapsliv enn politikk. Oppdrege strengt pietistisk, hadde han heller fått avsmak på religiøsitet og interesserte seg lite for sonen sidanning. Nokre sentrale statsmenn tok over styringa av staten, særleg Bernstorff ogAdam Gottlob Moltke. Dei skaffa så lærarar til å stå for oppdraginga av prinsen, der Élie Salomon François Reverdil (1732–1808) var særleg formativ. Rekna som evnerik, utvikla Christian særleg god språkforståing, men fekk tidleg plagar med psyken, trulegschizofreni, som skapte store vanskar for han.

Christian kunne i liten grad tillegga seg politiske evner, og ein kultur for formyndarskap utvikla seg ved hoffet, som varte ved då han tok over trona. Nevrotisk og angstfull knytte kongen seg til enkeltpersonar i eit underdanig forhold, tvert motsett den overmektige rolla eineveldigideologi tilla monarken.

For å pleia dansk-britiske forhold, var Christian 7. bortlova til søskenbarnet sitt, den engelske prinsessa Caroline Mathilde. Dei gifta seg i 1767, då han var 17 år gamal og ho 15. Forholdet dei imellom var frå byrjinga distansert og angstprega. Kongen var heller tiltrekt av menn. Fleire hoffmedlemmar var fjerna for å hindre at relasjonar utvikla seg. Frustrert løyste Christian si seksuelle lystkjensle gjennom hyppig og tidvis openlysonani. Struensee kom til å tolka masturbasjonen som avgjerande årsak til hanspsykiske lidingar, som han skulle behandla som livlege gjennom remediar somkinabark og kaldebad.

For å forserakjønnsdrifta hans og sikra tronfølget, introduserte hoffet kongen for Anne Cathrine Benthagen (1745–1805). Ho varprostituert, kjend som «Støvlett-Cathrine», og tidlegare elskar av den engelskeambassadøren. Benthagen vart derimot Christianskonkubine, og dei gjorde stadige valdelege natteranglar iKøbenhavn. I 1768 fekk sentrale embetsmenn ho diforlandsforvist. Christian 7. må ha underskrive avgjerda, men kor medviten han var er usikkert.

Seinare i regjeringstida signerte han stadig forordningar utan å vera klar over innhaldet. Same år fødde Caroline Mathilde ein kronprins, den seinareFrederik 6.

Etter at «Støvlett-Cathrine» var utvist, ville Christian 7. i 1768 realisera ei Europa-reise. Hans psykiske plagar var då så store at han trong ein livlege. Johann Friedrich Struensee hadde fått koplingar til det danske hoffet gjennom sin familie, som vart styrka gjennom selskapslivet i Altona. Godt ry som medisinar hadde han fått ved å kjempa mot epidemiar i byen, som spesialist ikoppsetting. Då kongen hadde reist til Altona i 1767, hadde Struensee vore til stades. Som opplagt kandidat vart han utnemnt til reiselege og følgde med til Paris, der han møtte sentrale opplysingstenkarar, somDenis Diderot,Jean d’Alembert ogClaude Helvétius.

Struenseeskarisma skapte raskt tillit hos monarken, og han takla Christian 7. godt på Europa-reisa. I januar 1769 følgde han difor med tilbake til København, der han fekk tilhald i Prinsens palé, rett ved slottet. Her heldt han fram som livlege og hadde med det meir direkte omgang med monarken enn andrerådgjevarar. Kongen ba etter kvart Struensee om hjelp til å styrka forholdet med dronninga, og dei vart fortrulege gjennom samtaler og rideturar. Heller enn å utnytta misstemninga mellom kongeparet til å komma i posisjon, som andreyndlingar, styrka Struensee såleis si stilling ved å knytta seg til båe to i eit trekløver. Enevold Brandt, som hadde tilrådd Struensee som livlege, vart i 1770 utnemnd som kongeleg oppassar, som han løyste gjennom utstrekt fysisk tukt.

Dronning Caroline Mathilde og Struensee utvikla eit seksuelt forhold, så Struensee kan ha vore far til prinsessa Louise Augusta (fødd i 1771), sjølv om dronninga òg tok seg andre elskarar. Oppdregenpuritansk og isolert ved det engelske hoffet, måtte ho flytta til Danmark som ung og hadde der ingen fortrulege. Hos Struensee må dronninga ha funne ein partnar for samtale og kjærleik som ho ikkje kunne ha oppnådd hos monarken. Samtidig gav forholdet dronninga høve til politisk innflytelse. I kraft av si stilling kan ho ha utøvd press på Struensee, som på si side kunne realisera uinnskrenka makt gjennom tospannet med ho.

Etter først å ha levd tilbaketrekt, vart Struensee etatsråd i mai 1769 og dermed ein formell del av hoffet. I januar 1770 flytta han inn påChristiansborg. Herinokulerte han den toårige prinsen med koppar og dåvaksinasjonen fungerte vart han utnemnt til konferanseråd og kongeleg førelesar, som sikra han enno meir åleinetid med kongen. Posten som livlege vart vidareført allereie i juni 1770. Då var Struensee i full gang med å sementera si eiga stilling som statsmann.

I juli 1770 fekk Struensee og Caroline Mathilde fjernahoffmarskalk Conrad Holck og erstatta han med Brandt. I september kom turen til utanriksminister Bernstorff, som vart avsett rettferdiggjort med eit mislukka dansk åtak påAlgerie. Den høgadelegeriksgreven SchackRantzau, sjølv tilhengar av opplysinga, vart då henta inn som støttespelar.

Struensee stod dermed att som den mest sentrale kongelege rådgivaren og politiske initiativtakaren i Danmark-Noreg. Utnemnt til Maître des requetes i desember fekk han hand om all kommunikasjon frå kabinettet til kongen, og frå mars 1771 fungerte han sjølv somkabinettsekretær. Samtidig fekk han hand om kongelege inntekter ipartikulærkassa. I juli 1771 fekk Struensee seg utnemnt tilgreve og ikkje minst den nye tittelen geheimekabinettsminister, som gav han rett til å signera lover og vedtak på line med monarken.

Allereie 4. september 1770 avskaffa Struensee sensuren forboktrykkarar, utan at saka var handsama istatsrådet først. Danmark-Noreg hadde hatt svært strenge reglar for offentlege ytringar, nedfelt iDanske ogNorske lov, med dødsstraff for politisk kritikk. No fekk rika den mestliberale trykkefridomen i verda, utan atterhalda forærekrenking og religionskritikk, som ein fann i den svenske trykkefridomsforordninga fire år tidlegare. Fridomen skulle «oplyse ældre tiders vildfarelser» og få «nidkære patrioter» til «at angribe misbrug». Straks kom ein flom av utgjevingar, men få kritiserte tidlegare politikk. Heller vart Struensee sin politikk og privatliv anklaga. Berre eit drygt år etter etter sensuren vart oppheva, vart trykkefridomen difor stramma inn igjen. Ein måtte framleis ta omsyn til lovane, heit det no, inkje skrift måtte komma utanonymt.

Dansk-norsklutherdom var særleg streng. Struensee var religionskritisk, men gav likevel få forordningar om kyrkjelege forhold. Fleire av hans kabinettsordrar utfordra likevel kyrkjeleg moral, særleg omekteskapet, ved å avskaffalegemål og tillatasøskenbarn å gifta seg. Struensee utgreidde ei universitetsordning der teologisk fakultet ikkje lengre stod øvst, og han overførte domsmakta over ekteskapssaker fråkonsistoriet til den verdslege Hof- og Stadsret. Særleg huskestue hos teologane må det ha vekt at Struensee tillèt ein jødisk lege å disputera, og slik skilde forsking og konfesjon. Seinare vart Struensee klandra for å ha kutta iheilagdagar (heilagdagsreforma i 1770), men reduksjonen var vedteke før han kom til makta.

Dansk-norsk økonomi var i 1700 sterkt pressa etter år med inntektssvikt i landbruket og den dyre opprustinga mot Algerie. Hoffet opptok ein stor del av statsbudsjettet. Struensee kutta no mykje ned i offentlege utgifter gjennom oppseiingar og kutt ipensjonar. Den norskestatthalderposten var mellom dei som vart oppheva. Økonomisk styring vart forenkla og effektivisert gjennom eit nytt finanskollegium.

Struensee lukkast likevel berre å realisere eit fåtal av reformene i si korte virketid. Tiltaka var omfattande og idealistiske, tidvis heller røyndomsfjerne. Ofte vart dei dessutan motarbeidd av statsadministrasjonen. Av dei meir oppsiktsvekkande endringane Struensee ikkje utførte, var opphevinga av den tvungne bindinga av danske bønder til garden gjennomstavnsbandet, sjølv om han vart framlagt forslaget. Endringa var utgreidd sidan 1757, men vart ikkje gjennomført før etterlandboreformane frå 1788.

Struensee stod bak over 2000forordningar i løpet av si korte tid ved makta. Endringane vart gjeve somkabinettordrar, direkte kongelege påbod, etter kvart underteikna berre av Struensee sjølv. Meirmakt vart slik flytta til det kongelege kontor.Geheimekonseilet, eineveldet sikollegiale regjeringsform, vart sett til sides i september 1770. Heller enn i statsråd, arbeidde kongen då på kontoret, der Struensee formelt oppheldt seg som hans førelesar. Christian forhandla då ikkje i forsamling med ministrane, og frå slutten av året mottok han dei heller ikkje til munnleg saksframføring. I staden handsama han saksframlegg skriftleg, under påverknad frå den som oppheldt seg på hans arbeidsrom.

Eineveldet hadde forma eittotalitært samfunn, men fordeltemyndigheit innanforvaltinga. Med endringane styrte Struensee såleis meir eineveldig enn kanskje nokon dansk monark, særleg tiåra føreåt, der byråkratiet hadde teke over styringa under den forfylla Frederik 5.Aristokratisk innverknad vart motarbeidd gjennom den direkte kommandolina frå kongen, og den sentraleopposisjonen mot Struensee sine reformer vart vengeklipt.

Styresmakta vart dermed meirautoritær ogabsoluttisk, sjølv om reformene var politiskliberale. Såleis verkeleggjorde Struensee idealet omdet opplyste eineveldet meir enn andre dansk-norskestatsoverhovud. Andrestatsmenn skulle likevel styra Danmark-Noregautokratisk under Christian 7. si regjeringstid –Ove Høegh-Guldberg,Andreas Peter Bernstorff og til slutt kronprins Frederik – etter Struensees fall.

Struensee var ein av mange som utnytta den usikre situasjonen under den handlingslamma Christian 7. til å stiga i gradene og påverka dansk-norsk politikk. Like fullt var liberale reformer som trykkefridom i tråd med den lina monarken sjølv hadde lagt og vorte oppdregen i, der han aktivt pleia forholdet til opplysingsfilosofar. Kongen har gjeve uttrykk for sine idear til Struensee i deira stadige samtalar og har slik delvis vore opphav for endringane, sjølv om det var greven som dreiv dei gjennom. I Struensee fann Christian gehør og ei verkekraft han sjølv ikkje rådde over.

Det eigenrådige styret og omveltingane skaffa Struensee mange fiendar. Samtidig gjorde han lite for å pleia allierte, som venen Enevold Brandt, men sette heller prinsipp føre realpolitikk. Utan erfaring med det politiske liv eller interesse forrenkespelet ved hoffet, bygde det seg då opp ein sterk motstand mot han.

Einkonspirasjon vart utvikla av Høegh-Guldberg og enkedronningJuliane Marie. Reformene avgrensa autoriteten til sentrale statlege institusjonar som kyrkja, hæren og politiet, som difor kunne støtta eit opprør. Gamal maktelite såg seg trua avmeritokratiske reformer og kutt i inntekter. Folk flest lét seg mobilisera gjennom rykter om Struensee sitt forhold til dronninga og tilsidesettinga hans av monarken. Den innførte trykkefridomen gjorde det enklare å framsetta påstandane. Vedvarande kornmangel hjelpte ikkje på stemninga.

Under eineveldet var offentleg framvising av den gudegjevne kongen ein sentral del avpropagandaen, men Struensee hadde skjerma Christian 7. frå omgjevnadane. Makta vart slik ikkje synleggjort, samtidig som det kunne tolkast som at han heldt kongen fanga. At Struensee avskaffasuplikkordninga styrka biletet av at han hadde kutta banda mellom folket og deira kongelege far. Norske gardistar somgjorde opprør julekvelden 1771 oppfatta det slik og gjekk til åtak på slottet, der dei til slutt vart oppløyst med makt. Kuppforsøket kunne knapt straffast under den rådande politiske stemninga. Det varsla at ei reising var i rørsle.

Heller enn militær makt, utnytta kuppmakarane stemninga til å gjera ein rask juridisk prosess. Natt til 17. januar 1772 vart Struensee overrumpla i sitt soverom og arrestert, til liks med dronninga og Enevold Brandt. Ein ordre frå kongen som kravde hans frigjering vart forfalska, tilbakedatert og framlagt kongen for avkravd underskrift. Christian 7. vart så straks paradert offentleg for å iscenesette hans frigjering.

Under rettssaka vart Struensee sjølv utsett for den torturen han hadde forsøkt å avskaffe. 21. februar innrømte han difor for det som var ein skilsmissekommisjon affæren med Caroline Mathilde, som likeins vart trua til å tilstå. Brandt var særleg skulda for å ha krenka kongen ved å ha bite han i fingeren, noko Struensee skulle ha oppfordra til, men punktet fall frå. Kongen hadde sjølv gjort seg skuldig i utruskap, særleg gjennom sitt forhold med «Støvlett-Katrine», som for undersåttar elles ville ført til dødsstraff, utan at det var noko tema i rettssaka.

25. april vart Struensee og Brandt dømt til døden for majestetsbrottsverk, for å ha krenka dronninga og dermed kongen si eineveldige makt som nedskriven iKongelova.

Tre dagar seinare vart Struenseehenretta framfor ei masse av 30 000 menneske. Høgrehanda vart kappa av han først, menskarprettaren traff dårleg, så det kravde fleire hogg, som gjentok seg med hovudet, i det som vart ei særleg smertefull avretting. Penisen vart òg skild frå kroppen, som straff for forholdet med dronninga, før resten av kroppen vart partert. Kroppsdelane vart halde fram før dei vart slengt saman og frakta til København, der dei vart vist påstegle og hjul, slik Danske og Norske lov føreskreiv. Brandt lei same skjebne. Etter nokre år vart knoklane kasta i ei uvigsla massegrav saman med andre dødsdømde.

Eit entusiastisk publikum hadde samla seg for å vera vitne til avrettinga på Østerbro, og på veg tilbake rådde ei dyster stemning mellom skaka åskodarar. Mange måtte ha venta ei sedvanlegettergjeving av straffa, men det kravde eit kongeleg initiativ som Christian 7. vanskeleg evna å mønstra. I staden vart eksekveringa ei sjeldan sterk demonstrering av eineveldig makt.

Som søster av den engelskeGeorg 3. ville ein dødsdom mot Caroline Mathilde vore utanrikspolitiskharakiri, og han fekk ho heller eksilert. Ho reiste til det britiske sommarslottet iCelle, Hannover. Etter kuppet tok enkedronninga og Ove Høegh-Guldberg over omsorga og dermed kontrollen med kongen. Juliane Maries son arveprinsFrederik vart president igeheimestatsrådet og dermed potensielt fungerande statsleiar, men det politiske initiativet låg hos mora og særleg Guldberg, før kronprinsen i 1784 sjølv gjennomførte eit kupp.

Styretida til Struensee vart omgåande offentleg fordømt, ipreiker,pamflettar ogaviser. Pressa kasta fram eit vell av grunnlause skuldingar, men hevda òg at Struensee hadde innsett sine synder og difor akseptert sin skjebne. Påstanden vart underbygd avBalthasar Münter, Struenseesskriftefar i fengselet, som i eit langt skrift hevda han haddevendt fullstendig om i fengselet. Boka vart mykje lest i europeisk offentlegheit. Av protokollane tilkommisjonen mot Struensee, går det derimot tydeleg fram at han forsvarte seg kyndig mot skuldingane.

Struensees liv og skjebne har vore dikterisk framstilt i alt frå ballettar og skodespel til musikk og skjønnlitteratur, mellom anna avAxel Lundegård ogSven Clausen. Dei siste tiåra har romanenLivlegens besøk avPer Olov Enquist frå 1999 fått særleg merksemd. Trekantforholdet mellom Struensee og kongeparet har vore ettertrakta dramatikk, mellom anna i filmenEn kongelig affærefrå 2012. Teikneserieskaparen Karoline Stjernfelt har sameleis skapt oppsikt med sine album om dei tre frå 2015 til 2025.

Louise Augusta vart mor tilCaroline Amalie, som gifta seg medChristian Frederik i 1815. Om ho var barnebarnet til Struensee hamna det dermed på den danske trona, som dronning tilChristian 8.

• Norge under dansk styre (1537–1814)
• opplyst enevelde
• Christian 7.

• Norgeshistorie.no:Struensees flørt med det opplyste eneveldet – og henrettelsen som fulgte
• Danmarkshistorien.lex.dk:Myten om Johann Friedrich Struensee

• Amdisen, Asser (2002).Til nytte og fornøjelse: Johann Friedrich Struensee (1737–1772). København: Akademisk Forlag.
• Glebe-Møller, Jens (2007).Struensees vej til skafottet: Fornuft og åbenbaring i Oplysningstiden. København: Museum Tusculanum.
• Langen, Ulrik (2008).Den afmægtige: en biografi om Christian 7.København: Jyllands-Posten.
• Langen, Ulrik (2018).Struensee. Aarhus: Aarhus Universitetsforlag.
• Cedergreen Bech, Svend (1972).Struensee og hans tid. København: Politikens Forlag.