Novi Sad je Evropska prestonica kulture 2022. Novi Sad je, posleBeograda, drugi grad u Srbiji po broju stanovnika (bez podataka za područjeKosova i Metohije). Na poslednjem zvaničnom popisu iz 2011. godine, sam grad je imao 231.798[2] stanovnika. Na opštinskom području Novog Sada (uključujući i prigradska nasenja) broj stanovnika je 2011. godine iznosio 341.625.[2][3]
Osnovan1694. godine, Novi Sad je dugo vremena bio centarsrpske kulture, zbog čega je dobio ime „Srpska Atina“. Danas je Novi Sad velikiindustrijski i finansijski centar srpske ekonomije,univerzitetski grad i školski centar, kulturni, naučni, zdravstveni, politički i administrativni centar Autonomne Pokrajine Vojvodine, grad domaćin mnogih međunarodnih i domaćih privrednih, kulturnih, naučnih i sportskih manifestacija, kao i grad muzeja, galerija, biblioteka i pozorišta.
U Gradu Novom Sadu u službenoj upotrebi su, poredsrpskog jezika, još imađarski,slovački irusinski jezik. Ime grada na ostalim službenim jezicima glasi Újvidék (mađarski), Nový Sad (slovački) i Novi Sad (rusinski). Na ostalim jezicima koji su (ili koji su bili) od istorijskog značaja na ovim prostorima ime Novog Sada glasi Neoplanta (latinski), Neusatz ili Neusatz an der Donau (nemački), Novi Sad (rumunski) i Mlada Loza (bugarski).
Prvobitna imena Novog Sada bila su Racka varoš (Ratzen Stadt, Ratzenstatt) i Petrovaradinski šanac (Peterwardeiner Schantz), dok ime Novi Sad (Neoplanta, Neusatz, Újvidék) datira iz 1748. godine.
Grad leži na obalama rekeDunav, između 1.252-og i 1.262-og kilometra rečnog toka. Na levoj obali Dunava se nalazi ravničarski deo grada (Bačka), dok je na desnoj obali, na obroncimaFruške gore, smešten brdoviti deo grada (Srem). Nadmorska visina sa bačke strane je od 72 do 80 m, dok je sa sremske strane oko 250-350 metara. Kod Novog Sada se u Dunav (sa leve strane reke) ulivaMali bački kanal, koji je deo sistemakanala Dunav-Tisa-Dunav. Bački deo grada je smešten sa obe strane ovog kanala.
Sa 15 prigradskih naselja, opštinsko područje grada Novog Sada obuhvata površinu od 702,7 km², dok uže područje Novog Sada sa Petrovaradinom i Sremskom Kamenicom zauzima površinu od 129,4 km². Građevinski rejon grada obuhvata površinu od 106,2 km².
Klima u Novom Sadu prelazi iz umereno kontinentalne u kontinentalnu, tako da grad ima sva četiri godišnja doba. Preko jeseni i zime povremeno duva hladan vetarkošava, koji obično traje od tri do sedam dana.Košava može tokom zime da stvori nanose i smetove snega tokom vejavica i mećava. Prosečna temperatura vazduha u gradu je 10,9 °C, srednja temperatura ujanuaru je –1 °C, dok je ujulu 21,6 °C. Godišnje padne prosečno 578 mm padavina, a broj dana sa padavinama je 122. Zbog promene klime na globalnom (svetskom) nivou, poslednjih godina se na području Novog Sada povećala količina padavina, što povremeno izaziva poplave u nekim delovima grada, budući da sadašnji gradski kanalizacioni sistem nije projektovan za izmenjene klimatske uslove.
Prema tumačenjima rezultata novijih arheoloških istraživanja, na prostoru Petrovaradinske tvrđave su pronađeni ostaci mlađeg paleolitskog staništa, iz perioda od 19.000. do 15.000. godina pre nove ere, iz čega se zaključuje da je čovek na prostoru Petrovaradinske stene živeo još upaleolitu, kada su se ljudska staništa uglavnom nalazila upećinama, a retko kada na otvorenom prostoru.[4]
Najstariji arheološki ostaci (iz vremena kamenog doba) pronađeni su sa obe strane Dunava, na području današnjegPetrovaradina (koji je u kontinuitetu nastanjen od praistorije do danas) i području današnjeKlise. Istraživanjem ostataka naselja iz mlađegbronzanog doba (3000. godina pne.) na području današnjeg Petrovaradina, arheolozi su pronašli ibedeme pojačane koljem i palisadama iz tog perioda, koji svedoče da je još u vremevučedolske kulture ovde postojalo utvrđeno naselje.
U 4. veku pre nove ere se na području današnjeg Novog Sada pojavljujuKelti, koji na desnoj obali Dunava, na području današnjeg Petrovaradina, podižu utvrđenje, a tragovi Kelta pronađeni su i na područjuDetelinare. Zatim se, u 1. veku pre nove ere, na ovom području pojavljujuRimljani, koji u 1. veku nove ere na desnoj obali Dunava podižu prvu veću tvrđavu pod imenom Kuzum (Cusum) i uključuju je u provincijuPanoniju. Dunav je tada činiolimesRimskog carstva, koje je obuhvatalo njegovu desnu (sremsku) obalu, dok je na levoj obali reke, u Bačkoj, od 1. veka nove ere stanovalosarmatsko plemeJazigi. Nalazi rimskog novca na području Novog Sada svedoče o trgovačkim vezama Jaziga i Rimljana. Rimljani su povremeno zaposedali i južnu Bačku i držali ove pogranične prostore u funkciji kontralimesa, a u cilju obezbeđivanja dodatne granice, izgradili su u Bačkoj šančeve sa jarkom, danas poznate kaoRimski Šančevi.
U 4. veku, u dobaSeobe naroda utvrđenje Kuzum je porušeno od straneHuna, a ovo područje zatim dolazi pod vlastOstrogota (5. vek),Gepida (5-6. vek),Langobarda (6. vek),Vizantije (koja u 6. veku obnavlja utvrđenje Kuzum i daje mu ime Petrikon),Avara (6-8. vek) iFranaka (8. vek).
Sredinom 6. veka, područje naseljavajuSloveni. U 9. veku, tvrđava Petrikon (ili naslovenskim jezicima - Petrik) ulazi u sastavBugarskog carstva, a u 11. veku njom vladasremski vojvodaSermon, čiji su zlatnici u 19. veku pronađeni u jednom petrovaradinskomvinogradu. Pošto je Bugarska poražena od Vizantije a Sermon ubijen, tvrđava ponovo postaje deo Vizantije, da bi, posle borbi Vizantinaca iMađara, krajem 12. veka, ušla u sastav srednjovekovneKraljevine Ugarske. Na području Bačke, ugarska vlast se ustaljuje nešto ranije, tokom 10. veka.
Naselje Bistrica (Bistritz) na području današnjeg Novog Sada, ucrtano na mapi flamanskog kartografa Gerharda Merkatora iz 16. veka
Tokom ugarske vladavine, na području današnjeg Novog Sada nalazilo se nekoliko naselja, koja se u istorijskim dokumentima pominju od 13. veka. Prema istorijskom dokumentu iz 1237. godine (povelja ugarskog kraljaBele IV), poredPetrovaradina (Pétervárad) iSremske Kamenice (villa Camanch) na sremskoj strani Dunava, postojalo je i nekoliko naselja na bačkoj strani:Vašaroš-Varad (poznat i kao Peturvarad, Stari Petrovaradin i Varadinci),Mrtvaljoš (poznat i kao Mortaljoš -Mortályos),Sent Marton (Ke Sent Marton),Bakša (poznato i kao Bakšić, Bačić, Bakšafalva i Bačka -Bachka),Sajlovo I iSajlovo II (poznata i pod imenima Gornji i Donji Zajol -Zoyl, Sajol i Isailovo),Bivalo (poznat i kao Bivaljoš i Bivološ -Bywolos),Rivica iČenej (poznat i kao Čeme -Cheme iliChemey).[5] Petrovaradin se u ovo doba prvi put spominje pod današnjim imenom, iako je ono u osnovi evoluiralo od prvobitnog vizantijskog imena Petrikon. U kasnijem periodu (16. vek), na ovom području se pominju još dva naselja -Bistrica (Bistritz) iKamendin (poznat i kao Kemind -Keménd). Slovensko naselje Bistrica pominje se na više karata koje datiraju iz 16. i 17. veka, a nalazilo se prekoputaPetrovaradinske tvrđave, na području današnjeg Novog Sada, dok se naselje Kamendin nalazilo u široj okolini današnjeg grada. Bivaljoš je bio veliko naseljeslovenskog življa koje datira iz perioda seobe naroda (5-6. vek).[5]
Između 1526. i 1687. godine, ovo područje je u sastavuOsmanskog carstva. Tokom osmanske uprave, neka od naselja na bačkoj strani Dunava su iščezla, dok su druga nastavila da postoje i bila su nastanjena Srbima. Po poreskom spisku iz 1522. godine, među stanovnicima ovih naselja na bačkoj strani Dunava srećemo kakomađarska, tako islovenska imena (Božo, Radovan, Radonja, itd),[6] da bi poturskim podacima iz 1590. godine na ovom području bilo zabeleženo 105 kuća koje plaćaju porez i to isključivosrpskih.[7] Pošto se zna da je bilo i Srba koji nisu plaćali porez (ukoliko su recimo bili u turskoj službi), onda je broj stanovnika ovih naselja sigurno bio veći.
U vreme Osmanske uprave poznat pod imenom Varadin, Petrovaradin je bio sedište nahije u okviruSremskog sandžaka.Podgrađe tvrđave imalo je oko 200 kuća, tu se nalazila Sulejman-hanova džamija, a postojale su i dve manje džamije, Hadži-Ibrahimova i Huseinova. Pored dve turske mahale, u sastavu grada nalazila se ihrišćanska četvrt sa 35 kuća, naseljenih isključivoSrbima.[8] Od praistorije pa sve do kraja 17. veka, centar urbanog života na području današnjeg grada nalazio se na sremskoj strani Dunava, na prostoru današnjeg Petrovaradina, koji je svojim značajem uvek zasenjivao naselja na bačkoj strani. Osnivanjem Racke varoši, potonjeg Novog Sada, središte lokalnog urbanog života će se tokom 18. veka definitivno pomeriti na bačku obalu Dunava.
Petrovaradin je ostao uosmanskom posedu sve doVelikog bečkog rata (1683-1699. godine), kada ga osvajajuAustrijanci (Habzburzi). Pokušavajući da povrate izgubljenu tvđavu, Turci započinju nekoliko pohoda, ali doživljavaju strahovite poraze ubici kod Slankamena (1691. godine) ibici kod Sente (1697. godine), a usled loših vremenskih prilika napuštaju opsadu Petrovaradina 1694. godine. U nastojanju da izmeni odlukeKarlovačkog mira, Osmansko carstvo preduzima novi pohod na Austriju.Bitka između Austrijanaca i Turaka se odigrala kod Petrovaradina početkom avgusta 1716. godine, a okončala se velikim turskim porazom, posle čega Osmansko carstvo definitivno nestaje sa ovih prostora. Mnogi potesi u okolini Petrovaradina i danas nose nazive koji datiraju iz turskog perioda:Vezirac,Alibegovac,Mišeluk,Tekije, itd.
Na početkuhabzburške vladavine krajem 17. veka, građanimapravoslavne veroispovesti bilo je zabranjeno da stanuju uPetrovaradinu.Srbi su, zbog toga, 1694. godine osnovali novo naselje na levoj obaliDunava, a iz ovog naselja će se, vremenom, razviti i današlji Novi Sad. Najstarije ime naselja na levoj obali Dunava bilo jeRacka varoš (Ratzen Stad), a korišćen je i naziv Petrovaradinski Šanac (Peterwardeiner Schantz). Prvobitni stanovnici naselja bili su ogromnom većinomSrbi, ali iNemci,Jevreji,Mađari,Jermeni,Bugari,Cincari iGrci, o čijem prisustvu govore mnogi arhitektonski i kulturni spomenici. Od 1702. godine, naselje je u sastavu Habzburškevojne granice, a 1708. godine postaje sedišteBačkog vladike i glavno mestobačkog delapodunavske vojne granice.
1718. godine, stanovnici srpskog selaAlmaš (nalazilo se izmeđuTemerina iSrbobrana) preseljeni su u Racku varoš (u današnjiAlmaški kraj), čime se stanovništvo varoši naglo umnožilo. Prema podacima iz 1720. godine, u Rackoj varoši je bilo 112srpskih, 14nemačkih i 5mađarskih domova. Racka varoš u to vreme postaje "komorska varoš", sa začecima urbanih odlika, a budući da se nalazio u sastavu vojne granice, grad je po stanovništvu bio podeljen na vojni i civilni deo. Grad je zvanično dobio ime Novi Sad (Neoplanta nalatinskom jeziku) 1748. godine, kada je postaoslobodan kraljevski grad.
CaricaMarija Terezija je tim povodom 1. februara 1748. izdala edikt koji glasi:
Mi,Marija Terezija, Božjom milošću caricarimska a kraljicaUgarske,Češke,Dalmacije,Hrvatske,Slavonije,Rame,Srbije,Galicije,Lodomerije itd. itd. dajemo glasom ovoga pismena na znanje svakome, koga se tiče [...] da taj toliko puta spominjani naš Petrovaradinski kameralni grad, koji leži na drugoj strani Dunava u bačkoj županiji na zemljištuSajlovo, silom naše kraljevske moći i ugleda iz ranije navedenih razloga [...] učinimo svojim slobodnim kraljevskim gradom i da ga uvrstimo, primimo i upišemo u broj, krug i red ostalih naših slobodnih kraljevskih gradova naše kraljevine Ugarske tako i naših naslednih zemalja, ukidajući mu dosadašnje ime Petrovaradinski Šanac, nađosmo za dobro da se ubuduće zove i da mu naslov bude Neoplanta,mađarski Uj-Videgh,nemački pak Ney-Satz,srpski Novi Sad ibugarski Mlada Loza.
Tokom većeg dela 18. i 19. veka Novi Sad je bio središte kulturnog, političkog i društvenog života celokupnogsrpskog naroda, koji tada nije imao sopstvenu državu, a prema podacima iz prve polovine 19. veka, ovo je bio i najveći grad nastanjen Srbima (Oko 1820. godine Novi Sad je imao oko 20.000 stanovnika, od kojih su oko dve trećine bili Srbi, a današnji najveći srpski grad,Beograd, nije dostigao približan broj stanovnika pre 1853. godine). Zbog svog kulturnog i političkog uticaja, Novi Sad je postao poznat kaoSrpskaAtina. Prema podacima iz 1843. godine, u Novom Sadu je bilo 17.332 stanovnika, od čega 9.675pravoslavnih, 5.724katolika, 1.032protestantanata, 727Jevreja i 30 vernikaJermenske crkve. Najveća etnička grupa u gradu u ovom periodu bili su biliSrbi, a druga po brojnostiNemci.
Novi Sad i Petrovaradinska tvrđava u prvoj polovini 19. veka
Tokom Revolucije iz 1848/49. godine, Novi Sad se nalazio u sastavu proklamovaneSrpske Vojvodine, srpske autonomne oblasti u okviruHabzburške monarhije. Iako je igrao značajnu ulogu u početkusrpskog pokreta, grad je bio ugrožen od stranemađarske vojske stacionirane naPetrovaradinskoj tvrđavi, koja je već u toku juna 1848. okrenula topove prema Novom Sadu. Kada je, u toku likvidacije mađarskog ustanka, 11. juna 1849. banJosip Jelačić sa svojim trupama stigao u grad i sutradan (12. juna) otvorio iz topova vatru na tvrđavu, mađarska vojska mu je uzvratila daleko većom merom,bombardujući kuće u gradu. Ban Jelačić tada naredi povlačenje, misleći da će time od grada ukloniti opasnost, ali se potom mađarski vojnici sa tvrđave spuštiše u grad i počeše pljačkati, paliti i ubijati. Novi Sad je bio razoren, izgubio je većinu svog stanovništva, a srušeno je 2/3 zgrada. Prema podacima iz 1850. godine, u gradu je bilo samo 7.182 stanovnika, što nije ni polovina predratnog broja od 17.332 zabeleženog 1843.
Između 1849. i 1860. godine Novi Sad je bio u sastavu zasebne austrijske pokrajineVojvodstva Srbije i Tamiškog Banata, a nakon ukidanja te administrativne jedinice, grad je uključen u sastavBačko-bodroške županije u okviru HabzburškeUgarske. PosleAustro-ugarske nagodbe iz 1867. godine i transformacije Habzburške monarhije uAustro-Ugarsku, politikamađarizacije ugarske vlade je značajno izmenila demografsku strukturu grada, odnosno, od pretežno srpskog Novi Sad je dobio etnički mešovit karakter. U političkoj i kulturnoj sferi, Novi Sad je zadržao svoju staru ulogu i znatno je prednjačio, ne samo ispredvojvođanskih, već i ispred drugihsrpskih ijugoslovenskih gradova. 1863. godine u Novom Sadu je izlazilo 9 srpskih listova, dok je uBeogradu tada izlazilo 4, a uZagrebu 6 listova.Matica srpska se preselila izBudimpešte u Novi Sad 1864. godine, a nešto ranije (1861. godine) u gradu je osnovano iSrpsko narodno pozorište. 1865. godine ponovo se formirasrpska gimnazija sa višim razredima.
Austrougarska monarhija se pri završetkuPrvog svetskog rata krajem oktobra 1918. godine raspala, a 3. novembra i kapitulirala. U Novom Sadu je obrazovan je privremeniSrpski narodni odbor sa zadatkom da u interregnumu preuzme prerogative vlasti i obezbedi red do uspostavljanja redovnog poretka. 2. novembra članovi Srpskog narodnog odbora su se dogovorili da se organizuje narodna straža, a istog dana na ulicama se pojavilo obnovljeno socijaldemokratsko glasilo "Sloboda", koje je najavilo nacionalno oslobođenje srpskog naroda uVojvodini. Srpski narodni odbor uputio je ultimatum komandantu nemačkih trupa da 8. novembra, najkasnije do šest časova ujutru, njegovi vojnici napuste grad. Po izlasku i poslednjeg neprijateljskog vojnika, srpske straže su zauzele sve važne punktove u gradu, a u noći između 8. i 9. novembra mandatori Srpskog narodnog odbora su i zvanično preuzeli vlast u Novom Sadu od mađarskog Magistrata. Na sednici je, pola sata pre ponoći, vlast prešla u srpske ruke, tako da su novosadski Srbi faktički sami sebe oslobodili dan pre ulaskasrpske vojske u Novi Sad 9. novembra. Kada je javljeno da srpska vojska dolazi u Novi Sad, u susret joj je pošlo u toku prepodneva oko 400 konjanika, koji su bili u narodnim odelima, a nosili su srpski barjak. Na mostu je u ime Novosađana prvi pozdravio srpske vojnike ugledni građaninSava Stojković, član Upravnog odboraMatice srpske. On je okićenu srpsku zastavu predao majoruVojislavu Bugarskom kao komandantu jedinice srpske vojske koja je imala čast da oslobodi Novi Sad.
Posle sprovedenih izbora po svimvojvođanskim mestima (od 18. do 24. novembra), u Novom Sadu se 25. novembra 1918. godine sastala Velika narodna skupštinaSrba,Bunjevaca i ostalihSlovenaBanata,Bačke iBaranje, koja zvanično proglašava otcepljenje ovih regiona odUgarske i njihovo prisajedinjenjeSrbiji, a na istoj skupštini formira se i pokrajinska vlada (Narodna uprava)Banata, Bačke i Baranje sa sedištem u Novom Sadu. 1. decembra 1918. godine, proglašeno jeKraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, a Novi Sad ulazi u tu novu državu kao sastavni deoKraljevine Srbije. Iako je do 1918. godine imao ulogu kulturnog i političkog centra Srba, Novi Sad do tada nije bio administrativni centar neke upravne teritorije ili pokrajine, što se ulaskom u novu državu menja: od 1918. do 1919. godine, Novi Sad je administrativni centar pokrajineBanat, Bačka i Baranja, a takođe (sve do 1922. godine) i administrativni centarNovosadske županije, koja je obuhvatala Bačku i Baranju, zatim je (od 1922. do 1929. godine) administrativni centarBačke oblasti, koja je obuhvatala zapadne delove Bačke i Baranju, da bi 1929. godine postao administrativni centarDunavske banovine, jedne od pokrajinaKraljevine Jugoslavije. Po popisu iz 1921. godine, Novi Sad je imao 39.122 stanovnika, od kojih je 16.293 govorilosrpski, 12.991mađarski, 6.373nemački i 1.117slovački.
Spomenik žrtvama racije i Petrovaradinska tvrđava
PosleAprilskog rata 1941. godine, Kraljevinu Jugoslaviju su okupirale i podelileSile osovine. Novi Sad, kao i celaBačka, anektiran je od straneHortijeveMađarske, dok jeSrem saPetrovaradinom pripojenNezavisnoj Državi Hrvatskoj. Tokom četvorogodišnje okupacije (od 1941. do 1944. godine), okupatori su počinili brojne zločine (hapšenja, ubijanja, paljenja, streljanja, maltretiranja) nadsrpskim ijevrejskim stanovništvom grada, a jedan od poznatijih masovnih zločina jeNovosadska racija sprovedena januara 1942. godine, u kojoj su, samo u tri dana (21. januar -23. januar), mađarski fašisti ubili i poddunavski led bacili 1.246 Novosađana (po drugim podacima 1.426), po nacionalnosti 809Jevreja, 375Srba, 18Mađara, 15Rusa i 2Rusina, a po polnoj i starosnoj strukturi 489 muškaraca, 415 žena, 177 starih osoba i 165 dece. Jedan od poslednjih zločina okupatora u Novom Sadu bilo je i masovno odvođenje Jevreja, čitavih porodica, od dece do staraca, u nemačke logore 1944. godine. Tokom celog rata, fašisti su ukupno ubili oko 5.000 Novosađana, a mnogi drugi su raseljeni.[9][10]
U Novom Sadu je, tokomcelog rata, delovao pokret otpora ioslobodilački pokret pod vođstvomKomunističke Partije Jugoslavije. U gradu se nalazilo sedište okružnog komiteta Komunističke Partije Jugoslavije, koji je u okviru narodnooslobodilačkog pokreta bio deo Pokrajinskog komiteta KPJ zaVojvodinu. U narodnooslobodilačkoj borbi, u partizanskim odredima i vojvođanskim brigadama, neposredno je učestvovalo 2.365 Novosađana, pripadnika svih nacionalnosti, (Srba, Mađara, Slovaka i ostalih).[10] 22. oktobra1944. godine, ugrožen nadiranjemCrvene armije i Narodnooslobodilačke vojske, okupator je napustio Novi Sad, a23. oktobra grad su oslobodile partizanske jedinice izSrema iBačke, čime se Novi Sad ponovo našao u okviru nove socijalističkeJugoslavije. Tokom vojne uprave (17. oktobar 1944. - 27. januar 1945.), nove jugoslovenske vojne vlasti su likvidirale jedan broj građana srpske, mađarske i nemačke narodnosti, koji su optuženi za kolaboraciju sa mađarskim fašistima ili su smatrani neprijateljima novog državnog poretka. Godine1975. grad je odlikovanOrdenom narodnog heroja i proglašen zagrad-heroj.
Od 1945. godine Novi Sad je glavni gradAutonomne Pokrajine Vojvodine. Na zasedanju u Novom Sadu 30. i 31. jula 1945. godine, Skupština izaslanika naroda Vojvodine donosi predlog da se Vojvodina priključi federalnojSrbiji, što je na Trećem zasedanjuAVNOJ-a od 10. avgusta 1945. godine jednoglasno prihvaćeno, a 1. septembra 1945. godine Predsedništvo Narodne skupštine Srbije donelo je Zakon o ustanovljenju i ustrojstvu Autonomne Pokrajine Vojvodine, u okviruNarodne Republike Srbije isocijalističke Jugoslavije.
Istorijski razvoj Novog Sada
U posleratnom periodu, grad je prošao kroz brzuindustrijalizaciju, a njegovo stanovništvo se do kraja 20. veka znatno uvećalo. Pored starih srednjih škola, i novih, koje su se u toku vremena specijalizovale i znatno povećale broj đaka, Novi Sad dobija i više škole. Prvo je to viša pedagoška škola (osnovana 1946. godine), a zatim Filozofski i Poljoprivredni fakultet (1954.), da bi 1960. godine najzad bio osnovan i ceo samostalanUniverzitet, u čijem su sastavu devet fakulteta i još nekoliko viših škola. 1980. godine počinje da deluje i novoosnovanaVojvođanska akademija nauka i umetnosti. Između 1980. i 1989. godine, grad Novi Sad je bio podeljen na 7 gradskih opština:Stari Grad,Podunavlje,Liman,Slavija,Petrovaradin,Detelinara iSremski Karlovci. Godine 1989. šest gradskih opština je spojeno u jedinstvenu opštinu Novi Sad, dok jeopština Sremski Karlovci izdvojena iz sastava grada i postala posebna administrativna jedinica.
6. oktobra 1988. godine, u Novom Sadu su organizovanivane demonstracije pod čijim je pritiskom srušena tadašnja vojvođanska vlada. Po prosutomjogurtu koji je deljen demonstrantima, a ovi ga bacali na neke funkcionere Vojvodine, ovaj događaj je ostao poznat kao "jogurt revolucija". Cilj ovih demonstracija bio je rušenje tadašnjeg autonomnog statusa Vojvodine, koji je pokrajina imala po ustavu iz 1974. godine.
Zgrada Televizije Novi Sad, srušena u bombardovanju 1999.
Područje Novog Sada je kroz istoriju bilo privlačno za naseljavanje zbog svog povoljnog geografskog položaja. Porast stanovništva u gradu beleži se kroz ceo posleratni period, pri čemu je u pojedinim razdobljima on bio veoma intezivan. Na ovaj porast je znatnije uticao mehanički priliv nego prirodni priraštaj. Najintezivniji demografski rast Novi Sad je ostvario u periodu1961-1971. godine kada je ostvaren porast stanovništva za oko 37%. Najveći deo doseljenog stanovništva grada potiče sa područjaVojvodine (56,2%), a zatim i sa područjaBosne i Hercegovine (15,3%) iCentralne Srbije (11,7%).
Prema popisu stanovništva iz2002. godine, na opštinskom području Grada Novog Sada živelo je 299.294 stanovnika (od toga 156.328 punoletnih lica), a prosečna starost stanovništva iznosila je 39,8 godina (38,3 kod muškaraca i 41,2 kod žena). Na ovom području ima 72.513 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,63. Uže gradsko jezgro Novog Sada (bez Petrovaradina i Sremske Kamenice) ima 191.405 stanovnika, dok zajedno sa ovim naseljima, broj stanovnika u urbanom delu Novog Sada iznosi 216.583. Sam grad, kao i većina okolnih naselja, pretežno su nastanjeniSrbima, sa izuzetkom naseljaKisač u kojem većinu stanovništva čineSlovaci. Prema podacima sa sajta JKP "Informatika" iz 2010. godine, opštinsko područje Grada Novog Sada ima 467.261 stanovnika, dok urbani deo grada (sa Petrovaradinom i Sremskom Kamenicom) ima 412.157 stanovnika.[11]
Prema popisu iz 2002. godine, na opštinskom području Grada Novog Sada zabeležene su sledeće brojnije etničke grupe:Srbi (75,50%),Mađari (5,24%),Jugosloveni (3,17%),Slovaci (2,41%),Hrvati (2,09%),Crnogorci (1,68%) i ostali.[12] Na užem području Novog Sada (bez Petrovaradina i Sremske Kamenice) bilo je 2002. godine 73,91% Srba, 6,03% Mađara, 3,69% Jugoslovena, 2,23% Crnogoraca, 1,84% Hrvata, itd.
Područјe Novog Sada јe kroz istoriјu bilo privlačno za naseljavanje zbog svog povoljnog geografskog položaјa. Porast stanovništva u gradu beleži se kroz ceo posleratni period, pri čemu јe u poјedinim razdobljima on bio veoma intenzivan. Na ovaј porast јe znatniјe uticao mehanički priliv nego prirodni priraštaј. Naјintenzivniјi demografski rast Novi Sad јe ostvario u periodu 1961—1971. godine kada јe ostvaren porast stanovništva za oko 37 %. Naјveći deo doseljenog stanovništva grada potiče sa područјaVoјvodine (56,2 %), a zatim i sa područјaBosne i Hercegovine (15,3 %) icentralne Srbiјe (11,7 %).
Prema popisu stanovništva iz2002. godine, na opštinskom područјu Grada Novog Sada živelo јe 299.294 stanovnika (od toga 156.328 punoletnih lica), a prosečna starost stanovništva iznosila јe 39,8 godina (38,3 kod muškaraca i 41,2 kod žena). Na ovom područјu ima 72.513 domaćinstava, a prosečan broј članova po domaćinstvu јe 2,63. Uže gradsko јezgro Novog Sada (bez Petrovaradina i Sremske Kamenice) ima 191.405 stanovnika, dok zaјedno sa ovim naseljima, broј stanovnika u urbanom delu Novog Sada iznosi 216.583. Sam grad, kao i većina okolnih naselja, pretežno su nastanjeniSrbima, sa izuzetkom naseljaKisač u koјem većinu stanovništva čineSlovaci. Prema podacima sa saјta ЈKP „Informatika” iz 2022. godine, administrativno područјe Grada Novog Sada ima 408.076 stanovnika, dok uže gradsko područјe — koјe uključuјe naseljena mesta Novi Sad, Petrovaradin i Sremsku Kamenicu — broјi 320.588 stanovnika.[14]
Prema popisu iz 2002. godine, na opštinskom područјu Grada Novog Sada zabeležene su sledeće broјniјe etničke grupe: Srbi (75,50 %),Mađari (5,24 %),Јugosloveni (3,17 %), Slovaci (2,41 %),Hrvati (2,09 %),Crnogorci (1,68 %) i ostali. Na užem područјu Novog Sada (bez Petrovaradina i Sremske Kamenice) bilo јe 2002. godine 73,91 % Srba, 6,03 % Mađara, 3,69 % Јugoslovena, 2,23 % Crnogoraca, 1,84 % Hrvata, itd.
Novi Sad ima status grada i sastoji se iz dve gradske opštine:Gradske opštine Novi Sad sa sedištem u Novom Sadu (koja obuhvata bački deo Novog Sada sa okolnim naseljima) iGradske opštine Petrovaradin sa sedištem u Petrovaradinu (koja obuhvata sremski deo Novog Sada sa okolnim naseljima). Sedište gradske uprave Grada Novog Sada je u Novom Sadu.
Organi vlasti u Gradu Novom Sadu su Skupština Grada Novog Sada,Gradonačelnik, Gradsko veće, Gradska uprava i nezavisna regulatorna tela.
Gradske četvrti Novog SadaMesne zajednice Novog Sada
Pored najužeg gradskog područja Novog Sada na levoj obaliDunava, urbanom području grada takođe pripadaju iPetrovaradin iSremska Kamenica na desnoj dunavskoj obali, koji sa ostatkom grada na levoj obali reke čine jedinstvenu celinu.
Limani 2, 3 i 4,Satelit,Novo Naselje,Nova Detelinara,Avijatičarsko naselje iAdice nastali su u vreme socijalizma, uglavnom planskom izgradnjom. Izuzetak čini naselje Adice, koje je nastalo kao neplansko prigradsko naselje, koje se kasnije spojilo sa Novim Sadom. Na Limanima, Novom Naselju i Detelinari izgrađene su moderne zgrade i široki bulevari, a ovo su ujedno i tri najveća novosadska naselja po broju stanovnika. Ova naselja su izgrađena zbog velikog priliva stanovništva posleDrugog svetskog rata, na područjima nekadašnjih šuma i poljana. Mnoge stare kuće ugradskom centru, naRoktvariji i okolini današnjegBulevara oslobođenja srušene su tokom 1950-ih i 1960-ih, da bi bile zamenjene višespratnicama. Grad je doživeo novi građevinski bum krajem 20. i početkom 21. veka, a neke starije gradske čevrti, poputGrbavice,Stare Detelinare iliTelepa, potpuno su promenile svoju fizionomiju.[17]
U 13 prigradskih naselja na opštinskom području Grada Novog Sada živi 86.842 stanovnika (23,7% od ukupnog broja stanovnika grada). Najveća prigradska naselja su (sa prikazanim brojem stanovnika sa popisa iz 2011):Veternik (17.454),Futog (18.269) iKać (11.612). Futog ima status samostalnog gradskog naselja, dok ostala prigradska naselja Novog Sada nemaju izraženijih gradskih funkcija. Zbog povećanja broja stanovnika i širenja stambenih zona, neka prigradska naselja kao što suVeternik,Futog,Ledinci,Stari Ledinci iBukovac, tokom vremena su se fizički spojila sa Novim Sadom i sa njim čine jedinstvenu anglomeraciju.
Danas je Novi Sad drugi po značaju kulturni centar Srbije (posleBeograda), a gradske vlasti pokušavaju da učine grad privlačnijim organizovanjem brojnih kulturnih manifestacija i muzičkih koncerata. Od 2000. godine se u gradu održava muzički festivalEXIT, najveći letnji muzički festival u Srbiji i regionu. U Novom Sadu se održava i jedini festival alternativnog i novog pozorišta u Srbiji -INFANT, zatimZmajeve dečje igre - najpoznatiji festival dečje književnosti,Dani Brazila - Novosadski Samba Karneval,Sterijino pozorje,Novosadski džez festival,Međunarodni novosadski književni festival i mnogi drugi.
Zgrada Spomen-zbirke Pavla Beljanskog u Novom Sadu
U gradu se nalazi nekoliko muzeja i brojne privatne ili javne galerije. Najpoznatiji muzej jeMuzej Vojvodine, koji je osnovala Matica srpska 1847. godine, u kojem se nalazi trajna kolekcija koja predstavlja srpsku kulturu i život u Vojvodini tokom istorije.Muzej Novog Sada na Petrovaradinskoj tvrđavi ima stalnu kolekciju vezanu za istoriju tvrđave.
Najveća obrazovna institucija u gradu jeuniverzitet u Novom Sadu sa oko 38.000 studenata i 2.700 zaposlenih. Osnovan je 1960. godine, a čine ga 9 fakulteta u Novom Sadu (od kojih je 7 smešteno umodernom univerzitetskom kampusu) i fakulteti uSubotici,Somboru iZrenjaninu. U Novom Sadu postoji 37 osnovnih škola (34 redovne i 3 specijalne) sa oko 26.000 đaka,[18][19] kao i 12 srednjih stručnih škola i 4 gimnazije sa oko 18.000 đaka.[19][20]
U gradu se nalazi desetak kulturno-umetničkih društava koja su predstavljala multukulturalni život Novog Sada širom sveta. Najpoznatija kulturno-umetnička društva su: KUD Svetozar Marković, AKUD Sonja Marinković, SKUD Željezničar, FA Vila,SKUD Đurđevak - FA Splet iSZPD Neven (osnovano 1892. godine). Nacionalne manjine imaju svoja kulturno-umetnička društva, kao što su:mađarski MKUD Petefi Šandor,slovački SKUD Pavel Jozef Šafarik,rusinski RKPD Novi Sad,aškalijskaMatica Aškalija, itd. I druge manjine (Bugari,Jevreji,Hrvati, itd) imaju svoja udruženja.
Vladičanski dvor i Saborna crkva (levo od dvora). Na mestu gde je nekad stajao krst (premešten u baštu Saborne crkve) danas stoji spomenik Jovanu Jovanoviću - Zmaju.
Novi Sad je tipičancentralnoevropski grad. U gradu postoji samo nekoliko građevina sagrađenih pre19. veka, pošto je stari Novi Sad razoren tokom revolucije 1849. godine. Centrom današnjeg grada, zbog toga, dominira arhitektura iz 19. veka. Nekada su se u okolini centra grada pretežno nalazile prizemne kuće, ali se one postepeno zamenjuju modernim višespratnicama.
Tokomsocijalističkog perioda, novi blokovi višespratnih zgrada sa širokim ulicama izgrađeni su oko tada postojećeg gradskog jezgra. U tom periodu dominirale su zgrade sa 3-6 spratova, a zgrada sa više od 10 spratova je bilo od 40 do 50. Glavna gradska saobraćajnica,Bulevar oslobođenja, prosečena je kroz blokove starih kuća između 1962. i 1964. godine. Na sličan način je izgrađeno još nekoliko bulevara, čime je dobijena ortogonalna mreža ulica preko onoga što je ranije bila zrakasta struktura starog grada. Ove intervencije su utabale put za neometan rast grada (koji je skoro utrostručio broj stanovnika od 1950-ih), tako da su saobraćajne gužve (osim na par kritičnih lokacija) još uvek relativno retke uprkos velikom porastu broja automobila.
U Novom Sadu deluje oko dvadesetak verskih zajednica. Verski objekti u Novom Sadu uključuju uglavnomhrišćanske (pravoslavne,protestantske,katoličke,grkokatoličke) verske objekte, pored kojih postoje ijevrejska sinagoga, kao i mesdžidiislamske verske zajednice. Tokom 18. i 19. veka, u gradu je preovlađivalopravoslavno stanovništvo, da bi krajem 19. i početkom 20. veka odnos verskih grupa bio izmenjen u koristkatoličkog stanovništva. U toku 20. veka, pravoslavno stanovništvo ponovo postaje dominantno, tako da je popis iz 2002. godine zabeležio da na opštinskom području Grada Novog Sada živi 232.995pravoslavnih, 24.843katolika, 9.428protestanata, 2.542muslimana, 129Jevreja i 35 pripadnika Pro-orijentalnih kultova.
Srbi su na teritoriji današnjeg Novog Sada živeli još tokomsrednjovekovneugarske i potonjeturske vlasti. Prvapravoslavna parohija u Novom Sadu verovatno je osnovana poslednjih godina 17. veka, a sigurno je da je postojala 1702. godine. Nekoliko godina kasnije u tadašnji Petrovaradinski šanac preseljeno je sedištebačkog episkopa, koji je još izvesno vreme nosio i titulusegedinskog vladike. U gradu su redom izgrađene pravoslavne crkve:Saborna (1720),Nikolajevska (1730),Almaška (1733) iUspenska (1736). UPetrovaradinu se nalazi Vavedenjska crkva iz 1922. godine, a uSremskoj Kamenici Crkva uspenja Bogorodice, sagrađena u vremenu od 1737. do 1758. godine. Posle pada socijalizma, izgrađene su (ili je njihova gradnja u toku) nove pravoslavne crkve naKlisi,Slanoj Bari,Telepu,Novom Naselju,Detelinari,Petrovaradinu,Paragovu,Šangaju,Adicama iMišeluku. Sve ove nove crkve su podignute uneovizantijskom stilu po čemu se razlikuju od starijih pravoslavnih crkava ucentru grada, koje su rađene ubaroknom stilu. U prigradskim naseljima postoji još nekoliko pravoslavnih crkava, kako starijih, tako i novijih.
Manastir Kovilj je jedini pravoslavni manastir na opštinskom području Grada Novog Sada, a nalazi se u blizini naseljaKovilj. Manastir je obnovljen u periodu od 1705. do 1707. godine, a po predanju ga je osnovaosveti Sava u 13. veku.
Iako surimokatolici manjina u Novom Sadu, centrom grada dominira katoličkaCrkva imena Marijinog, koja je jedna od najprepoznatiljivijih građevina u Novom Sadu. Sagrađena je 1895. godine uneogotskom stilu na mestu starije crkve, koja je je srušena. Ova crkva je i najviša crkva uBačkoj. U gradu postoje još nekoliko katoličkih crkava: jedna naTelepu, jedna naGrbavici (u Futoškoj ulici), četiri uPetrovaradinu i jedna uSremskoj Kamenici (sagrađena 1811. godine). U Petrovaradinu postoji ifranjevačkiSamostan svetog Juraja, I u Novom Sadu postoji franjevačka crvka i samostan u ulici Cara Dušana.
Novi Sad je ekonomski centar Vojvodine, najplodnije poljoprivredne regije u Srbiji. Grad je jedan od najvećih ekonomskih i kulturnih centara Srbije i bivše Jugoslavije.
Grad je tokom 1990ih (kao i ostatak Srbije) bio teško pogođen ekonomskim sankcijama ihiperinflacijomjugoslovenskog dinara. Embargo i loše poslovanje su doveli do propadanja ili zatvaranja nekada velikih industrijskih preduzeća, kao što su „Novkabel“ (industrija električnih kablova), „Pobeda“ (metalska industrija), „Jugoalat“ (alati), „Albus“ i „HINS“ (hemijska industrija).Rafinerija nafte Novi Sad, smeštena severoistočno od grada (zajedno sa termoelektranom-toplanom) blizu naseljaŠangaj je praktično ostala jedino veliko preduzeće.
Privreda Novog Sada se uglavnom oporavila od tog perioda i naglo je ojačala nakon 2001, posle prebacivanja privrede natercijarni sektor. Proces privatizacije državne i društvene imovine, kao i jaka privatna inicijativa, su povećali udeo privatnih preduzeća na 95% u Južnobačkom okrugu, a mala i srednja preduzeća dominiraju razvojem grada.[21]
Značaj Novog Sada kao finansijskog centra potvrđuje veliki broj banaka,, kao što su "Vojvođanska banka", "Erste bank","OTP banka", "AIK banka","Findomestic banka" i "NLB Kontinental banka";[22] iDDOR Novi Sad, drugo najveće osiguravajuće društvo u Srbije. U gradu se još nalaze i sedišteNaftne industrije Srbije.Novosadski sajam je takođe važan sa privredu grada.
Broj turista je počeo da se povećava od 2000. kada je Srbija počela da se otvara prema zapadnoj Evropi i Sjedinjenim Državama. Početkom jula svake godine održava je muzički festival Egzit, koji godišnje posećuje oko 150.000 posetilaca.. Pored ovog festivala, Novosadski sajam privlači mnoge poslovne ljude u sajam. U maju se u gradu održava najveći poljoprivredni sajam u regionu, a broj posetilaca je 2005. dostigao 600.000[23] U gradu postoji turistička luka kod Varadinskog mosta na koju mogu pristati brodovi koji krstare Dunavom.
Najpoznatija građevina u Novom Sadu je Petrovaradinska tvrđava, koja nadgleda grad i pruža odličan pogled na grad. Nacionalni park Fruška gora je udaljen približno 20 km od centra grada.
Grad je sedište sportskog društva „Vojvodina“, fudbalskih, košarkaških, odbojkaških, rukometnih, bokserskih, rvačkih, džudo, karate, stono teniskih, teniskih, hokejaških i drugih klubova. Posebno je značajanFK Vojvodina(1914), koji igra uprvoj saveznog ligi Srbije, kao iFK Novi Sad sa Detelinare. Ostali značajni klubovi iz grada suOK Vojvodina,KK Vojvodina,RK Vojvodina iVK Vojvodina.
Na Mišeluku (kodSremske Kamenice), kodMosta slobode se nalazila staza gde su se godišnje održavale automobilske i moto trke u okviru šampionata Srbije. Od 2009. godine, Grad Novi Sad ne dozvoljava održavanje trka na Mišeluku.
U gradu postoji više teniskih klubova: na Novom Naselju (TK „6. maj“), na Sajmištu (TK „Novi Sad“), na Kamenjaru (TK „As“), u centru (TK „Vojvodina“), na Telepu (TK „Viner“) i dr. Pored toga, ima otvorene bazene na Sajmištu, zatvorene naSPENS-u, takođe i otvoreno i zatvoreno klizalište.
Veći deo Novog Sada smešten je između Dunava i jednog rukavcakanala Dunav-Tisa-Dunav. Nad kanalom DTD su izgrađena tri mosta premaKisaču,Temerinu iKaću. Dunav premošćujuVaradinski most,Most slobode (oštećen u bombardovanju 1999, obnovljen 2005) i privremeniDrumsko-železnički most „Boško Perošević“. Preko Dunava su nekada išliMost kraljevića Tomislava,Most kraljevića Andreja (srušeni u Aprilskom ratu), stariVaradinski most (nekada Most maršala Tita, srušen u bombardovanju 1999),Žeželjev most (srušen u bombardovanju 1999) i privremeni most na baržama. Grad planira izgradnju novog mosta koji će koristiti stubove porušenog Mosta kraljevića Andreja, a sa sremske strane put će voditi kroz tunel ispod Petrovaradinske tvrđave, kao i gradnju trajnog železničkog mosta na mestu srušenog Žeželjevog mosta.
Glavni gradska saobraćajnica je Bulevar oslobođenja, koji se pruža pravcem sever-jug, vodi od železničke stanice, a na njega se nastavlja Most slobode. Po tekućem urbanističkom planu planira se da Subotički i Evropski bulevar postanu glavne saobraćajnice koje će ići od autoputa E-75 i nastavljaće se na novi most preko Ribarskog ostrva ka Sremskoj Kamenici.
U Čeneju, desetak kilometara severno od grada nalazi seaerodrom Čenej. Aerodrom se trenutno koristi u sportske i privredne svrhe, mada postoje ideje u proširivanju namene aerodroma.
Mladen Dražetin (1951-2015), doktor društvenih nauka, intelektualac, ekonomista, pozorišni stvaralac, pesnik, književnik i filozof. Rođen je i umro u Novom Sadu.
Stjepan Kugli (1851-1915), hrvatski knjižar, nakladnik i tiskar
Jovan Pervaz Joca (1885-1947) građevinski preduzimač, predsednik SZPD Neven 1933/1934, izgradio Pervazovo naselje tako što je 1935. otkupio zemljište od grada i isparcelisao.
Nikola Pervaz (1904-1977), doktor pravnih nauka, advokat
↑Stanovništvo, uporedni pregled broјa stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003; podaci po naseљima. Podgorica: Republički zavod za statistiku. septembar 2005. COBISS-ID 8764176.
Napomene: (1) Veternička rampa i Sajlovo su delom gradska, a delom prigradska naselja. • (2) Rimski Šančevi su delom gradsko, a delom prigradsko naselje. • (3) Petrovaradin i Sremska Kamenica su statistički posebna naselja, ali se smatraju delom užeg gradskog područja Novog Sada.
¹ opštine zvanično ne postoje po važećem Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, ali de facto postoje i funkcionišu na teritoriji Kosova i Metohije.
.svg)
.png)
.svg)
