Španija je naseljena odpaleolita. To dokazuju pećinski crteži iz Ell Castilla iAltamire, te dolmeni i menhiri nađeni uAndaluziji iAsturiji. Međutim, prvi stanovnici koji su ostavili materijalne dokaze o svom postojanju bili suIberi; oni su se posle izmešali saKeltima, narodom indoeuropskog podrekla. Između 1. i 2. veka prije Hrista duž obalaSredozemlja nikle su feničke, grčke i kartaške kolonije koje suRimljani pretvorili u svoje gradove, kada je Španija postala provincijaRimskog Carstva.
Godine1994—1995. pronađeni su ostaci prvih predaka čoveka na tlu današnjeŠpanije, uVelikoj doliniAtapuerka uBurgosu i dato im je ime Homo antecesor (latinski:H. antecessor), za koga se veruje da je star oko 800.000 godina[1]. Godine 2007. je međutim, u jednoj od pećina Atapuerke, otkriven je zub,premolar, koji bi mogao biti star oko 1.200.000 godina[2].
Godine1848. u pećini Đavolja kula naGibraltaru, otkriveni su ostaci lobanjeneandertalca (latinski:H. neanderthalensis), 8 godina ranije pre nego što su otkriveni ostaci u dolini Neander pored Diseldorfa[3], a 1923. na istom mestu otkriveni su ostaci deteta neandertalca[4].
Prvihomo sapijens (latinski:H. sapiens) se pojavljuje pre oko 15.000 godina[5] u pećinama Kastiljo i Morin u Santanderu, Kueto de la Mina u Asturiji. Ovaj paleolitski čovek je živeo od sakupljanja plodova, lova i ribolova.
Oko10.000. p. n. e. desile su se korenite promene u klimi. Nastupilo je ledeno doba, nestale su životinjske vrte poput mamuta a pojavile su se nove, koje je čovek pripitomljavao. Počeo je da napušta nomadski život, da osniva prve naseobine i da obrađuje zemlju. Kamen počinje da upotrebljava za izradu oruđa potrebnog za obradu zemlje ili mlevenje žita, a pojavljuje se i prva keramika, koja je služila za čuvanje hrane[5]. Na Iberijskom poluostrvu su nađene grobnice sa noževima i kamenim sekirama od vulkanskog kamena koje potiču iz perioda poznog paleolita (između 8.000 i 5.000. godine p. n. e.). Takođe su nađeni ukrasni predmeti i grnčarija. U pećinama Kariguela (Granada) i Nerha (Malaga) pronađena su skladišta žita. Valensija i Alikante takođe sadrže tragove života čoveka kamenog doba kao i pećinsko slikarstvo. Dok u Kantabriji i Austriji pećinsko slikarstvo potiče iz paleolita, neolitsko pećinsko slikarstvo se nalazi na obali Sredozemlja[5]. Na Sredozemlju, u pećini Morelja, pećinsko slikarstvo prikazuje scene iz lova i prvih ratova, dok u Aranji i Paharehu se mogu videti žene kako vrše domaće poslove, a u Kogulju i Alperi postoje crteži žena koje igraju — verovatno su bile sveštenice[5].
U neolitu, ljudi su sahranjivani pod velikim brdima kamenja koje su se zvale dolmeni — prostorija sačinjena od kamenja prekrivenog kamenom pločom. Najstariji dolmeni su pronađeni u Portugalu i obližnjim španskim provincijama. U Almeriji, pronađeni sutolosi, grobnice sa lažnom kupolom, što je dokaz o jednom društvu koje poštuje kult predaka[5]. Na tlu današnje Španije, bilo je nekoliko neolitskih naseobina koje su bile složenijeg karaktera i koje su bile zaštićene nekom vrstom zidina: Miljares, Almerija, Vila Nova, San Pedro na ušću rekeTaho. Ostaci između 2.000 i 1.800. godine p. n. e. sadrže kamenje, kosti, oružje i oruđe od bakra, i posude od keramike u obliku zvona[5].
U naseljima Argar uAlmeriji i Kogotas uAvili, nađeni su ostaci prelaska sa bakra na bronzu. Sadržaj grobnica ukazuje na hijerarhizovano društvo — visoke ličnosti su u svojim grobnicama imale predmete od metala. Iz ovog perioda potiče kiklopska kultura naBalearima čiji su pripadnici spaljivali svoje mrtve i čuvali pepeo u urnama[5]. Ovaj običaj su naSredozemlju uveliKelti. U dolini Ebra, naselio se nepoznat indoevropski narod čiju je kultura nazvanaHelštat. Ovaj narod je uveo plug u zemljoradnju i usavršio metalurgiju. Sredinom prvog milenijuma,Galiciju su takođe naselile zajednice koje su došle s mora. I ovde su nađeni oružje i nakit slični onom nađenom na obali Atlantika — skulpture divljih svinja i ovaca kao i ratnika, što ukazuje na stočarsku zajednicu[5].
Takođe oko1000. p. n. e. pojavljuju seTartešani, jedna od najstarijih kultura na Iberijskom poluostrvu. Nastanjivali su teritoriju današnje zapadne Andaluzije i južnog Portugala, na ušću Gvadalkivira. Stari zavet pominje tartešanske brodove natovarene zlatom, srebrom, gvožđem i kalajem. Grci ih takođe pominju; prvi pomen se nalazi kod pesnikaEstesikora, dokStrabon daje najdetaljniji opis ovog naroda.Herodot ih je takođe pominjao. Razvili su rudarstvo, ubiranje soli i soljenje ribe koju su izvozili u unutrašnjost kopna. Trgovali su sa Grcima te se opadanje njihove kulture poklapa sa opadanjem grčkih uticaja na poluostrvu, negde oko6. veka p. n. e. Grad su verovatno razoriliKartaginjani oko500. p. n. e.[5]
Istočnu obalu su oko1100. p. n. e. počeli da naseljavajuFeničani. Feničani su osnovali gradoveGadir (današnjiKadiz),Malaka (današnjaMalaga) iAbdera (Adra, u današnjoj provincijiAlemerija), posejavši celu mediteransku obalufaktorijama[5].
Grci su se naselili nešto severnije na istočnoj obali, uRodesu (današnjiRosas) iEmporion (današnjiAmpurijas) na teritoriji današnje autonomne pokrajineKatalonije. Tu su naišli naIbere i ujedno su bili prvi koji su ostavili pisane zapise o tom neindoevropskom narodu o kome se još uvek relativno malo zna.
Grčki i rimski izvori nam govore o dve prisutne kulture: keltska i iberska, jedna na severu, druga na jugu. Sa njima su na poluostrvu takođe živeli iKeltiberi, u centralnoj oblasti poluostrva zvanoj Mezeta, sa gradovima kao na primer,Numancija, zatimVakseji,Vetoni iKarpetani. U Andaluziji su živeli Tartešani, u Almeriji i MursijiBastetani, na teritoriji od Valensije do SaragoseEdetani, u LeridiIlergeti, na severu su živeliLajetani,Ausetani iSeretani. U Aragonu su dominiraliHasetani a u BaskijiVaskoni,Barduli iKaristiji. Na teritoriji današnjeg Portugala živeli suLuzitanci, a u GalicijiBrakarensi iLucensi[5].
U 3. veku pre nove ere, Kartaginjani započinju osvajanja Iberijskog poluostrva.
Kartagina iRim će se sukobiti u Punskim ratovima oko prevlasti na zapadnom Mediteranu. Nakon poraza uPrvom punskom ratu, Kartagina će pokušati da nadoknadi gubitak Sicilije, Sardinije i Korzike intenziviranjem svog prisustva naIberiji[6].
Hamilkar Barka,Hanibal i drugi kartaginjanski generali potčinjavaju stare feničanske kolonije na teritoriji današnjeAndaluzije i nastavljaju osvajanja i širenje svoje zone uticaja na ostale autohtone narode. Krajem 3. veka p. n. e. veliki deo naroda južno od rekaDuero iEbro kao iBalearska ostrva priznaju kartaginjansku vlast.
Godine218. p. n. e. počinjeDrugi punski rat. Spor je nastao oko grčke kolonijeSagunt. Hanibal će u tom ratu izvršiti ofanzivu na sam Rim, pri čemu je koristio Iberijsko poluostrvo kao bazu za svoje operacije[6].
Međutim, ovaj rat će se završiti ponovnim porazom Kartagine, što će otvoriti put ka novoj etapi u istoriji Iberijskog poluostrva — romanizaciji.
NakonDrugog punskog rata,Iberijsko poluostrvo potpada pod vlast Rima. Proces potčinjavanja, a kasnije i romanizacije nije bio ujednačen. Teritorije mediteranske obale su lakše potpale pod rimsku vlast i uticaj kasnijeg procesa romanizacije nego atlantska obala, neki delovi u unutrašnjosti poluostrva, ili severni delovi poluostrva. Na primer,Kantabri su pružali otpor skoro do početkaRimskog carstva i dolaskaAvgusta na vlast[6].
Godine197. p. n. e.Hispanija će biti podeljena na dve provincije: Hispanija Citerior i Hispanija Ulterior[7].
Rimska osvajanja će se kompletirati19. p. n. e. nakon završetkaKantabrijskih ratova, nakon čega će se iste godine izvršiti druga podela Iberijskog poluostrva na provincijeBetika,Tarakonensis iLuzitanija[7].
Proces romanizacije podrazumeva preuzimanje jezika, običaja i društvenog uređenja Rima koji je započet negde oko110. p. n. e. i trajaće sve do sredine3. veka[7].
Dodelarimskog građanskog prava omogućila je ličnostima rođenim na tlu Hispanije, kao što su biliTrajan,Hadrijan iliTeodosije, da postanu rimski carevi. Takođe su mnogi umetnici, političari i sportisti bili rodom iz Hispanije, od kojih su najznačajniji filozofSeneka i pesniciMarcijal iLukano[8].
U3. vekuGoti su počeli da napadaju na graniceRimskog carstva i pljačkaju gradove uTrakiji iMaloj Aziji. DolaskomDioklecijana na vlast, najezde Gota su zaustavljene i oni se naseljavaju privremeno na teriotoriji izmeđuKarpata,Dona,Visle iAzovskog mora, gde su se i podelili naTervinge iGrejtunge. Ubrzo su oba naroda postali rimski saveznici koji su branili granice Carstva. Tervinzi su vrlo brzo primili uticaje rimske kulture — odbacili su stare kultove i prihvatilihrišćanstvo onako kako ga je tumačioaleksandrijski teologArije, učenje koje je dobilo nazivarijanstvo, i koje jePrvom vaseljenskom saboru uNikeji325. godine bilo proglašeno zajeres. EpiskopUlfila je preveoNovi zavet na gotski jezik, što označava takođe i početke gotske pismenosti, mada ostaje sporno u kojoj meri je Ulfilin rad uticao na preobraćenje Gota u periodu dok su živeli van rimskih granica.[9]. Godine376. rimski carValens dozvolio je Tervinzima, koji su tražili utočište pred nadolazećimHunima, da se nasele na rimskoj teritoriji u svojstvufederata. Međutim, bez dozvole rimskih vlasti u Trakiju je pohrlio i jedan deo Grejtunga iAlana, tako da su se prilike ubrzo izmakle kontroli. Pored toga carski činovnici su loše postupali s pridošlicama te su se Goti pobunili i opustošiliTrakiju, na šta je Valens odgovorio pokretanjem vojske s namerom da ih uništi, međutim, pretrpeo je težakporaz kod Hadrijanopolja378. godine[9]. Posle Gotskog rata koji je bio težak za obe strane, Teodosije Veliki je uspeo da sklopi savez sa Gotima i naseli ih u Trakiju kao rimske saveznike. Ovakva pogodba je bila potpuno nova u rimskom sistemu pošto je sada carstvo de fakto prihvatilo stvaranje jedne varvarske enklave na svojoj teritoriji. Kada je Teodosije umro 395. godine,Alarik je uspeo da se nametne za vladara većine gotskih skupina na Balkanu i da ih povede u neizmenične obračune i pregovore sa rimskim vlastima zarad dobijanja boljeg statusa i mesta za trajno naseljavanje. Alarihovi Goti, koji se od perioda njegove vlade mogu zvati zajedničkim imenomVizigoti, su najposle 408. uspeli da uđu u Italiju i zatraže novi sporazum ca caremHonorijem. Kada su Alarihove nade za postizanje sporazuma sa zapadnorimskom vladom u Raveni po ko zna koji put izneverene, Vizigoti su napali samRim. Nakon tri dana pljačkanja, Vizigoti su napustili grad i krenuli ka jugu, s namerom da odu uAfriku ali tu je Alarik naprasno umro, te su odustali od te namere. NJegov naslednik,Ataulf, poveo je svoj narod kaGaliji.Hispanija je još409. godine pretrpela navaluSveva, Alana iVandala. PodValijom, Vizigoti su sklopili savez sa Rimljanima koji su im418. godine dozvolili da se nasele u Galiji, tačnije u dolini reke Rone uAkvitaniji. Vizigoti su tako osnovali kraljevstvo sa sedištem uTuluzu, a po zatim su zajedno sa Rimljanima uspešno ratovali protiv varvarskih skupina na Pirinejskom poluostrvu[9]. UHispaniji suSvevi iHazdinzi nastavili sa međusobnim ratovima sve do421. kada su se Hazdinzi spustili na jug, a potom otišli naBaleare. Vandali su429. godine prešli u severnu Afriku i tamo osnovaliVandalsko kraljevstvo[9].
Godine451. Vizigoti imaju važnu ulogu ubici na Katalaunskim poljima u kojoj su pod vođstvomrimskog vojskovođeAecija pobedili i odbaciliHune i njihove saveznike predvođeneAtilom. Vizigoti su se zatim proširili naIberijsko poluostrvo, gde su Svevi upali uGaliciju i poharali je. Pod drugim velikim vizigotskim kraljemEurikom, Vizigotsko kraljevstvo postaje ujedinjeno i475. godine konačno postiže potpunu nezavisnost odZapadnog rimskog carstva koje je ionako doživelo svoj kraj sledeće (476) godine kada je Odoakar, vođa varvarskih najamnika u Italiji, svrgavao maloletnog caraRomula Avgustula i poslao ga u progonstvo.
U dobaEurikove vladavine, vizigotska država je bila najmoćnija varvarska država u poznom5. veku. Iako je Rimsko carstvo nestalo, Eurik je održao državni i pravni kontinuitet postavljanjem temelja vozigotskog zakonodavstva. Prvi vizigotski kodeks nosi Eurikovo ime[9].
Vizigotsko kraljevstvo uTuluzu će uništitifranački kraljHlodoveh507. godine ubici kod Vujea. U to doba, Vizigotima je vladaoAlarik II, Eurikov sin, koji je poginuo u sukobu saFrancima. Hlodoveh je baš tada prihvatio ortodoksno hrišćanstvo[10], te je sam predložio da očisti Galiju od jeretika (Vizigoti su u to doba pripadali jeretičkoj grani hrišćanstva, arijanstvu). Borbu sa Francima je nastavio novi kralj, nezakoniti Alarihov sin,Gesalih (507—511), međutim, bez uspeha — Franci su ubrzo spaliliTuluz, a Gesaliha uhvatili i pogubili. Franke je zaustavioostrogotski kralj,Teodorik Veliki, koji je delimično strahovao i za svoje nedavno utvrđeno kraljevstvo u Italiji, a delimično je branio i interese svog unuka,Amalariha[9].
Vizigotsko kraljevstvo se tada u Galiji svodi samo naSeptimaniju, a vlast preuzimaTeodorik koji je do svoje smrti vršio ulogu regenta u ime svog unuka Amalariha. Amalarih se oženio sa Hlodovehovom kćerkomHlotildom, međutim, kad je Hlodoveh saznao da je Amalarih zlostavlja i prisiljava da prihvati arijanstvo, Franci su opet napali na Vizigotsko kraljevstvo, ubili Amalariha i opljačkali i poharali razne gradove. Tada na čelo vizigotske države dolaziTeudis, ostrogotski vojskovođa. Teudis je morao da se suprotstaviVizantiji jer je u to vreme vizantijski carJustinijan I želeo da povrati provincije koje su zaposeli varvarski narodi, tako da su Vizantinci zauzeliVandalsku kraljevinu u severnoj Africi, osvojiliBaleare i otpočeli seriju ratova saOstrogotima u Italiji. Godine548. Teudis je ubijen, a godinu dana kasnije i njegov sin,Teudigisil. Na presto je došaoAgila, međutim,Atanagild, njegov suparnik, pozvao je u pomoć Vizantince, te je uz pomoć male flote koju je Justinijan poslao saSicilije, uspeo da pobedi Agilu koji je pobegao uMeridu gde su ga ubili njegovi ljudi. Atanagild je onda postao vizigotski kralj, međutim, Vizantinci su zauzeliKartahenu,Malagu iKordobu i tamo ostali sledećih 70 godina[9].
NakonAtanagildove smrti (568), na presto je stupioLeovigild koji je do573. vladao zajedno sa svojim bratomLiuvom. Leovigild je premestio prestonicu u srce Hispanije, uToledo[9][11], crkveni i verski centar tog doba, i time uspeo da ujedini Vizigote i Hispanorimljane u borbi protiv Vizantije. Ovu vezu je još više učvrstio objavio revidirani zakonik,Kodeks revisus (latinski:Codex Revisus), u kome je bolje definisao nedorečene zakone, neke zakone izbacio a neke nove ubacio i prilagodio ga svom vremenu. Takođe je počeo da potiskuje Vizantince i potčinjavaBaske uPirinejima,Sveve u severozapadnom delu poluostrva kao i druga plemena u unutrašnjosti. Na granicama je dizao utvrđenja i naseljavao seljake koji su imali istovremeno i zadatak da ih brane. Međutim, kao arijanac, došao je u sukob sa ortodoksnim hrišćanima među kojima se našao i njegov sinHermenegild, grof Betike, koji je bio oženjen franačkom princezom i pod uticajem biskupa iz Sevilje579. godine prešao u ortodoksno hrišćanstvo.Hermengild je digao bunu koja je međutim bila ugušena a njemu glava odrubljena[9].
Leovigild je umro586. godine i nasledio ga jeRekared, njegov sin, koji je odmah po očevoj smrti napustio arijanstvo i prešao uortodoksno hrišćanstvo, čime je uklonio najozbiljniju prepreku i najveći izvor nesuglasica između vladajuće klase, Vizigota, i podanika, Hispanorimljana, koji su u velikoj većini ispovedali ortodoksno hrišćanstvo[9].Rekaredov primer sledila je većina arijanskih biskupa i vizigotskih plemića i velikaša, međutim, bilo je i onih koji su se usprotivili napuštanju arijanstva naročito uSeptimaniji, gde su se pobunili589, ali je Rekared pobunu brzo ugušio i sazvao Treći sabor u Toledu i pred 62 biskupa pročitao zvaničnu dogmu u duhu nikejske veroispovesti i obećao zaštitu ortodoksnoj hrišćanskoj crkvi. Rekared je ovime, a i drugim merama nastavio politiku ujedinjavanja i asimilacije Vizigota i Hispanorimljana u jedan narod[9].
Treći sabor u Toledu je bio značajan i po tome što je označio konačno ujedinjenje iberijskog prostora i začetak izgradnje novog, hispanskog identiteta. Takođe je označio i ujedinjenje crkve i države. Kralj je, po uzoru na Vizantiju, postao vrhovni crkveni poglavar. Biskupi su priznali kralja i monarhiju kao jedini pouzdani garant reda i zakona, a kralj je zauzvrat priznavao crkvu kao osnovu svoje vlasti i moći[9].
Vizigotski kraljevi su do propasti Vizigotskog kraljevstva na početku8. veka bezuspešno pokušavali da izbornu monarhiju učine naslednom, što je izazvalo niz obračuna koji su na kraju i došli glave vizigotskog državi. Nakon smrti Rekareda, sledili su kraljevi čije su vladavine bile kratkog veka — dolazili su silom na presto i silom su uklanjani s prestola.Sisebur (612—621), jer bio jedan od onih koji su se zadržali duže od par godina na prestolu i čija je vladavina ostala zapamćena po netolerantnim zakonima protivJevreja[9].Svintila (621—631) je ostao zapamćen po tome što je konačno proterao Vizantiju saIberijskog poluostrva i bio prvi vizigotski kralj koji je zavladao celomHispanijom. Međutim, borbe za presto nisu prestajale i samo su sve više slabile i razjedinjavale vizigotsku državu. S druge strane, isto toliko je i verska netrpeljivost prema Jevrejima i niz antijevrejskih zakona koje su donosili razni kraljevi u toku svoje vladavine dovela do toga da su i Jevreji radili na propasti vizigotskog kraljevstva i prilično imali udela umuslimanskoj invaziji s početka 8. veka[9].
Prema starim hronikama, Mavri su uspeli da tako brzo osvoje i unište Vizigotsko kraljevstvo zahvaljujući izdaji grofa odSeute,Julijana[13].
Nakon smrti kraljaVitiza, plemići i biskupi na poluostrvu izabrali suRoderika, grofa odBetike, za novog kralja. Vitizini sinovi su više bili za Akilu, tarakonskog grofa, te zbog toga sklapaju pakt sa Mavrima preko Julijana.
Roderih je u to vreme bio zaokupljen borbama protivVaskona koji su se digli na ustanak, međutim, kad je saznao za arapsku invaziju, odmah im je krenuo u susret. Ubici kod Gvadalete bio je poražen zahvaljujući nelojalnostiVitizinih pristalica, koji su se borili na strani muslimana[13]. Pošto je Roderih umro, a glavnina vizigotske vojske bila potučena do nogu, Mavri su odlučili da nastave sa invazijom. Gradovi su brzo padali jedan za drugim, međutim, mnogi od njih ne pod vojnom muslimanskom silom, već zahvaljujući sklapanju dogovora i saveza sa pojedinim vizigotskim moćnicima, kao i magistratima gradova[13].
Tarik ibn Zijad, berberski vođa, osvojio je Toledo i stigao do Leona.Musa ibn Nusair, jemenski vođa iomejadski vojskovođa, sa svojih 71 godinom učestvuje u invaziji, osvaja Sevilju, i stiže do Meride, 712. godine. Kasnije će ova dva arapska lidera udružiti snage kako bi zauzeli Saragosu.
Musin sin,Abd al Aziz će716. godine završiti osvajanje poluostrva (osim brdovitih kantabrijskih i pirinejskih delova), i preći će na franačku teritoriju. Međutim,Karlo Martel će zaustaviti arapsko prodiranje ubici kod Poatjea732. godine. Muslimani su do tada samo promicali poluostrvom, i nisu se nigde duže zadržavali. Tek nakon ove bitke, počeli su da se trajno nastanjuju u južnom delu poluostrva, kome su dali ime Al-Andaluz[13].
Tada nastaju i prvi sukobi, s obzirom da su Berberi, koji su činili većinu vojnih mavarskih snaga, dobijali manje vrednu zemlju od Arapa. Arapi su se naselili u plodnoj Andaluziji, a Berberima su davali posede u Meseti i planinskim oblastima Portugala čije su zemlje bile manje plodne, klima oštrija a same teritorije udaljene od upravnih sedišta muslimanske države. Godine 739. izbila je prva berberska buna[13] na severu Afrike kojoj su se pridružili i Berberi sa Iberijskog poluostrva, međutim ustanak je bio ugušen.
Pogled na džamiju u Kordobi
Abderaman I, pripadnik dinastijeOmejada, proglašavaKordopski emirat772. godine, i na taj način ostvaruje političku nezavisnost hispanskih muslimana od halifata u Damasku, gde suAbasidi šest godina ranije svgnuli njegovu porodicu sa vlasti. Abderaman I je obnovio vojsku i postavio sebi verne zapovednike, ugušio niz berberskih pobuna i učvrstio se na vlasti. Međutim, zahvaljujući njegovoj zauzetosti oko sređivanja unutrašnjih stvari u emiratu, Asturijanci su dobili šansu da osnuju kraljevstvo i učvrste svoju nezavisnost u severozapadnom delu poluostrva[13]. Takođe su se i proširili na račun Berbera u Meseti, a uskoro su se pojavile i druge hrišćanske države. Istovremeno, emirat su potresale i pobunemuladija (jez-es|muladíes), hrišćana koji su prešli u islam, a koji su ipak morali da plaćaju velike poreze, pa su se zbog toga pobunili jer su ih smatrali nepravednim[13]. U međuvremenu, hrišćani iz asturijskih planina su pokrenuliRekonkistu — borbu za ponovno hrišćansko osvajanje Iberijskog poluostrva od muslimana, koju su vodili manje više uspešno, kad god se hrišćanske kraljevine nisu borile međusobno. Kordopski emirat su takođe sve vreme potresale bune različitih verskih grupa koje su se osećale ugnjetenima, kao i stalni ratovi sa hrišćanskim državama, pa čak i jedna invazija Vikinga (844) prilikom koje su Hihon i obale Galisije bile opustošene, a sami Vikinzi su Gvadakivirom stigli do Sevilje i pljačkali je 40 dana. Neki su se ipak i naselili u blizini Sevilje i prihvatili islam[13].
U 10. veku, Kordoba je doživljavala veliki kulturni i ekonomski procvat, te seAbderaman III929. godine proglasio halifom i osnovaoKordopski halifat, što je predstavljalo potpuno otcepljenje odBagdadskog halifata, koji se međutim, nije mnogo uzbuđivao zbog toga, jer nije ugrožavalo pretenzije Abasida u severnoj Africi[13]. Duga vladavina Abderamana III se vezuje za procvat hispano-muslimanske kulture ovog perioda.
PodAlmanzorom (takođe poznat i kaoAl-Mansur, što znači Pobednik[13]), koji je opljačkao Barselonu985, i kasnije za vreme vladavine njegovog sina, hrišćanski gradovi su bili predmet čestih pljački i pustošenja. Almanzor je bio prvi ministar i vojskovođa koji je vladao u ime maloletnogHiksema II a uz podršku Hiksemove majke. Postao je jako moćan i bogat, a istovremeno je iskazivao veliku versku netrpljivost te je ogromnu i veoma vrednu biblioteku Hiksemovog oca,Al-Hakema II pročistio od knjiga koje po njemu nisu bile u skladu sa muslimanskom verom. Nakon Almanzorove smrti, njegovo mesto je na kratko zauzeo njegov sin, Abd-al-Malik (1002—1008), da bi se njegov drugi sin, Abd-al-Rahman Sančuelo proglasio halifom, dok su plemići proglasili halifom drugog pripadnika dinastije Omejada,Muhameda II. Kordopski halifat je zapao u niz bratoubilačkih borbi i mada je 1031. godine Hiksem III bio proglašen halifom, Al-Andaluz se raspao na mngoobrojne kraljevine koje su kontrolisali arapski, berberski pa čak i robovski poglavari, a same te kraljevine su dobile naziv „taife“, što na arapskom znači „partija, frakcija"[13].
Kraljevi taifi su bili jedni drugima konkurencija, ne samo na bojnom polju, već i u mecenarstvu, tako da su u to doba kultura i umetnost bili u procvatu. Međutim, taife su izgubile prilično teritorija koje su postale deo hrišćanskih kraljevina, i nakon gubitka Toleda1055, muslimanski vladari su nevoljko pozvaliAlmoravide koji su izvršili invaziju na Al-Andaluz i uspostavili svoje carstvo. U12. veku Almoravidsko carstvo se opet raspalo zahvaljujući invazijiAlmohada, koji su bili poraženi od hrišćana ubici kod Navas de Tolosa,1212. godine. Do kraja13. veka, Granada je ostala kao jedina nezavisna muslimanska kraljevina na Iberijskom poluostrvu, koja će kao poslednje muslimansko utvrđenje nestati konačnom pobedomKatoličkih kraljeva1492. godine.
Kad su Mavri upali na Iberijsko poluostrvo, malobrojno vizigotsko plemstvo koje je preostalo povuklo se u planinske predele Asturije i Kantabrije i tamo osnovaloKraljevinu Asturiju. Karlo Veliki je osnovaoŠpansku marku, pograničnu zonu čije je stvaranje imalo za cilj da zaustavi dalji muslimanski prodor na evropski kontinent[14].
Bitka kod Kovadonge (Asturija) koja se odigrala720. godine označava početakRekonkiste.Don Pelajo, vizigotski plemić je bio proglašen kraljem nakon bitke. Prvi dvor je uspostavljen uKangas de Onis (španski:Cangas de Onís). Pelajo je umro737. a dve godine kasnije, njegov zet,Alfonso I, iskoristio je unutrašnje sukobe između Arapa i Berebera, i ponovo krenuo u borbu protivMavara. Tom prilikom je napredovao doRiohe i rekeDuero.
Deseti vek je za hrišćanske kraljevine protekao u znaku učvršćivanja i proširivanja granica. Asturijski kraljevi,Ordonjo I iAlfonso III, su duž granica hrišćanskih teritorija podizali utvrđenja. Godine913. osnovana je nezavisnaKraljevina Leon kada su prinčevi Asturije premestili svoju prestonicu izOvijeda uLeon[15], a931. grof Fernan Gonzales pretvara Kastilju u naslednu grofoviju, nezavisnu od uticaja leonskih kraljeva. Usvojio je titulu kralja Kastilje, prema mnogobrojnim utvrđenjima (španski:castillos) koja su se nalazila u toj oblasti, i nastavio sa širenjem kraljevstva na račun Leona sklopivši savez saKordopskim halifatom sve do966. kada ga je zaustavioSančo I od Leona.
Sredinom10. veka, hrišćanske zemlje obuhvatale su Leon, Asturiju, Galiciju i Kastilju, kao i delove Baskije i Navare[15]. Ramiro I I je nastavio proširivanje hrišćanskih teritorija ka jugu. Podržavao je pobunjenike u Toledu i obnovio savez sa Navarom. Nakon pobede ubici kod Simankasa 939, utvrdio je granice Leona u dolini Duera. Alfonso V je podario Leonu posebne zakone,fueros, kojima je uredio upravu u prestonici. Takođe je vodio brigu i o naseljavanju opustelih teritorija koje su Arapi ostavili za sobom[15].
Kastilja je, s druge strane, sredinom 10. veka uspela da se osamostali zahvaljujući pobuni grofa Fernana Gonzalesa koji je iskoristio smrtRamira II, ustanovio granice i utvrdio vlast. Kastilja je nastala na samoj granici prvobitnnekraljevine Asturije, na uskom delu skoro puste zemlje koja je bila prva na udaru napada muslimana iz Kordobe i doline Ebra. U 9. i 10. veku naseljena je Baskima[15] koji su bili izrazito ratoborni i samostalni, nenaviknuti na društvenu slojevitost vizigotske epohe. Takva ratoborna Kastilja nije mnogo privlačila ni staro vizigotsko plemstvo nimozarape izKordobe tako da je ostala samostalna i podelila se u grofovije. Jedinstvo Kastilje je uspeo da postigne tekFernan Gonzales[15]. Leon i Kastilja će se sve do 13. veka više puta spajati i razdvajati. Konačno,1230. godine dolazi do poslednjeg i definitivnog ujedinjenja Kastilje i Leona, kadaFernando III od Kastilje nasleđuje od svoje majkeBerengele kraljevinu Kastilju (1217), i od svog ocaAlfonsa IX, Leon (1230).
Što se tiče same rekonkiste, sve dok su muslimani ostali jedinstveni, hrišćanske kraljevine nisu mogle mnogo da učine osim da sačuvaju svoje teritorije. Kada je1034. došlo do raspadaKordopskog halifata i razbijanja muslimanske države na više od 20 kraljevstava —taifa, hrišćanske države su dobile šansu za napredovanje[14].
U cilju stišavanja feudalnih ratova između hrišćana, mnogi monasi su počeli da propovedaju rat protiv španskih muslimana kao bogougodno delo, tako da su mnogi velikaši s druge strane Pirineja poveli vojske na Iberijsko poluostrvo. Verovatno najznačajniji pohod je bio onaj koji je preduzeo Rajmond Tuluski 1085. godine zajedno sa grupom burgundskih velikaša[14].
Srednjovekovni zamak, Manzanares u Kastilji
Prve dve decenije 11. veka veći deo hrišćanskih zemalja na Iberijskom poluostrvu pripadao je dvojici kraljeva —Alfonsu VI, kralju Leona i Kastilje iSanču Ramirezu, kralju Aragona i Navare[14]. Ova dva kralja su uz pomoć francuskih vitezova koji su dolazili u pomoć preduzeli odlučnu ofanzivu protiv muslimanskih taifa. Godine 1085. Alfonso VI je osvojio Toledo, veoma značajan grad i centar muslimanske kulture. Sledećih godina ova Alfonso i Sančo su vodili niz ratova koji su značajno oslabili muslimanske države. Ovo je doba i velikog junakaRodriga Dijaza de Vivara, među muslimanima poznatog kaoEl Sid, koji je takođe osvojio oblastValensiju zajedno sa njenim glavnim gradom i držao je nekih šest godina pod svojom vlašću. Međutim, takođe je bilo ratova i između samih hrišćanskih kraljevina, što je unekoliko usporilo proces Rekonkiste[14].
Taife su uskoro uvidele da ne mogu same da se nose sa Alfonsom VI i Sančom, te su 1086. godine pozvale u pomoćAlmoravide, berberski narod koji je u to doba vladao severozapadnom Afrikom. Almoravidi su, stigavši na Iberijsko poluostrvo naterali Alfonsa VI da se povuče izLeride iValensije. Međutim, uskoro je nastao raskol između Almoravida i taifa, te su hrišćani to iskoristili i opet krenuli u ofanzivu.Alfonso I od Aragona i Navare je 1118. godine osvojio Saragosu, agrof Barselone,Ramon Berenger III je osvojio priobalne oblasti na Mediteranu i opljačkaoMajorku. Tridesetak godina kasnije,Alfonso VII, kralj Leona i Kastilje, proširio je hrišćanske teritorijeKordobom iAlmerijom. Godine1150.Ramon Berenger IV se venčao saPetronilom od Aragona, kćerkomRamira II od Aragona, čime je došlo do ujedinjenja sa aragonskom kraljevskom dinastijom i stvaranja Krune Aragona[14].
Godine1125. drugo divljeberbersko pleme,Almohadi, srušilo je Almoravide u severnoj Africi, te su muslimani na Iberijskom poluostrvu pozvali njih u pomoć. Almohadi su stigli naIberijsko poluostrvo1146. i s početka su imali problema da uspostave prevlast nad muslimanima, ali kad su to uspeli, krenuli su na hrišćane i uskoro povratili skoro sve teritorije koje je osvojio Alfonso VII.
Svečani ulazak Katoličkih kraljeva u Granadu 1492. godine
Alfonso VIII od Kastilje i njegov ujak,Fernando II od Leona su se, međutim, uspešno suprotstavili Almohadima koji su doveli pojačanja iz severne Afrike. Godine1195. u bici kod Alarkosa hrišćanska vojska Alfonsa VIII bila je teško poražena. U narednih deset godina, obe strane su se spremale za odlučujuću bitku koja će se desiti16. jula1212. godine,kod mesta Navas de Tolosa gde su muslimanske snage pretrpele težak poraz.
Nakon ove velike pobede nad muslimanima, hrišćanska kraljevstva su se zapala u međusobne borbe, tako da je tek nakon 1230. godineRekokista mogla da se nastavi.Ferdinand III, kralj Leona i Kastilje je1236. zauzeo Kordobu, i 1248,Sevilju.Đaume I,aragonski kralj osvojio je Majorku,Menorku iValensiju. Muslimanske teritorije su se uskoro svele naGranadu, koja će kao poslednji muslimanski bastion, pasti1492. godine pod napadom vojskeKatoličkih kraljeva[14].
Frankov vojni puč trijumfovao je u većem delu Španije naročito one koje su nekoliko meseci ranije na izborima bile opredeljene za desničarske kandidate:Galiciji,Leonu,Staroj Kastilji,Navari, većem deluAragona, zapadnojAndaluziji,severnoj Africi i naKanarskim ostrvima. Veliki gradovi kao i industrijski najvažnije oblasti bile su pod kontrolom snaga lojalnih vladi. Već tokom leta1936. nazirali su se frontovi budućeg rata. Franko je otišao saKanarskih ostrva u Marokanski protektorat kako stao na čelošpanskih afričkih jedinica. Ovo su bile elitne španske jedinice. Po prelaskuGibraltara ove snage su se povezale sa pobueničkim garnizonima u Kadisu i Sevilji a do jeseni stigle su do predgrađaMadrida.
Obe strane trudile su se da osiguraju međunarodnu podršku. Zapadne sile,Francuska iUjedinjeno Kraljevstvo, bile su pre svega zabrinute da se rat ne proširi po Evropi i uz pomoćDruštva naroda nastojale su da sprovedu izolaciju španskog sukoba.Nemačka iItalija aktivno su pružale vojnu pomoć Frankovim snagama.Sovjetski Savez stao je na stranu Republike i od1937. pružao je pomoć u ratnom i sanitetskom materijalu.Antifašističko javno mnjenje širom sveta je stalo na stranu Republike.
Rat koji je usledio imao je jasna ideološka obeležja.Katolička crkva je podržalaFranka izjednačavajući rat protivkomunista sa novimkrstaškim pohodom. Potom je antiklerikalizam levice dobio ekstremne razmere. Vernici i sveštenici u pojedinim oblastima bili su izloženi strašnim progonima. U provincijama koje su ostale lojalne Republici milicija Narodnog fronta je često poništavala vlast predstavnika vlade.Anarhisti su podsticali zauzimanje preduzeća i zemlje što su radnici i činili. Za razliku od anarhokomunista,socijalisti ikomunisti su smatrali da tokom rata ne treba vršiti značajnije promene sistema mada se ni oni nisu odrekli svojih revolucionarnih načela. U leto 1936.Largo Kabaljero je postao predsednik vlade narodnog fronta. Glavni cilj ove vlade bila je pobeda u ratu, pa je uložila velike napore od kraja 1936. da bi nametnula vlast lokalnim autonomsnim centrima. Početkom 1937.CNT iFAI pripojile su svoje milicije vladinim oružanim snagama. Do maja 1937. izvršna vlast je uspela da u potpunosti ukine nezavisnost FAI.
U nacionalističkom bloku sve snage su se brzo potčinile vojnim vlastima. UBurgosu se uspostaviliHuntu za odbranu čiji je predsednik bio generalMigel Kabaneljas. Kako se približavalo leto 1937. godine nacionalisti su sve veće nade polagali u odrede iz Afrike jer su smatrali da jedino oni mogu da ovladaju Madridom. Tako je rastao značaj njenog zapovednika, generala Fransiska Franka. On je30. septembra 1937. proglašen za generalisimusa a kasnije i za šefa države na čelu Tehničke hunte. Sve političke snage koje su ušle u ovo telo morale su da se potčine vlasti generala.
Za ovo vreme rat je besneo. Inicijativu je uglavnom uvem imala nacionalna vojska. U novembru 1936. nacionalisti su započeli napad na Madrid ali su republikanske snage uz pomoć partijskih milicija i dobrovoljaca iz mnogih zemalja uspele da ovaj napad odbiju. Madrid će biti osvojen tek pri kraju rata.
U januaru 1937. kada su uvideli da Madrid neće pasti nacionalisti su svoju pažnju usmerili na druge frontove. Zauzeli suMalagu, u proleće su počele borbe uKantabriji, u junu je paoBilbao, potomSantander i na kraju u jesenAsturija.
Sve dodecembra 1937. Republika nije mogla da preduzme nijednu veću ofanzivu. Tek tada je krenula naTeruel ali je ta ofanziva pretrpela neuspeh. Ovaj poraz su iskoristili nacionalisti da izvedu veliki napad na istoku zemlje. NJihove trupe stigle su doMediterana podelivši republikanske oblasti na dva dela.Valensija, kao novo sedište republikanske vlade ostala je van njihovog domašaja.
Ujulu1938. Republika je uložila velike napore da očuvaKataloniju. U doliniEbra su preduzeli ofanzivu koja je u početku uspešno napredovala ali su frankisti ubrzo prešli u kontranapad. Januara1939. pala jeBarselona. Vlada i predsednik vlade Asanja morali su da izbegnu uFrancusku. Samo je centralnojužna zona ostala pod republikanskom kontrolom, ali ovo stanje je bilo kratkotrajno. Naime, čim se dokopao vlasti u Madridu, pukovnik Sehismundo Kasado je započeo pregovore sa Frankovim Glavnim štabom o predaji. Posle pada Madrida, preostali otpor bio je lako slomljen. Franko je proglasio kraj rata1. aprila 1939. godine i pobedu svoje Nove države.
↑Ovde se ne misli na „pravoslavlje“ u današnjem smislu reči, zapravo do1054. iVelike šizme termini „katoličanstvo“, „ortodoksija“, „pravoverje“ i „pravoslavlje“ su sinonimi i odnose se na izvorno hrišćanstvo, za razliku od mnogobrojnih učenja koja su se pojavljivala u to doba i bila proglašena jeresima.
↑The Visigoths, From the Migration period to the seventh Century, An ethnographic Perspective, ed. P. Heather, San Marino 1999. pp. 335-336.
↑"U Španiji su arapski osvajači dobili ime Mavri koje se odnosi na stanovnike Magreba i Maroka“. N. Samardžić. Istorija Španije. pp. 82.
.svg)
-Museo_Arqueol%25C3%25B3gico_Nacional.jpg)
.jpg)
