L'uplita (dûgrecu anticuὉπλίτης) era nu surdatu di lafantiria pisanti dâGrecia antica. Chisti eranu principarmenti libbiri citatini ca putìanu pirmittirìsi lu bronzu di l'armatura e di l'armi, l'upliti ginirarmenti avìanu ricivutu n'addestramentu militari e la loru stratiggia principali era chidda dâ furmazzioni afalangi.
Armatura uplita nnû museu archiològgicu diCorfù. L'elmu ncapu a sinistra è na virsioni ristaurata di chiddu a destra.
L'upliti ginirarmenti si armavanu pocu prima dâ battagghia, lu pisu tutali di l'armatura era tra li 22 e 27 kg. Sulitamenti avìanu nacurazza nbronzu cu li formi dû mùsculu dû turaci, na prutizzioni pâ jamma, nuelmu di bronzu e nuscudu n lignu (8-12 kg) ca cummigghiava da lu coddu a lu rinocchiu. L'arma principali era nalanza cu na lunghizza di 2,7 metri, chiamataDory (δόρυ). L'upliti avìanu puru na curtaspata sicunnaria (ξίφος,Xiphos ). Ognunu di li upliti avìa na diffirenti armatura, e ntô scudu i simmuli da sò famigghia. Li spartani nveci avìanu tutti la stissa armatura, cu na lìttira grecalambda ( Λ ) nni li scudi, rifirènnusi a la loru patria,Sparta. La pruggettazzioni di l'elmu canciava ntû tempu:
L'elmu curinzziu è lu cchìu pupulari. Tra li spartani era risirvatu a li leader, mentri nni l'àutricitati-statu era lu cuntrariu.
L'elmu traciu, ca avìa na prutizzioni ri davanzi a facci.
Lulinothorax vinìa utilizzatu nèbbica micenea e da àutri pupulazzioni, era nu mudellu cchìu liggeru ca pirò uffrìa picca prutizzioni.
La furmazzioni uplita si diffunnìu nGrecia prubabirmenti ntornu l'VIII oVII sèculu a.C., quannu l'èbbica eroica l'assau spazziu a nu sistema cchìu disciprinatu. Sta datazzioni ni venì su nu passaggiu puliticu diAristòtili, ca parra dâ sustituzzioni di cummattenti a cavaddu nnâ falangi. L'acchianata e la caruta di l'uplita e lijata a li citati-statu. L'upliti eranu na suluzzioni a li cummattimenti armati tra citati-stati nnipinnenti. Comu civirtati greca s'attruvau lu munnu nteru contru, n particulari lipirsiani. Contru nu granni nimicu li citati-statu nun putìanu cummattiri suli, d'accussì, duranti liguerri pirsiani li citati s'alliaru, chistu canciau la purtata dâ guerra e lu nùmmaru di l'èsercitu. La falangi uplita s'addimustrau cchìu supiriori a la fantiria pirsiana, comu ntâbattagghia di Maratona,battagghia di Platia e n chidda di liTermopili. Nta stu pirìuduAtini eSparta avìanu pigghiatu na pusizzioni pulitica duminanti nGrecia, e la loru rivalitati, dopu li guerri pirsiani, purtau a nu novu cunflittu nternu. Ntâ guerra pirsiana li upliti affruntaru nu granni nùmmaru di tiratura (pi èsempiu ipiltasta) ca divinniru cchìu cumunamenti usati di li greci duranti laguerra dû Pilupunnìsu. Comu risurtatu l'upliti nizziaru a usari nu armamentu cchìu liggeru e na spata cchìu curta pi facilitari li muvimenti, chistu purtau a la nàscita di liEkdrumoi.
Sparta è una dî citati-statu cchìu famusa, nzemmula aAtini, c'avìa na pusizzioni nfruenti ntâGrecia antica. Cuntrariamenti a l'àutricitati-statu li spartani vinìanu educati di picciriddi a la guerra e a l'usu di l'armi, li citatini libbiri di Sparta sirvìanu comu upliti pi tutta la vita, puru n tempu di paci. Puru si di nichi diminsioni, cu nu nùmmaru nun cchìu granni di 2.000 òmini, l'upliti spartani eranu li cchìu timuti. Lu sirvizziu militari era lu primu duveri di l'òmini e la sucitati era urganizzata ntornu a lu sò èsercitu.
N sèguitu foru sviluppati novi tattichi cchìu sufisticati, n particulari da lu giniralitibanuEpaminunda. Sti tattichi nfruenzaru lu futuru reghiFilippu II di Macidonia, ca era priggiunieru aTebi, e ca ispirau lu sviluppu di la novafalangi maceduni. Dopu li cunquisti maceduni dùIV sèculu a.C., li upliti vinninu abbannunati e l'òmini armati nnû modu maceduni nta tutti li citati-statu dû sud dâ Grecia. Ntâbattagghia di Chirunia li forzi maceduni scunfiggeru l'urtimu granni èsercitu uplita, cu sta scunfittaAtini e li sò alliati vinninu uniti a luregnu di Macidonia.