Malta est'una isula e Istadu a 90 km a sud de saSitzìlia. Abitada dae tempos antigos meda, comente testimoniat su tempiu preistoricu deHagar Qim ( chi significat Pedra eretta o pedra de su cultu) e de su quartu quintu millenniu prima deCristos.
Est una republica parlamentare (in maltesuRepubblika ta' Malta, in inglesuRepublic of Malta) chi de su 1 de maju 2004 faghet parte de s'Unione Europea de 315 km2 de isterrida e popolatzione unos 400 mizas. Formada de tres isoleddas:Malta,Gozo eComino. Sa capitale estValletta sas limbas uffitziales sumaltesu e s'inglesu.
Colonizzadas dae sosfenicios, e a poi dae sosgregos e a poi dae sosromanos (218 a.C.)
Sosbizantinos ant dominadu dae su IV a su IX sec. In su 870 l'ant conchistada sosArabos e l'ant tenta po duos seculos, cando est istada conchistada dae sos normannos e diventat parte de suRegnu de Sicilia.
Est passada a poi suta sosAngioinos, sosAragonesos, e sosIspagnolos. In su 1530Carlo V l'at tzedida a sosCavalieri Ospitalieri o Cavalieri de Rodi. Chi dae sosTurcos funt catzados daeRodi sea issoro. Dae tando sunt connoschidos comente Cavalieri di Malta. A Malta ant depidu sustennere un assediu de sos Turcos po battoro meses fintzas a s'arrivu de sa flotta ispagnola. Tando ant fortificadu s'isola e fundaduLa Valletta, nomene dadu in onore deJean de la Valette Gran Maestro de sos Cavalieris, chi aiat guidadu su fraigu, cun su progettu disegnadu dae s'architettu Fratziscu Laparelli inbiadu dae su pabaPio V.
Su 1798 s'isola fut occupada daeNapoleone chi andaiat inEgittu. Sa popolatzione no fut cuntenta e bi est istada una insurretzione, e cun s'agiudu de saGran Bretagna e de su re deNàpoli , ant catzadu sosfrantzesos( 1800). S'Inghilterra aiat postu pe in s'Isola detzisa a si la tennere, non ostante sas protestas de su Re deNàpoli e de Sitzìlia. In sasegunda gherra mondiale Malta est istada una importante base navale inglesa in suMediterraneu. In su 1964 Malta diventat indipendente, ma faghinde parte de suCommonwealth.
Malta vivet de pisca, de commerciu e su portu dela Valletta est unu de sos pius importantes, po sos cantieris navales, e de turismu. A Malta est iscarsa s'abba, e gai s' abba pioana est pretziosa e cantu si podet benidi pijada in cisternas. Calchi cuntierra cun s'Italia, po sos immigrados clandestinos chi arrivant dae s'Africa cun barcas, e chi devent essere succurridos in mare.