سید احمد خان ( 17 اکتوبر 1817 – 27 مارچ 1898) برطانوی ہندستان وچ اک سماجی کارکن سی۔ اوہمغل سلطنت دے راجگڑھدلی وچ جمیا۔ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی اودا اک وڈا کم اے۔
سر سید احمد خان; 17 اکتوبر 1817 – 27 مارچ 1898), جنم ناںسید احمد تقوی (Urdu: سید احمد تقوی)[۱],ہندستان دا اکمسلمانفلسفی اتے سماجی کارکن سی۔
خان بہادر ،سر[۲]،سید[۳]  | |
|---|---|
| سر سید احمد خان | |
| (اردو وچ:سید احمد خان) | |
 سر سید احمد خان (1817–1898) | |
| جم | 17 اکتوبر1817[۴][۵][۶][۷][۸] |
| وفات | 27 مارچ1898 (81 سال)[۴][۵][۶][۷][۸] |
| مدفن | علی گڑھ |
| شہریت |  برطانوی ہندستان |
| ہور نام | سر سید |
| عملی زندگی | |
| مادر علمی | یونیورسٹی آف ایڈنبرا ایسٹ انڈیا کمپنی کالج |
| استاذ | مملوک علی نانوتوی |
| پیشہ | جج ، فلسفی ، شہہ سوار ، وکیل ، سیاست دان ، الٰہیات دان |
| پیشہ ورانہ زبان | اردو[۵]، انگریزی |
| کارہائے نمایاں | The Mohammadan Commentary on the Holy Bible Reasons for the Indian Revolt of 1857 |
| اعزازات | |
 سٹار آف انڈیا | |
| دستخط | |
 | |
ترمیم  | |
سید احمد بن متقی خان (17 اکتوبر1817ء –27 مارچ1898ء) المعروفسر سیدانیہويں صدی دا اکہندوستانیمسلمنظریۂ عملیت دا حامل[۹]، مصلح[۱۰][۱۱] تےفلسفی سن ۔ سر سید احمد خان اکنبیل گھرانے وچ پیدا ہوئے جس دےمغل دربار دے نال مضبوط تعلقات سن ۔ سر سید نےقرآن تےسائنس دی تعلیم دربار وچ ہی حاصل کيتی، جس دے بعدیونیورسٹی آف ایڈنبرا نے انہاں نوں قانون وچ ڈاکٹریٹ دی اعزازی ڈگری عطا کيتی۔[۱۲]
1838ء وچ اس نےایسٹ انڈیا کمپنی وچ ملازمت اختیار کيتی تے1867ء اوہ چھوٹے مقدمات دے لئیجج مقرر کیتے گئے۔1876ء وچ اوہ ملازمت توں مستعفی ہوئے۔1857ء دیجنگ آزادی دے دوران وچ اوہایسٹ انڈیا کمپنی دا وفادار رہے تے یورپیاں دیاں جاناں بچانے وچ اس دے کردار دیسلطنت برطانیہ دی طرف توں ستائش کيتی گئی۔[۱۰]بغاوت ختم ہونے دے بعد انہاں نےاسباب بغاوت ہند اُتے اک رسالہ لکھیا جس وچ ہندوستان دی رعایا نوں تے خاص کر مسلماناں نوں بغاوت دے الزام توں بری کيتا۔ اس رسالہ دا فائدہ سلطنت برطانیہ نوں ہويا جس نے اس دی بنیاد اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی توں برصغیر دا تمام قبضہ لے لیا تے ہندوستان دے تمام معاملات براہ راست اپنے قبضہ وچ لے لئی۔ مسلماناں دے راسخ الاعتقاد طرز نوں انہاں دے مستقبل دے لئی خطرہ سمجھدے ہوئے سرسید نے مغربی طرز دی سائنسی تعلیم نوں فروغ دینے دے لئی جدید اسکولاں تے جریدے دا اجرا کيتا اپنے کلامی مکتبِ فکر دی بنیاد پائی جومعتزلہ دے افکار دا چربہ سی مگر اس دے کلامی نظریات مقبول نہ ہوئے سکے اس لئی صرف سائنسی علوم دی اشاعت تک محدود رہیا۔
1859ء وچ سر سید نےمرادآباد وچ گلشن اسکول،1863ء وچغازی پور وچ وکٹوریہ اسکول تے1864ء وچسائنسی سوسائٹی برائے مسلمانان قائم کيتی۔1875ء وچمحمدن اینگلو اورینٹل کالج جوجنوبی ایشیا وچ پہلی مسلم یونیورسٹی بنیا۔[۱۳]اپنے کردار دے دوران وچ سر سید نے بار بار مسلماناں نوںسلطنت برطانیہ توں وفاداری اُتے زور دتا تے تمام ہندوستانی مسلماناں نوںاردو نوں بطورزبانِ رابطۂ عامہ اپنانے دی کوشش کيتی۔۔ اوہ اپنی برطانوی وفاداریاں دے سببانڈین نیشنل کانگریس دی طرف توں گہری تنقید دا نشانہ بنیا۔[۱۴]
سر سید نوں پاکستان تے بھارتی مسلماناں وچ اک موثر شخصیت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے اکثردو قومی نظریہ دا بانی تصور کيتا جاندا اے۔ کچھ لوک اس توں اختلاف کردے نيں تے تاریخی بددیاندی کردے ہوئے دوقومی نظریے نوں ستارہويں صدی دے غیر اہم کردار حضرتمجدد الف ثانی دے سرمنڈھ دیندے نيں۔ جس دا کوئی ٹھوس علمی ثبوت موجود نئيں اے بلکہ اثر تے متاثر دی اِنّی نسبت اے جِنّی کہ سکندراعظم تے نپولین وچ موجود ہوسکدی اے۔ سر سید دیاسلام نوں سائنس تے جدیدیت دے نال ہم آہنگ بنانے دے لئی عقلیت پسند (معتزلہ) روایت کيتی وکالت نے عالمی طور اُتے اسلامی اصلاح پسندی نوں متاثر کيتا تے ناقابل تلافی نقصان دتا۔[۱۵]پاکستان وچ کئی سرکاری عمارتاں تے یونیورسٹیاں تے تدریسی ادارےآں دے ناں سر سید دے ناں اُتے نيں۔[۱۶]
سرسید احمد خان 17 اکتوبر1817ء وچدہلی وچ پیدا ہوئے۔ آباؤ اجدادشاہجہان دے عہد وچہرات توںہندوستان آئے۔ دستور زمانہ دے مطابقعربی تےفارسی دی تعلیم حاصل کيتی۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے نانا خواجہ فرید الدین احمد خان توں حاصل کيتی۔ ابتدائی تعلیم وچ آپ نےقرآن پاک دا مطالعہ کيتا تےعربی تےفارسی ادب دا مطالعہ وی کيتا۔ اس دے علاوہ آپ نے حساب،طب تےتریخ وچ وی مہارت حاصل کيتی۔ جریدے القرآن اکبر دے نال نالاردو زبان وچ انہاں دے وڈے بھائی نے شہر دے سب توں پہلے پرنٹنگ پریس دی بنیاد رکھی۔ ورژن دی ضرورت سر سید نے کئی سال دے لئی ادویات دا مطالعہ دی پیروی دی لیکن اس نے کورس مکمل نئيں اے۔
ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد آپ نے اپنے خالو مولوی خلیل اللہ توں عدالدی کم سکھیا۔1837ء وچآگرہ وچ کمیشنر دے دفتر وچ بطور نائب منشی دے فرائض سنبھالے۔1841ء تے1842ء وچ مین پوری تے1842ء تے1846ء تکفتح پور سیکری وچ سرکاری خدمات سر انجام دتیاں۔ محنت تے ایمانداری توں ترقی کردے ہوئے1846ء وچدہلی وچ صدر امین مقرر ہوئے۔دہلی وچ قیام دے دوران وچ آپ نے اپنی مشہور کتاب "آثارالصنادید"1847ء وچ لکھی۔1857ء وچ آپ دا تبادلہ ضلعبجنور ہوئے گیا۔ ضلعبجنور وچ قیام دے دوران وچ آپ نے اپنی کتاب "سرکشی ضلع بجنور" لکھی۔جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران وچ آپبجنور وچ قیام پزیر سن ۔ اس کٹھن وقت وچ آپ نے بوہت سارے انگریز مرداں، عورتاں اوربچےآں دیاں جاناں بچاواں۔ آپ نے ایہ کم انسانی ہمدردی دے لئی اداکيتا۔جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد آپ نوں آپ دی خدمات دے عوض انعام دینے دے لئی اک جاگیر دی پیشکش ہوئی جسنوں آپ نے قبول کرنے توں انکار کر دتا۔
1857ء وچ آپ نوں ترقی دے کےصدر الصدور بنا دتا گیا تے آپ دی تعیناتیمراد آباد کر دتی گئی۔1862ء وچ آپ دا تبادلہغازی پور ہوئے گیا تے1867ء وچ آپبنارس وچ تعینات ہوئے۔
1877ء وچ آپ نوں امپریل کونسل کارکن نامزد کيتا گیا۔1888ء وچ آپ نوں سر دا خطاب دتا گیا تے1889ء وچانگلستان دی یونیورسٹی اڈنبرا نے آپ نوں ایل ایل ڈی دی اعزازی ڈگری دی۔[۱۲]1864ء وچغازی پور وچسائنسی سوسائٹی قائم کيتی۔علی گڑھ گئے تاں علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ کڈیا۔انگلستان توں واپسی اُتے1870ء وچ رسالہرہتل الاخلاق جاری کيتا۔ اس وچمضامین سرسید نے مسلمانان ہند دے خیالات وچ انقلاب عظیم پیدا کر دتا اورادب وچعلی گڑھ تحریک دی بنیاد پئی۔ سرسید دا کارنامہ علی گڑھ کالج اے۔1887ء وچ ستر سال دی عمر وچ پینش لے لی اوراپنے کالج دی ترقی تے ملکی مفاد دے لئی وقف کریا۔
1869ء وچ اوہ اپنے بیٹےسید محمود دے نالانگلستان گئے تاں اوتھے انھاں دو مشہور رسالےآں (Tatler) تے (Spectator) دے مطالعے دا موقع ملا۔ ایہ دونے رسالے اخلاق تے مزاح دے خوبصورت امتزاج توں اصلاح معاشرہ دے علم بردار سن ۔ آپ نے مسلماناں دی تعلیم اُتے خاص توجہ دتی۔ ظرافت تے خوش طبعی فطری طور اُتے شخصیت دا حصہ سی۔[۱۷]
سرسید احمد خاںبرصغیر وچ مسلم نشاتِ ثانیہ دے بہت وڈے علمبردار سن ۔ انہاں نے مسلماناں وچ بیداری علم دی تحریک پیدا کرنے وچ بہت اہم کردار ادا کيتا۔ اوہ انیہويں صدی دے بہت وڈے مصلح تے رہبر سن ۔[۹][۱۱] انہاں نے ہندوستانی مسلماناں نوں جمود توں نکالنے تے انھاں با عزت قوم بنانے دے لئی سخت جدوجہد دی آپ اک زبردست مفکر، بلند خیال مصنف تے جلیل القدر مصلح سن ۔ " سرسید نے مسلماناں دی اصلاح و ترقی دا بیڑا اس وقت اٹھایا جدوں زمین مسلماناں اُتے تنگ سی تے انگریز اُنہاں دے خون دے پیاسنوں ہوئے رہے سن ۔ اوہ توپاں توں اڑائے جاندے سن، سولی اُتے لٹکائے جاندے سن، کالے پانی بھیجے جاندے سن ۔ اُنہاں دے گھراں دی اِٹ توں اِٹ بجا دتی گئی سی۔ اُنہاں دتی جائداداں ضبط کر لین گئياں سن۔ نوکریاں دے دروازے اُنہاں اُتے بند سن تے معاش دی تمام راہاں مسدود سن۔ اوہ دیکھ رہے سن کہ اصلاح احوال دی جے جلد کوشش نئيں کيتی گئی تاں مسلمان " سائیس ،خانساماں، خدمتگار تے گھاہ کھودنے والےآں دے سوا کچھ تے نہ رہن گے۔ … سر سید نے محسوس کر ليا سی کہ اُچے تے درمیانہ طبقاں دے تباہ حال مسلمان جدوں تک باپ دادا دے کارنامےآں اُتے شیخی بگھاردے رہن گے۔۔۔۔ تے انگریزی بولی تے مغربی علوم نال نفرت کردے رہن گے اُس وقت تک اوہ بدستور ذلیل و خوار ہُندے رہن گے۔ اُنکو کامل یقین سی کہ مسلماناں دی انہاں ذہنی تے سماجی بیماریاں دا واحد علاج انگریزی بولی تے مغربی علوم دی تعلیم اے۔ اس مقصد نوں حاصل کرنے دی خاطر اوہ تمام عمر جِدوجُہد کردے رہے۔"[۱۸]
| ” | جب کدی عالماں تے مہذب آدمیاں نوں دیکھیا، جتھے کدرے عمدہ مکانات دیکھے، جدوں کدی عمدہ پھُل دیکھے ۔۔۔ مینوں ہمیشہ اپنا ملک تے اپنی قوم یاد آئی تے نہایت رنج ہويا کہ ہائے ساڈی قوم ایسی کیوں نئيں | “ |
سر سید دے والد نوں اکبر شاہ دے زمانہ وچ ہر سال تریخ جلوس دے جشن اُتے پنج پارچہ تے تن رقوم جواہر دا خلعت عطا ہُندا سی مگر اخیر وچ انہاں نے دربار نوں جانا کم کر دتا سی تے اپنا خلعت سر سید کو، باوجودیکہ انہاں دی عمر کم سی، دلوانا شروع کر دتا سی۔ سرسید کہندے سن کہ:[۱۹]
" اک بار خلعت ملنے دی تریخ اُتے ایسا ہويا کہ والد بہت سویرے اُٹھ کر قلعہ چلے گئے تے وچ بہت دن چڑھے اُٹھا۔ ہر چند بہت جلد گھوڑے اُتے سوار ہوئے کے اوتھے پہنچیا مگر فیر وی دیر ہوئے گئی۔ جدوں لال پردہ دے نیڑے پہنچیا تاں قاعدہ دے موافق اول دربار وچ جا کے آداب بجا لیانے دا وقت نئيں رہیا سی۔ داروغہ نے کہیا کہ بس ہن خلعت پہن کر اک ہی دفعہ دربار وچ جانا۔ جدوں خلعت پہن کر ميں نے دربار وچ جانا چاہیا تاں دربار برخاست ہوئے چکيا سی تے بادشاہ تخت اُتے توں اُٹھ کر ہوادار اُتے سوار ہوچکے سن ۔ بادشاہ نے مینوں دیکھ کے والد توں، جو اس وقت ہوادار دے پاس ہی سن، پُچھیا کہ " تواڈا بیٹا اے ؟" انہاں نے کہیا، "حضور دا خانہ زاد! " بادشاہ چپکے ہوئے رہے۔ لوکاں نے جانا بس ہن محل وچ چلے جاواں گے، مگر جدوں تسبیح خانہ وچ پہنچے تاں اوتھے ٹھہر گئے۔ تسبیح خانہ وچ وی اک چبوترا بنیا ہویا سی جتھے کدی کدی دربار کيتا کردے سن ۔ اس چبوترا اُتے بیٹھ گئے تے جواہر خانہ دے داروغہ نوں کشتئ جواہر حاضر کرنے دا حکم ہويا۔ وچ وی اوتھے پہنچ گیا سی۔ بادشاہ نے مینوں اپنے سامنے بلايا تے کمال عنایت توں میرے دونے ہتھ پھڑ کر فرمایا کہ " دیر کیوں کی؟" حاضرین نے کہیا، " عرض کرو کہ تقصیر ہوئی " مگر وچ چپکا کھڑا رہیا۔ جدوں حضور نے دوبارہ پُچھیا تاں ميں نے عرض کيتا کہ " سو گیا سی! " بادشاہ مسکرائے تے فرمایا، " بہت سویرے اُٹھا کرو! " تے ہتھ چھڈ دیے۔ لوکاں نے کہیا، " آداب بجا لاؤ! " وچ آداب بجا لیایا۔ بادشاہ نے جواہرات دی معمولی رقماں اپنے ہتھ توں پہناواں۔ ميں نے نذر دتی تے بادشاہ اُٹھ کر خاصی ڈیوڑھی توں محل وچ چلے گئے۔ تمام درباری میرے والد نوں بادشاہ دی اس عنایت اُتے مبارک سلامت کہنے لگے۔ ۔۔۔ اس زمانہ وچ میری عمر اٹھ نو برس دی ہوئے گی۔"[۲۰]
1855 ء وچ سرسید نےاکبر اعظم دے زمانے دی مشہور تصنیف "آئین اکبری" دی تصحیح کرکے اسنوں دوبارہ شائع کيتا۔مرزا غالب نے اس اُتےفارسی وچ اک منظوم تقریظ (تعارف) لکھیا۔ اس وچ انہو ں نے سر سید نوں سمجھایا کہ ’’مردہ پرورن مبارک کارِنیست‘‘ یعنی مردہ پرستی چنگا شغل نئيں بلکہ انہاں نوں انگریزاں توں ایہ سبق سیکھنا چاہیے کہ اوہ کس طرح فطرت دی طاقتاں نوں مسخرکرکے اپنے اجداد توں کدرے اگے نکل گئے نيں۔ انہاں نے اس پوری تقریظ وچ انگریزاں دی سبھیاچار دی تعریف وچ کچھ نئيں کہیا بلکہ انہاں دی سائنسی دریافتاں دی طرف اشارہ کردے ہوئے مختلف مثالاں توں ایہ دسیا اے کہ ایہی انہاں دی ترقی دا راز اے۔ غالب نے اک ایداں دے پہلو توں مسلماناں دی رہنمائی کيتی سی، جو جے مسلمان اختیار کرلیندے تاں اج دنیا دی عظیم ترین قوتاں وچ انہاں دا شمار ہُندا۔ مگر بدقسمتی توں لوکاں نے شاعری وچ انہاں دے کمالات تے نثر اُتے انہاں دے احسانات نوں تاں لیا ،مگر قومی معاملات وچ انہاں دی رہنمائی نوں نظر انداز کر دتا۔
دہلی دے جنہاں نامور لوکاں دی تقریظاں آثارالصنادید دے آخر وچ درج نيں انہاں نے آئینِ اکبری اُتے وی نظم یا نثر وچ تقریظاں لکھی سن مگر آئین دے آخر وچ صرف مولانا صہبائی دی تقریظ چھپی اے۔ مرزا غالب دی تقریظ جو اک چھوٹی سی فارسی مثنوی اے اوہ کلیاتِ غالب وچ موجود اے مگر آئینِ اکبری وچ سرسید نے اسنوں قصدا ً نئيں چھپوایا۔ اس تقریظ وچ مرزا نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ ابوالفضل دی کتاب اس قابل نہ سی کہ اس دی تصحیح وچ اس قدر کوشش کيتی جائے۔[۲۱]
سر سید کہندے سن کہ :
" جدوں ميںمرادآباد وچ سی، اس وقت مرزا صاحب،نواب یوسف علی خاں مرحوم نال ملن نوںرام پور گئے سن ۔ انہاں دے جانے دی تاں مینوں خبر نئيں ہوئی مگر جدوںدلی نوں واپس جاندے سن، ميں نے سنیا کہ اوہمرادآباد وچ سرائے وچ آکے ٹھہرے نيں۔ وچ فوراً سرائے وچ پہنچیا تے مرزا صاحب نوں مع اسباب تے تمام اسيں راہیاں دے اپنے مکان اُتے لے آیا۔"
ظاہراً جدوں توں کہ سر سید نے تقریظ دے چھاپنے توں انکار کيتا سی اوہ مرزا توں تے مرزا انہاں توں نئيں ملے سن تے دوناں نوں حجاب دامن گیر ہوئے گیا سی تے ايسے لئی مرزا نےمرادآباد وچ آنے دی انہاں نوں اطلاع نئيں دتی سی۔ الغرض جدوں مرزا سرائے توں سرسید دے مکان اُتے پہنچے تے پالکی توں اُترے تاں اک بوتل انہاں دے ہتھ وچ سی انہاں نے اسنوں مکان وچ لیا کے ایداں دے موقع اُتے رکھ دتا جتھے ہر اک آندے جاندے دی نگاہ پڑدی سی۔ سر سید نے کسی وقت اسنوں اوتھے توں اُٹھا کر اسباب دی کوٹھڑی وچ رکھ دتا۔ مرزا نے جدوں بوتل نوں اوتھے نہ پایا توبہت گھبرائے، سرسید نے کہیا:
" آپ خاطر جمع رکھیے، ميں نے اسنوں بہت احتیاط توں رکھ دتا اے۔"
مرزا صاحب نے کہیا، " بھئی مینوں دکھا دو، تسيں نے کتھے رکھی اے ؟" انہاں نے کوٹھڑی وچ لے جا کے بوتل دکھا دی۔ آپ نے اپنے ہتھ توں بوتل اُٹھا کر دیکھی تے مسکرا کے کہنے لگے کہ، " بھئی! اس وچ تاں کچھ خیانت ہوئی اے۔ سچ دسو، کس نے پی اے، شاید ايسے لئی تسيں نے کوٹھڑی وچ لیا کے رکھی سی، حافظ نے سچ کہیا اے:
واعظاں کااں جلوہ در محراب و منبر میکنندچاں بخلوت میروند آں کارِ ہور میکنند
سرسید ہنس دے چُپ ہوئے رہے تے اس طرح اوہ رکاوٹ جو کئی برس توں چلی آندی سی، رفع ہوئے گئی، میرزا دو اک دن اوتھے ٹھہر کر دلی چلے آئے۔[۲۰]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو:مقالات سر سید احمد خان
وا سو عمارتاں دی تحقیقات توں عہدہ بر آ ہونا فی الحقیقت نہایت دشوار کم سی۔ سر سید کہندے سن کہ:"قطب صاحب دی لاٹ دے بعض کتبے جو زیادہ بلند ہونے دے سبب پڑھے نہ جا سکدے سن، انہاں دے پڑھنے نوں اک چھینکا دو بلیاں دے وچکار ہر اک کتبے دے محاذی بندھوا لیا جاندا سی تے وچ خود اُوپر چڑھ کر تے چھیندے ميں بیٹھ کر ہر کتبے دا چربا اتاردا سی۔ جس وقت وچ چھیندے ميں بیٹھدا سی تاں مولانا صہبائی فرطِ محبت دے سبب بہت گھبراندے سن تے خوف دے مارے انہاں دا رنگ متغیر ہوئے جاندا سی۔"
سر سید دیاں لکھتاں دی لسٹ وچ جو اک رسالہ موسوم بہ " نمیقہ" بہ زبانِ فارسی تصور شیخ دے بیان وچ اے اس دی نسبت سر سید کہندے سن کہ:
"ميں نے اسنوں شاہ احمد سعید صاحب نوں دکھایا سی، انہاں نے اسنوں دیکھ کے ایہ فرمایا کہ جو گلاں اس وچ لکھی گئیاں نيں اوہ اہلِ حال دے سوا کوئی نئيں لکھ سکدا۔ بس ایہ اس توجہ دی برکت اے جو شاہ صاحب× نوں تواڈے نال سی تے ہن تک اے۔"
سر سید نے ایہ تریخ وی اپنی جبلی عادت دے موافق نہایت تحقیق تے کاوش تے محنت دے نال لکھی۔ انہاں دا بیان اے کہ:
"گو اس تریخ وچ ضلع دے حالات دے سوا کوئی عام دلچسپی دی گل نہ سی مگر اثنائے تحقیقات بعض قانون گویاں دے پاس اکبر تے عالمگیر دے زمانہ دے ایداں دے کاغذات ملے جنہاں توں نہایت عمدہ نتیجے نکلدے سن ۔"
ان سب کاغذات دی نقلاں اپنے اپنے موقع اُتے اس تریخ وچ درج سن۔ جدوں ایہ تریخ لکھی جا چکی تاں صاحب کلکٹر نے اسنوں ملاحظہ دے لئی صدر بورڈ وچ بھیج دتا۔ حالے اوہ بورڈ توں واپس نہ آئی سی کہ غدر ہوئے گیا تے آگرہ وچ تمام دفتر سرکاری دے نال اوہ وی ضائع ہوئے گئی۔
انہاں نے مراد آباد وچ آ کے اسبابِ بغاوتِ ہند اُتے اک رسالہ لکھیا جس وچ رعایائے ہندوستان نوں تے خاص کر مسلماناں کو، جنہاں اُتے سارا نچوڑ انگریزاں دی بدگمانی دا سی، بغاوت دے الزام توں بری کيتا اے تے اس خطرناک تے نازک وقت وچ اوہ تمام الزامات جو لوکاں دے خیال وچ گورنمنٹ اُتے عائد ہُندے سن، نہایت دلیری تے آزادی دے نال پوست کندہ بیان کیتے نيں تے جو اسباب کہ انگریزاں دے ذہن وچ جاگزاں سن، انہاں دی تردید دی اے تے انہاں نوں غلط دسیا اے۔ اس دی پنج سو جلداں چَھپ کر انہاں دے پاس پہنچ گئياں۔ جدوں سر سید نے انہاں نوں پارلیمنٹ تے گورنمنٹ انڈیا بھیجنے دا ارادہ کيتا تاں انہاں دے دوست مانع آئے تے ماسٹر رام چند دے چھوٹے بھائی رائے شنکر داس جو اس وقت مراد آباد وچ منصف تے سر سید دے نہایت دوست سن، انہاں نے کہیا کہ انہاں تمام کتاباں نوں جلا دو تے ہرگز اپنی جان نوں خطرے وچ نہ ڈالو۔ سر سید نے کہیا:
"ميں انہاں گلاں نوں گورنمنٹ اُتے ظاہر کرنا ملک تے قوم تے خود گورنمنٹ دی خیر خواہی سمجھدا ہون۔ پس جے اک ایداں دے کم اُتے جو سلطنت تے رعایا دونے دے لئی مفید ہو، مینوں کچھ گزند وی پہنچ جائے تاں گوارا اے۔"
رائے شنکر داس نے جدوں سر سید دی آمادگی بدرجہ غایت دیکھی تے انہاں دے سمجھانے دا کچھ اثر نہ ہويا تاں اوہ آبدیدہ ہوئے کے خاموش ہوئے رہے۔
لارڈ کیننگ نے فرخ آباد وچ دربار کيتا تے سر سید وی اس دربار وچ بلائے گئے تاں اوتھے اک موقع اُتے مسٹر سسل بیڈن فارن سیکرٹری گورنمنٹ انڈیا توں مڈ بھیڑ ہوئے گئی۔ جدوں انہاں نوں معلوم ہويا کہ سید احمد خان ایہی شخص اے تے ايسے نے اسبابِ بغاوت اُتے اوہ مضمون لکھیا اے تاں سر سید توں دوسرے روز علاحدہ مل کے اپنی نہایت رنجش ظاہر کیتی تے بہت دیر تک تلخ گفتگو ہُندی رہی۔ انھاں نے کہیا کہ جے تسيں گورنمنٹ دی خیر خواہی دے لئی ایہ مضمون لکھدے تاں ہرگز اسنوں چھپوا کر ملک وچ شایع نہ کردے بلکہ صرف گورنمنٹ اُتے اپنے یا رعایا دے خیالات ظاہر کردے۔
سر سید نے کہیا:
"ميں نے اس کتاب دی پنج سو جلداں چھپوائی سن جنہاں وچوں چند جلداں میرے پاس موجود نيں تے اک گورنمنٹ وچ بھیجی اے تے کچھ کم پنج سو جلداں ولایت روانہ کيتیاں نيں جنہاں دی رسید میرے پاس موجود اے۔ وچ جاندا سی کہ اج کل بسبب غیظ و غضب دے حاکماں دی رائے صائب نئيں رہی تے اس لئی اوہ سیدھی گلاں نوں وی الٹی سمجھدے نيں، اس لئی جس طرح ميں نے اسنوں ہندوستان وچ شایع نئيں کيتا ايسے طرح انگریزاں نوں وی نئيں دکھایا صرف اک کتاب گورنمنٹ نوں بھیجی اے۔ جے اس دے سوا اک جلد وی کدرے ہندوستان وچ مل جائے تاں وچ فی جلد اک ہزار روپیہ داں گا۔"
مسٹر بیڈن نوں اس گل دا یقین نہ آیا تے انہاں نے کئی بار سر سید توں پُوچھا کہ کیہ فی الواقع اس دا کوئی نسخہ ہندوستان وچ شائع نئيں ہويا؟ جدوں انہاں دا اطمینان ہوئے گیا فیر انہاں نے اس دا کچھ ذکر نئيں کيتا تے اس دے بعد ہمیشہ سر سید دے دوست تے حامی و مددگار رہے۔
انہاں نے زبانی میرے توں اس طرح بیان کيتا کہ
"ولایت وچ سر جان۔ کے۔ فارن سیکرٹری وزیر ہند توں پرائیویٹ ملاقات ہوئی تاں انہاں دی میز اُتے اک دفتر کاغذات دا موجود سی۔ انہاں نے ہنس کر کہیا کہ، " کیہ تسيں جاندے ہو، ایہ کیہ چیز اے ؟" ایہ تواڈا رسالہ اسبابِ بغاوت اصل تے اس دا انگریزی ترجمہ اے۔ تے اس دے نال اوہ تمام مباحثات نيں جو اس اُتے پارلیمنٹ وچ ہوئے۔ مگر چونکہ اوہ تمام مباحثے کانفیڈنشل سن اس لئی اوہ نہ چھپے تے نہ انہاں دا ولایت دے کسی اخبار وچ تذکرہ ہويا۔"
| خان بہادر ،سر[۲]،سید[۳] | |
|---|---|
| سر سید احمد خان | |
| (اردو وچ:سید احمد خان) | |
| |
| جم | 17 اکتوبر1817[۴][۵][۶][۷][۸] |
| وفات | 27 مارچ1898 (81 سال)[۴][۵][۶][۷][۸] |
| مدفن | علی گڑھ |
| شہریت | برطانوی ہندستان |
| مذہب | اسلام |
| عملی زندگی | |
| مادر علمی | یونیورسٹی اف ایڈنبرا |
| استاذ | مملوک علی نانوتوی |
| پیشہ | جج ، فلسفی ، شہہ سوار ، وکیل ، سیاست دان ، الٰہیات دان |
| پیشہ ورانہ زبان | اردو[۵]، انگریزی |
| دستخط | |
| | |
| ترمیم | |
سر سید احمد خان 17 اکتوبر 1817 وچّدلی وچّ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے آباؤ اجداد کسے وقت عرب توںایران آئے سن۔[۲۲] پھر اتھوںاکبر دے زمانےوچّافغانستان وچّہرات آ وسے۔[۲۳] اتےشاہجہان دے زمانے وچّ ہرات توںہندوستان آئے سن۔ زمانے دے دستور دے مطابقعربیفارسی دی پڑھائی کیتی۔ اوہناں نے اپنی مڈھلی سکھیا اپنے نانا خواجہ فرید الدین احمد خان توں حاصل کیتی۔ شروعاتی سکھیا وچّقرآن دی پڑھائی کیتی اتے عربی اتےفارسی ساہت دا مطالعہ وی کیتا۔ اسدے علاوہ اوہناں نے حساب اتے تریخ وچّ وی مہارت حاصل کیتی۔ پترکاسید ال اکبر دے نال نال اوہناں نے اپنے وڈے بھرا نال ملکےاردو بولی وچّ شہر دی سبھ توں پہلی پرنٹنگ پریس لگائی ۔ سر سید نے کئی سالاں لئی میڈیسن دا پڑھائی کیتی لیکن کورس پورا نہ کیتا۔
مڈھلی تعلیم حاصل کرن دے بعد اوہناں نے اپنے ماسڑ مولوی خلیل اﷲ کولوں قانونی کم سکھیا اتے 1837 وچّآگرہ وچّ کمیشنر دے دفتر وچّ بطور نائب منشی کم کرن لگے۔ 1841 اتے 1842 وچّ مینپوری اتے 1842 اتے 1846 تکّفتح پور سیکری وچّ سرکاری سیواواں نبھائیاں۔ محنت اتے ایمانداری نال ترقی کردے ہوئے 1846 وچّدلی وچّ صدر امین تعینات ہوئے۔ دلی وچّ رہن دے دوران اوہناں نے اپنی مشہور کتاب "آثار الصنادید"، 1847 وچّ لکھی۔ 1845 وچّ اوہناں دا تبادلہضلع بجنور ہو گیا۔ ضلع بجنور وچّ رہن دے دوران تسی اوہناں نے کتاب "سرکشی ضلع بجنور"، لکھی۔ ہند دی پہلی جنگ-اے-آزادی دے دوران اوہ بجنور وچّ سن۔ اس اوکھے سمیں وچّ اوہناں نے کئی انگریز مرداں، عورتاں اتے بچیاں دیاں جاناں بچاؤن دا کم کیتا۔ اوہناں نے ایہہ کم انسانی ہمدردی اتےبرطانیہ نال وفاداری ناطے کیتا۔[۱۰] امن ہو جان دے بعد اوہناں نوں اس سیوا دے بدلے انعام دین لئی اک جاگیر دی پیش کش ہوئی جسنوں قبول کرن توں اوہناں نے انکار کر دتا۔
1857 وچّ اوہناں نوں ترقی دیکے صدر الصدور بنایا گیا اتے اوہناں دی تعیناتی مراد آباد کر دتی گئی۔ 1862 وچّ اوہناں نوں غازی پور بدل دتا گیا اتے 1867 وچّ اپنےبنارس وچّ تعینات ہوئے۔
1877 وچّ اوہناں نوں امپیرئل کونسل میبر نامزد کیتا گیا ۔ 1888 وچّ اوہناں نوں سر دا خطاب دتا گیا اتے 1889 وچّانگلینڈ دی یونیورسٹی ایڈنبرا نے اوہناں نوں ایل ایل ڈی دی آنریری ڈگری دتی۔
1862 وچّ غازی پور وچّ سائنٹفک سوسائٹی دی نیہہ رکھی ۔علی گڑھ گئے تاں علی گڑھ گزٹ کڈھیا۔ انگلینڈ توں پرتن اتے 1870 وچّ رسالہ تہذیب الاخلاق جاری کیتا۔ اس وچّ لیکھ سر سید نےہندستان دے مسلماناں دے وچاراں وچّ وڈا انقلاب پیدا کیتا۔ اس طرحاں ادب وچّ وچّعلی گڑھ تحریک دا قیام عمل وچ آیا ۔ سر سید دا وڈا کارنامہ علیگڑھ کالج سی۔ 1887 وچّ ستر سال دی عمر وچّ پنشن لے لئی اتے اپنے آپ نوں اس کالج دی ترقی اتے سیاست لئی وقف کر دتا۔
سر سید کہندے سن کہ
"1870ء وچ جدوں کہ خطباتِ احمدیہ چھپ کر لندن وچ شائع ہوئی تاں اس اُتے لندن دے اک اخبار وچ کِسے انگریز نے لکھیا سی کہ مسیحیاں نوں ہوشیار ہوئے جانا چاہیے کہ ہندوستان دے اک مسلمان نے انہاں ہی دے ملک وچ بیٹھ کر اک کتاب لکھی اے جس وچ اس نے دکھایا اے کہ اسلام انہاں داغاں تے دھباں توں پاک اے جو مسیحی اس دے خوش نما چہرے اُتے لگاندے نيں۔"
قرآن مجید دی تفسیر لکھنے توں سر سید دا مقصد، جداں کہ عموماً خیال کيتا جاندا اے، ایہ ہرگز نہ سی کہ اس دے مضامین عام طور اُتے تمام اہلِ اسلام دی نظر توں گزريں۔ چنانچہ اک دفعہ اک مولوی نہایت معقول تے ذی استعداد انہاں دے پاس آئے تے کہیا کہ، "ميں آپ دی تفسیر دیکھنے دا خواہش مند ہاں جے آپ مستعار داں تاں وچ دیکھنا چاہندا ہون۔" سر سید نے انہاں توں کہیا کہ
"آپ نوں خدا دی وحدانیت تے رسولِ خدا صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی رسالت اُتے تاں ضرور یقین ہوئے گا؟" انہاں نے کہیا، "الحمد للہ!"
فیر کہیا،
"آپ حشرونشر تے عذاب و ثواب تے بہشت و دوزخ اُتے تے جو کچھ قرآن وچ قیامت دی نسبت بیان ہويا اے، سب اُتے یقین رکھدے ہون گے؟"
انہاں نے کہیا، "الحمد للہ!"
سر سید نے کہیا،
"بس تاں میری تفسیر آپ دے لئی نئيں اے۔ اوہ صرف انہاں لوکاں دے لئی اے جو مذکورہ بالا عقائد اُتے پختہ یقین نئيں رکھدے یا انہاں اُتے معترض یا انہاں وچ متردد نيں۔"
سر سید نے اک موقع اُتے تفسیر دی نسبت کہیا کہ "جے زمانہ دی ضرورت مینوں مجبور نہ کردی تاں وچ کدی اپنے انہاں خیالات نوں ظاہر نہ کردا بلکہ لکھ کے تے اک لوہے دے صندوق وچ بند کر کے چھڈ جاندا تے ایہ لکھ جاندا کہ جدوں تک ایسا تے ایسا زمانہ نہ آئے، اسنوں کوئی کھول کر نہ دیکھے۔ تے ہن وی وچ اسنوں بوہت گھٹ چھپواندا تے گراں بیچکيا ہاں تاکہ صرف خاص خاص لوک اسنوں دیکھ سکن۔ سر دست عام لوکاں وچ اس دا شائع ہونا چنگا نئيں!"
سرسید دا نقطۂ نظر سی کہ مسلم قوم دی ترقی دی راہ تعلیم دی مدد توں ہی ہموار دی جا سکدی اے۔ انہاں نے مسلماناں نوں مشورہ دتا کہ اوہ جدید تعلیم حاصل کرن اوار دوسری اقوام دے شانہ بشانہ اگے بڑھاں۔ انہاں نے محض مشورہ ہی نئيں دتا بلکہ مسلماناں دے لئی جدید علوم دے حصول دی سہولتاں وی فراہم کرنے دی پوری کوشش کيتی۔ انہاں نے سائنس٬ جدید ادب تے معاشرتی علوم دی طرف مسلماناں نوں راغب کيتا۔ انہاں نے انگریزی دی تعلیم نوں مسلماناں دی کامیابی دے لئی زینہ قرار دتا تاکہ اوہ ہندوئاں دے مساوی و معاشرتی درجہ حاصل کر سکن۔
1859ء وچ سرسید نے مراد آباد تے1862ء وچ غازی پور وچ مدرسے قائم کیتے۔ انہاں مدرسو ں وچفارسی دے علاوہانگریزی زبان تے جدید علوم پڑھانے دا بندوبست وی کيتا گیا۔
1875ء وچ انہاں نےعلی گڑھ وچ ایم اے او ہائی اسکول دی بنیاد رکھی جو بعد وچ ایم۔ اے۔ او کالج تے آپ دی وفات دے بعد1920ء وچ یونیورسٹی دا درجہ اختیار کر گیا۔ انہاں ادارےآں وچ انہاں نے آرچ بولڈ آرنلڈ تے موریسن جداں انگریز استاداں دی خدمات حاصل کيتیاں ۔
1863ء وچغازی پور وچ سر سید نے سائنٹفک سوسائٹی دے ناں توں اک ادارہ قائم کيتا۔ اس ادارے دے قیام دا مقصد مغربی زباناں وچ لکھی گئياں کتاباں دے اردو تراجم کرانا سی۔ بعد وچ1876ء وچ سوسائٹی دے دفاترعلی گڑھ وچ منتقل کر دتے گئے۔ سر سید نے نويں نسل نوں انگریزی بولی سیکھنے دی ترغیب دتی تاکہ اوہ جدید مغربی علوم توں بہرہ ور ہوئے سکے۔ ایويں دیکھدے ہی دیکھدے مغربی ادب سائنس تے ہور علوم دا بہت سا سرمایہ اردو بولی وچ منتقل ہوئے گیا۔ سوسائٹی دی خدمات دی بدولت اردو بولی نوں بہت ترقی نصیب ہوئی ۔
1886ء وچ سر سید احمد خاں نے محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے ناں توں اک ادارے دی بنیاد رکھی گئی۔ مسلم قوم دی تعلیمی ضرورتاں دے لئی افراد دی فراہمی وچ اس ادارے نے وڈی مدد دتی تے کانفرنس دی کارکردگی توں متاثر ہوئے کے مختلف شخصیتاں نے اپنے اپنے علاقےآں وچ تعلیمی سرگرمیاں دا آغاز کيتا۔لاہور وچاسلامیہ کالجکراچی وچسندھ مدرسۃ الاسلام،پشاور وچ اسلامیہ کالج تےکانپور وچ حلیم کالج دی بنیاد رکھی۔ محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس مسلماناں دے سیاسی ثقافتی معاشی تے معاشرت حقوق دے تحفظ دے لئی وی کوشاں رہی۔[۲۴]
بمقام بنارس "کمیٹی خواستگار ترقی تعلیم مسلمانان ہندوستان" منعقد ہوئے گئی جس دے سیکرٹری سر سید قرار پائے۔ اس کمیٹی دا کم ایہ سی کہ اوہ جتھے تک ہوئے سکے اس گل دے دریافت کرنے وچ کوشش کرے کہ سرکاری کالجاں تے اسکولاں وچ مسلمان طالبِ علم کس لئی کم پڑھدے نيں، علومِ قدیمہ انہاں وچ کیوں گھٹ گئے تے علومِ جدیدہ انہاں وچ کیوں نئيں رواج پاندے تے جدوں ایہ موانع ٹھیک ٹھیک دریافت ہوئے جاواں تاں انہاں دے رفع کرنے دی تدبیراں دریافت کرے تے انہاں تدبیراں اُتے عمل درآمد کرنے وچ کوشش کرے۔
نواب محسن الملک دا بیان اے کہ، "جس تریخ نوں کمیٹی مذ کور دے انعقاد دے لئی جلسہ قرار پایا سی اس توں اک روز پہلے وچ بنارس وچ پہنچ گیا سی۔ رات نوں سر سید نے میرا پلنگ وی اپنے ہی کمرے وچ بچھوایا سی۔ گیارہ بجے تک مسلماناں دی تعلیم دے متعلق گلاں ہُندی رہیاں، اس دے بعد میری اکھ لگ گئی۔ دو بجے دے نیڑے میری اکھ کھلی تاں ميں نے سر سید نوں انہاں دے پلنگ اُتے نہ پایا۔ وچ اُنہاں دے دیکھنے نوں کمرے توں باہر نکلیا، دیکھدا کيتا ہاں کہ برآمدے وچ ٹہل رہے نيں تے زار و قطار روندے جاندے نيں، ميں نے گھبرا کر پُوچھا کہ کیہ خدانخواستہ کدرے توں کوئی افسوسناک خبر آئی اے ؟ ایہ سن کر تے زیادہ رونے لگے تے کہیا کہ:"اس توں زیادہ تے کیہ مُصیبت ہوئے سکدی اے کہ مسلمان بگڑ گئے تے بگڑدے جاندے نيں تے کوئی صورت انہاں دی بھلائی دی نظر نئيں آندی۔"
فیر آپ ہی کہنے لگے کہ:"جو جلسہ کل ہونے والا اے، مینوں امید نئيں کہ اس توں کوئی عمدہ نتیجہ پیدا ہوئے۔ ساری رات اُدھیڑ بن وچ گزر گئی اے کہ ویکھو، کل دے جلسے دا انجام کيتا ہُندا اے تے کسی دے کان اُتے جُاں چلدی اے یا ننيں۔"
نواب محسن الملک کہندے نيں کہ سر سید دی ایہ حالت دیکھ کے جو کیفیت میرے دل اُتے گزری اسنوں بیان نئيں کر سکدا تے جو عظمت اس شخص دی اس دن توں میرے دل وچ بیٹھی ہوئی اے اسنوں وچ ہی خوب جاندا ہون۔ “[۲۵]
مدرسہ دے لئی انہاں نے وڈے وڈے لمبے سفر کیتے۔۔۔ ہزا رہیا روپیہ انہاں سفراں وچ انہاں دا صرف ہويا۔ اگرچہ انہاں دے دوست تے رفیق وی، جو انہاں دے ہمراہ جاندے سن، اپنا اپنا خرچ اپنی گرہ توں اُٹھاندے سن لیکن اوہ اکثر بدلدے رہندے سن تے سر سید دا ہر سفر وچ ہونا ضروری سی۔ اس دے سوا ہمیشہ ریزروڈ گڈیاں وچ سفر ہُندا سی تے جس قدر سواریاں کم ہودیاں سن اُنہاں دی کمی زیادہ تر سر سید نوں پوری کرنی پڑدی سی۔ اک بار اُنہاں دے اک دوست نے اُنہاں توں کہیا کہ آپ راجپُوتانہ دا وی اک بار دورہ کیجئے۔“ سر سید نے کہیا، "روپیہ نئيں اے۔" اُنہاں دے منہ توں نکلیا کہ جدوں آپ کالج دے واسطے سفر کردے نيں تاں آپ دا سفرِ خرچ کمیٹی نوں دینا چاہیے۔“ سر سید نے کہیا:
"ميں اس گل نوں ہرگز گوارا نئيں کر سکدا۔ مدرسہ چلے یا نہ چلے مگر وچ ايسے حالت وچ مدرسہ دے لئی سفر کر سکدا ہاں جدوں سفر دے کل اخراجات اپنے کولوں اُٹھا سکےآں۔"[۲۵]
74ء وچ جدوں کہ سر سید پہلی بار چندہ دے لئی لاہور گئے نيں اس وقت انہاں نے راقم دے سامنے بابو نوین چندر توں اک سوال دے جواب وچ ایہ کہیا سی کہ:
"صرف اس خیال توں کہ ایہ کالج خاص مسلماناں دے لئی انہاں ہی دے رُوپے توں قائم کيتا جاندا اے، اک تاں مسلماناں وچ تے دوسری طرف انہاں دی ریس توں ہندوواں وچ توقع توں زیادہ جوش پیدا ہوئے گیا اے۔"
اور فیر خان بہادر برکت علی خاں توں پُوچھا کہ:"کیوں حضرت جے ایہ قومی کالج نہ ہُندا تاں آپ ساڈی مدارات ايسے جوشِ محبت دے نال کردے؟“انہاں نے صاف کہہ دتا کہ، "ہرگز نئيں۔“
اس توں صاف ظاہر اے کہ سر سید اپنے کم دے شروع ہی وچ اس قومی فیلنگ توں بخوبی واقف سن ۔[۲۵]
اک دفعہ کالج دے بعض یورپین پروفیسراں نے ایہ تحریک دی کہ ایتھے وی ولایت دے کالجاں دی طرح فاؤنڈرز ڈے (یعنی بانی مدرسہ دی سالگرہ دا دن) بطور اک خوشی دے دن دے قرار دتا جائے جس وچ ہر سال کالج دے ہويا خواہ تے دوست تے طالبعلم جمع ہوئے کے اک جگہ کھانا کھایا کرن تے کچھ تماشے تفریح دے طور اُتے کیتے جایا کرن۔ سر سید نے اسنوں وی منظور نئيں کيتا تے ایہ کہیا کہ:"ساڈے ملک دی حالت انگلستان دی حالت توں بالکل جداگانہ اے۔ اوتھے اک اک شخص لکھاں کروڑاں روپیہ اپنے کولوں دے کے کالج قائم کر دیندا اے تے ایتھے سِوا اس دے کہ ہزاراں لکھاں آدمیاں توں کہ چندہ جمع کر کے کالج قائم کيتا جائے تے کوئی صُورت ممکن ننيں۔ پس کوئی وجہ نئيں کہ جو کالج قوم دے روپیہ توں قائم ہوئے اُس دے کسی خاص بانی دے ناں اُتے ایسی رسم ادا کيتی جائے، اس لئی میرے نزدیک بجائے فاؤنڈرز ڈے دے فاؤنڈیشن ڈے (کالج دی سالگرہ دا دن) مقرر ہونا چاہیے۔“ چنانچہ ايسے تجویز دے موافق کئی سال تک ایہ رسم ادا کيتی گئی۔[۲۵]
سر سید نے مدرسہ دی خاطر اس گل نوں وی اپنے اُوپر لازم کر ليا سی کہ کوئی سعی تے کوشش کسی ایداں دے کم وچ صرف نہ کيتی جائے جو مدرسۃ العلوم توں کچھ علاقہ نہ رکھدا ہوئے۔۔۔ سر سید دے اک معزز اسيں وطن نے اک رفاہِ عام دے کم وچ انہاں نوں شریک کرنا تے اپنی کمیٹی دا رکن بنانا چاہیا۔ انہاں نے صاف کہہ دتا کہ:"ميں صلاح و مشورے توں مدد دینے نوں آمادہ ہاں لیکن چندہ نہ خود داں گا تے نہ اوراں توں دلوانے وچ کوشش کراں گا، جے اس شرط اُتے ممبر بنانا ہوئے تاں مینوں ممبری توں کچھ انکار نئيں۔“[۲۵]
صیغہ تعمیرات دے سوا کالج دے تے اخراجات دے لئی سر سید نے نويں نويں طریقےآں توں رُوپیہ وصُول کيتا جس نوں سن کر لوک تعجب کرن گے۔ اک دفع تیس ہزار دی لاٹری پائی۔ ہر چند مسلماناں دی طرف توں سخت مخالفت ہوئی، مگر سر سید نے کچھ پروا نہ دی تے بعد تقسیم انعامات دے ویہہ ہزار دے نیڑے بچ رہیا۔
لطیفہ: جنہاں دناں وچ لاٹری دی تجویز درپیش سی، دو رئیس سر سید دے پاس آئے تے لاٹری دے ناجائز ہونے دی گفتگو شروع کيتی۔ سر سید نے کہیا:"جتھے اسيں اپنی ذات دے لئی ہزاراں ناجائز کم کردے نيں اوتھے قوم دی بھلائی دے لئی وی اک ناجائز کم سہی۔"[۲۵]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو:علی گڑھ دی سائنسی سوسائٹی
سر سید نے زیادہ زور جدید تعلیم اُتے دتا۔ انہاں دی سمجھ وچ ایہ گل آگئی سی کہ جدید تعلیم دے بغیر مسلماناں دا مستقبل بالکل تاریک اے۔ سر سید دی دورباں نگاہاں نے دیکھ لیا سی کہ زندگی نے جو رخ اختیار کر ليا اے اسنوں بدلا نئيں جا سکدا۔ اس وچ رکاوٹ پیدا کر کے اس دی رفتار نوں وی روکیا نئيں جا سکدا بلکہ ایسا کرنے والے خود تباہ و برباد ہوئے کے رہ جاواں گے۔ اس لئی انہاں نے تمام تر توجہ جدید تعلیم دے فروغ اُتے مرکوز کر دتی۔ سائنٹفک سوسائٹی دا مقصد ہی اپنے ہم وطناں نوں جدید علوم توں روشناس کرانا سی۔[۲۶]اس سوسائٹی دے جلساں وچ جس وچ نويں نويں سائنسی مضامین اُتے لیکچر ہُندے تے آلات دے ذریعہ تجربے وی کیتے جاندے، دا مقصد ایہ سی کہ ہندوستانیاں نوں دسیا جا سکے کہ بنا جدید علوم خاص طور پرسائنس دے میدان وچ ترقی نئيں کيتی جا سکدی تے ايسے لئی سائنٹفک سوسائٹی نے جنہاں دو درجن کتاباں دا ترجمہ کرایا انہاں وچ چند نوں چھڈ کے زیادہ تر ریاضی اورسائنس توں متعلق سن۔ سر سید احمد خاں نوں اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ یورپ جس راستے اُتے جا رہیا اے تے جو تعلیم حاصل کر رہیا اے اوہی راستا تے تعلیم مستقبل دی ترقی دی گارنٹی اے۔ اوہ جاننا چاہندے سن کہ اوہ درسگاہاں کِداں دی نيں تے انہاں دا نظام تعلیم کيتا اے ؟ اس لئی اوہ خود انگلستان گئے، اوتھے دے تعلیمی نظام نوں دیکھیا، تعلیمی ادارےآں وچ رہے، استاداں توں ملاقاتاں کيتیاں تے اس گل دا کھلے دل توں اعتراف کيتا کہ انگلستان دی ہر چیز نے انہاں نوں متاثر کيتا۔[۲۶] انہاں نے کہیا:[۲۷]” ميں نے صرف اس خیال توں کہ کیہ راہ اے جس توں قوم دی حالت درست ہو، دور دراز سفر اختیار کيتا تے بہت کچھ دیکھیا جو دیکھنے دے لائق سی وچ آپ نوں یقین دلاندا ہاں کہ جدوں ميں نے کوئی عمدہ چیز دیکھی، جدوں کدی عالماں تے مہذب آدمیاں نوں دیکھیا، جدوں کدی علمی مجلساں دیکھو، جتھے کدرے عمدہ مکانات دیکھے، جدوں کدی عمدہ پھُل دیکھے، جدوں کدی کھیل کود، عیش و آرام دے جلسے دیکھے، ایتھے تک کہ جدوں کدی کسی خوب صورت شخص نوں دیکھیا مینوں ہمیشہ اپنا ملک تے اپنی قوم یاد آئی تے نہایت رنج ہويا کہ ہائے ساڈی قوم ایسی کیوں نئيں، جتھے تک ہوئے سکیا ہر موقع اُتے ميں نے قومی ترقی دی تدبیراں اُتے غور کيتا سب توں اول ایہی تدبیر سوجھی کہ قوم دے لئی قوم ہی دے ہتھ توں اک مدرسہ العلوم قائم کيتا جائے جس دی بنا آ پ دے شہر وچ تے آپ دے زیر سایہ پئی۔ “[۲۸]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو:علی گڑھ تحریک
سرسید نے اس تحریک دا آغاز جنگ آزادی توں اک طرح توں پہلے توں ہی کر دتا سی۔ غازی پور وچ سائنٹفک سوسائٹی دا قیام ايسے سلسلے دی اک کڑی سی۔ لیکن جنگ آزادی نے سرسید دی شخصیت اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے تے انہاں ہی واقعات نے علی گڑھ تحریک نوں بارآور کرنے وچ وڈی مدد دی۔ لیکن ایہ پیش قدمی اضطراری نہ سی بلکہ اس دے پس پشت بوہت سارے عوامل کارفرما سن ۔ مثلا راجا رم موہن رائے دی تحریک نے وی انہاں اُتے گہرا اثر چھڈیا۔لیکن سب توں وڈا واقعہ سکوت دلی دا ہی اے۔ اس واقعے نے انہاں دی فکر تے عملی زندگی وچ اک تلاطم برپا کر دتا۔ اگرچہ اس واقعے دا اولین نتیجہ یا رد عمل تاں مایوسی، پژمردگی تے ناامیدی سی اُتے اس واقعے نے انہاں دے اندر چھپے ہوئے مصلح نوں بیدار کر دتا۔ علی گڑھ تحریک دا اوہ بیج جو زیر زمین پرورش پا رہیا سی ہن زمین توں باہر آنے دی کوشش کرنے لگا۔ چنا نچہ اس واقعے توں متاثر ہوئے کے سرسید احمد خان نے قومی خدمت نوں اپنا شعار بنا لیا۔[۲۹]ابتداءماں سرسیداحمد خان نے صرف ایداں دے منصوبےآں دی تکمیل دی جو مسلماناں دے لئی مذہبی حیثیت نئيں رکھدے سن ۔ اس وقت سر سید احمد خان قومی سطح اُتے سوچدے سن ۔ تے ہندوئاں نوں کسی قسم دی گزند پہنچانے توں گریز کردے سن ۔ لیکن ورینکلر یونیورسٹی دی تجویز اُتے ہندوواں نے جس متعصبانہ رویے دا اظہار کيتا، اس واقعے نے سرسید احمد خان دی فکری جہت نوں تبدیل کر دتا۔ اس واقعے دے بعد ہن انہاں دے دل وچ مسلماناں دی وکھ قومی حیثیت دا خیال جاگزاں ہوئے گیا سیاور اوہ صرف مسلماناں دی ترقی تے فلاح و بہبود وچ مصروف ہوئے گئے۔ اس مقصد دے لئی کالج دا قیام عمل وچ لیایا گیا رسالے کڈے گئے تاکہ مسلماناں دے ترقی دے اس دھارے وچ شامل کيتا جائے۔1869ء وچ سرسید احمد خان کوانگلستان جانے دا موقع ملیا اس ایتھے اُتے اوہ اس فیصلے اُتے پہنچے کہ ہندوستان وچ وی کیمرج دی طرز دا اک تعلیمی ادارہ قائم کرن گے۔ اوتھے دے اخبارات سپکٹیٹر ،ثيثلر تے توں متاثر ہوئے کے۔ سرسید نے تعلیمی درسگاہ دے علاوہ مسلماناں دی تہذیبی زندگی وچ انقلاب لیانے دے لئی ايسے قسم کااخبار ہندوستان توں نکالنے دا فیصلہ کيتا۔ تے ”رسالہ رہتل الاخلاق“ دا اجراءاس ارادے دی تکمیل سی۔ اس رسالے نے سرسید دے نظریات دی تبلیغ تے مقاصد دی تکمیل وچ اعلیٰ خدمات سر انجام دتیاں۔ علی گڑھ تحریک اک بہت وڈی فکری تے ادبی تحریک سی۔
سر سید احمد خاں نے1875ء وچ ”محمڈن اینگلو اورینٹل کالج“ دی داغ بیل پائی جسنوں1920ء وچ یونیورسٹی دا درجہ ملیا تے اج اسنوں علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دی حیثیت توں عالمی شہرت حاصل اے۔ انہاں نے کہیا:
| ” | وچ ہندوستانیاں دی ایسی تعلیم چاہندا ہاں کہ اس دے ذریعہ انہاں نوں اپنے حقوق حاصل ہونے دی قدرت ہوئے جائے، اگرگورنمنٹ نے ساڈے کچھ حقوق ہن تک نئيں دتے نيں جنہاں دی سانوں شکایت ہوئے تاں وی ہائی ایجوکیشن اوہ چیز اے کہ خواہ مخواہ طوعاً و کرہاً سانوں دلا دے گی۔ | “ |
ا س تحریک دے ہور قائدین وچوں محسن الملک، وقار الملک،مولانا شبلی نعمانی،مولانا الطاف حسین حالی تے مولانا چراغ علی خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ انہاں لوکاں نے اوہ دا رہائے نمایاں انجام دتے کہ آنے والی مسلم نسلاں انہاں دی جتین وی قدر کرن کم اے۔ سرسید تے انہاں دے ساتھیاں نے علی گڑھ تحریک نوں اک ہمہ گیر تے جامع تحریک بنا دتا۔ ایويں مسلماناں دی نشاۃ الثانیہ دا آغازہويا۔
1857ءکی جنگ آزادی دی تمام تر ذمہ داری انگریزاں نے مسلماناں اُتے ڈال دتی سی تے انہاں نوں سزا دینے دے لئی انہاں دے خلاف نہایت ظالمانہ اقدامات کیتے گئے ہندو جو جنگ آزادی وچ برابر دے شریک سن ۔ انہاں نوں بالکل کچھ نہ کہیا گیا۔ انگریز دی اس پالیسی دی وجہ توں مسلمان معاشرتی طور اُتے تباہ ہوئے گئے تے انہاں معاشی حالت ابتر ہوئے گئی انگریزاں نے فارسی دی بجائے جو مسلماناں دی بولی سی۔ انگریزی نوں سرکاری بولی دا درجہ دے دتا سی۔ مسلمان کسی صورت وی انگریزی بولی سیکھنے اُتے رضا مند نہ سن، دوسری طرف ہندوواں نے فوری طور اُتے انگریزی بولی نوں اپنا لیا سی تے اس طرح تعلیمی میدان وچ مسلماناں توں اگے نکل گئے۔
ان اقدامات نے مسلماناں دی معاشی تے معاشرتی حالت نوں بہت متاثر کيتا سی مسلمان جو کدیہندوستان دے حکمران سن، ادب ادنیٰ درجے دے شہری سن ۔ جنہاں نوں انہاں دے تمام حقوق توں محروم کر دتا گیا سی۔
سرسید احمد خان مسلماناں دی ابتر حالت تے معاشی بدحالی نوں دیکھ کے بہت کڑھدے سن آپ مسلماناں نوں زندگی دے باعزت مقام اُتے دیکھنا چاہندے سن تے انہاں نوں انہاں دا جائز مقام دلانے دے خواہاں سن ۔ آپ نے مسلماناں دی راہنمائی دا ارادہ کيتا تے انہاں نوں زندگی وچ اعلیٰ مقام حاصل کرنے دے لئی جدوجہد دی تلقین کيتی۔
سرسید احمد خان نے ایہ محسوس کر ليا سی کہ ہندوستان دے مسلماناں دی موجودہ حالت دی زیادہ ذمہ داری خود مسلماناں دے انتہا پسند رویے دی وجہ توں اے۔ ہندوستان دے مسلمان انگریز نوں اپنا دشمن سمجھدے سن تے انگریزی تعلیم سیکھنا اپنے مذہب دے خلاف تصور کردے سن ۔ مسلماناں دے اس رویے دی وجہ توں انگریزاں تے مسلماناں دے درمیان وچ اک خلیج حائل رہی، سرسید احمد خان نے ایہ محسوس کر ليا سی کہ جدوں تک مسلمان انگریزی تعلیم تے انگریزاں دے متعلق اپنا رویہ تبدیل نہ کرن گے انہاں دی حالت بہتر نہ ہوئے سکے گی تے اوہ تعلیمی میدان وچ ہمیشہ ہندووٕں توں پِچھے رہن گے۔ آپ نے مسلماناں نوں ایہ تلقین دی کہ اوہ انگریزاں دے متعلق اپنا رویہ بدلاں کیونجے انگریز ملک دے حکمران نيں۔ آپ نے اپنی تحریک دا آغاز مسلماناں تے انگریزاں دے درمیان وچ غلط فہمی دی فضا نوں ختم کرنے توں کيتا۔
سرسید احمد خان ایہ سمجھدے سن کہ مسلماناں دی موجودہ بدحالی دا سب توں وڈا سبب مسلماناں دا انگریزی علوم توں بے بہرہ ہونا اے۔ آپ ایہ سمجھدے سن کہ مسلماناں نوں انگریزی بولی تے رہتل نال نفرت دا رویہ ترک کر کے مفاہمت دا راستہ اختیار کرنا چاہیے۔ دوسری طرف ہندو جدید تعلیم حاصل کر کے تعلیمی میدان وچ مسلماناں توں اگے نکل گئے سن تے اعلیٰ ملازمتاں حاصل کر لیاں سن۔ آپ نے مسلماناں نوں اپنی تعلیمی استعداد ودھانے دی تلقین دی تے انہاں نوں ایہ باور کرایا کہ جدوں تک اوہ اپنا انتہا پسند رویہ ترک کر کے انگریزی علوم نئيں سیکھاں گے اوہ کسی طرح وی اپنی موجودہ بدحالی اُتے قابو نہ پا سکن گے۔ آپ نے قرآن پاک دے حوالے دے کے مسلماناں نوں ایہ سمجھایا کہ انگریزی علوم سیکھنا اسلام دے خلاف نئيں اے آپ نے انتہا پسند عناصر توں مسلماناں نوں خبردار کيتا۔ مسلماناں دی تعلیمی بہتری دے لئی آپ نے متعدد اقدامات کیتے۔
1859ء وچمراد آباد دے مقام اُتے اک مدرسہ قائم کيتا گیا جتھےفارسی دی تعلیم دتی جاندی سی۔ اس مدرسے وچانگریزی وی پڑھائی جاندی سی۔1863ء وچغازی پور وچ سائنٹیفک سوسائٹی قائم کيتی گئی جس دا مقصد انگریزی علوم نوں اردو تے فارسی وچ ترجمہ کرنا سی تاکہ ہندوستانی عوام جدید علوم توں استفادہ کرسکن۔1866ء وچ سائنٹیفک سوسائٹی دے زیر اہتمام اک اخبارجاری کيتا گیا جسنوں علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ کہیا جاندا اے ایہ اخبار اردو تے انگریزی دونے زباناں وچ شائع کيتا جاندا سی۔ اس اخبار دے ذریعےانگریزاں نوں مسلماناں دے جذبات توں آگاہ کيتا جاندا سی۔
1869ء وچ آپ دے بیٹے سید محمود نوں حکومت کیتی طرف توںاعلیٰ تعلیم دے لئیانگلستان بھیجیا گیا۔ آپ وی1869ء وچ اپنے بیٹے دے ہمراہانگلستان چلے گئے۔ اوتھے جا کے آپ نےآکسفورڈ تے کیمبرج یونیورسٹیاں دے نظام تعلیم دا مشاہدہ کيتا۔ آپ انہاں یونیورسٹیاں دے نظام تعلیم توں بہت متاثر ہوئے تے ایہ ارادہ کيتا کہہندوستان جا کے انہاں یونیورسٹیاں دی طرز دا اک کالج قائم کرن گے۔
آپانگلستان توں1870ء وچ واپس آئے تےہندوستان وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند دے ناں توں اک ادارہ قائم کيتا جس دا مقصد مسلماناں نوں جدید تعلیم توں روشناس کرانا سی۔1870ء وچ آپ نےرسالہ رہتل الاخلاق لکھیا جس وچ آپ نے مسلماناں دے انہاں معاشرتی پہلووٕں دی نشان دہی دی جنہاں دی اصلاح کرنا مقصود سی تے مسلماناں نوں تلقین دی کہ اوہ اپنے انہاں پہلووٕں دی فوری اصلاح کرن۔
[۳۰]=== علی گڑھ کالج دا قیام === تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو:محمدن اینگلو اورینٹل کالج
انگلستان توں واپسی اُتے آپ نے مسلماناں دی تعلیمی ترقی دے لئی اک کمیٹی قائم کر دتی جس نے اعلیٰ تعلیم دے لئی اک کالج دے قیام دے لئی کم شروع کيتا۔ اس کمیٹی نوں محمڈن کالج کمیٹی کہیا جاندا اے۔ کمیٹی نے اک فنڈ کمیٹی قائم کيتی جس نے ملک دے طول و عرض توں کالج دے لئی چندہ اکٹھا کيتا۔ حکومت توں وی امداد دی درخواست کيتی گئی۔
1875ء وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند نےعلی گڑھ وچ ایم اے او ہائی اسکول قائم کيتا۔ اس ادارے وچ جدید تے مشرقی علوم پڑھانے دا بندوبست کيتا گیا۔ 1877ء وچ اس اسکول نوں کالج دا درجہ دے دتا گیا جس دا افتتاحلارڈ لٹن نے کيتا۔ ایہ کالج رہائشی کالج سی تے ایتھے اُتے تمام علوم پڑھائے جاندے سن ۔ سرسید دی ایہ دلی خواہش سی کہ اس کالج نوں یونیورسٹی دا درجہ دلا دتیاں ایہ کالج سرسید دی وفات دے بعد1920ء وچیونیورسٹی بن گیا ایتھے توں فارغ التحصیل طلباءنے اگے چل کےتحریک پاکستان وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔[۳۱]
سرسید احمد خان نے27 دسمبر1886ء نوںمحمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دی بنیاد رکھی اس کانفرنس دا بنیادی مقصد مسلماناں دی تعلیمی ترقی دے لئی اقدامات کرنا سی۔ اس دا پہلا اجلاس علی گڑھ وچ ہويا۔ کانفرنس نے تعلیم دی اشاعت دے لئی وکھ وکھ سینواں اُتے جلسے کیتے۔ ہر شہر تے قصبے وچ اس دی ذیلی کمیٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ اس کانفرنس دی کوششاں توں مسلماناں دے اندر تعلیمی جذبہ تے شوق پیدا ہويا۔ اس کانفرنس نے ملک دے ہر حصے وچ اجلاس منعقد کیتے تے مسلماناں نوں جدید تعلیم دی اہمیت توں روشناس کرایا۔ اس کانفرنس دے سربراہاں وچنواب محسن الملک، نواب وقار الملک،مولیانا شبلی تےمولانا حالی ورگی ہستیاں شامل سن۔
محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دا سالانہ جلسہ مختلف شہراں وچ ہُندا سی۔ جتھے مقامی مسلماناں توں مل کے تعلیمی ترقی دے اقدامات اُتے غور کيتا جاندا سی تے مسلماناں دے تجارتی، تعلیمی، صنعتی تے زراعتی مسائل اُتے غور کيتا جاندا سی۔[۳۲]
آل انڈیا مسلم لیگ دا قیام وی1906ء وچمحمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے سالانہ اجلاس دے موقع اُتےڈھاکہ دے مقام اُتے عمل وچ آیا۔محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس دے سالانہ اجلاس دے موقع اُتے برصغیر دے مختلف صوبےآں توں آئے ہوئے مسلم عمائدین نےڈھاکہ دے نواب سلیم اللہ خاں دی دعوت اُتے اک خصوصی اجلاس وچ شرکت کيتی۔ اجلاس وچ فیصلہ کيتا گیا کہ مسلماناں دی سیاسی راہنمائی دے لئی اکسیاسی جماعت تشکیل دتی جائے۔ یاد رہے کہ سرسید نے مسلماناں نوں سیاست توں دور رہنے دا مشورہ دتا سی۔ لیکن ویہويں صدی دے آغاز توں کچھ ایداں دے واقعات رونما ہونے شروع ہوئے کہ مسلمان اک سیاسی پلیٹ فارم بنانے دی ضرورت محسوس کرنےلگے۔ڈھاکہ اجلاس دی صدارت نواب وقار الملک نے کيتی۔ننواب محسن الملک،مولانامحمد علی جوہر،مولانا ظفر علی خاں،حکیم اجمل خاں تے نواب سلیم اللہ خاں سمیت بوہت سارے اہم مسلم اکابرین اجلاس وچ موجود سن ۔مسلم لیگ دا پہلا صدرسر آغا خان نوں چنا گیا۔ مرکزی دفترعلی گڑھ وچ قائم ہويا۔ تمام صوبےآں وچ شاخاں بنائی گئياں۔برطانیہ وچلندن برانچ دا صدرسید امیر علی نوں بنایا گیا۔
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو:اردو ہندی تنازع
1857 ءکی جنگ آزادی دے بعد مسلماناں تے ہندوواں وچ بڑھدے ہوئے اختلافات دے پیش نظر سر سید احمد خاں نے محسوس کرنا شروع کر دتا سی کہ سیاسی بیداری تے عام ہُندے ہوئے شعور دے نتیجہ وچ دونے قوماں دا اکٹھا رہنا مشکل اے۔مولانا حالی نےحیات جاوید وچ سرسید دے حوالے توں وی انہاں خدشےآں دا اظہار کيتا اے انہاں دے خیال وچ سرسید احمد نے1867ء وچ ہی اردو ہندی تنازع دے پیش نظر مسلماناں تے ہندوواں دے علاحدہ ہوجانے دی پیش گوئی کر دتی سی۔ انہاں نے اس دا ذکر اک برطانوی افسر توں کيتا سی کہ دونے قوماں وچ لسانی خلیج وسیع ترہُندی جا رہی اے۔ تے اک متحدہ قومیت دے طور اُتے انہاں دے مل دے رہنے دے امکانات معدوم ہُندے جا رہے نيں۔ تے اگے چل کے مسلماناں ار ہندوواں دی راہاں جدا ہوجاواں گی۔[۳۳]
اردو بولی دی ترقی و ترویج دا آغاز مغلیہ دور توں شروع ہويا تے بہ بولی جلد ہی ترقی دیاں منزلاں طے کردی ہوئیہندوستان دے مسلماناں دی بولی بنگئی۔اردو کئی زباناں دے امتزاج توں معرض وجود وچ آئی سی۔ اس لئی اسنوں لشکری بولی وی کہیا جاندا اے۔ اس دی ترقی وچ مسلماناں دے نال ہندو ادیباں نے وی بہت کم کيتا اے سرسید احمد خان نے وی اردو دی ترویج و ترقی وچ نمایاں کم کيتا لیکن چونکہ ہندو فطری طور اُتے اس چیز نال نفرت کردا سی جس توں مسلماناں دی رہتل و تمدن تے سبھیاچار وابستہ ہوئے لہٰذا ہندووٕں نے اردو بولی دی مخالفت شروع کر دتی۔
1867ء وچبنارس دے چیدہ چیدہ ہندو رہنماوٕں نے مطالبہ کيتا کہ سرکاری عدالتاں تے دفاتر وچاردو تےفارسی نوں یکسر ختم کر دتا جائے تے اس دی جگہ ہندی نوں سرکاری بولی دے طور اُتے رائج کيتا جائے۔ ہندووٕں دے اس مطالبے توں سرسید احمد خان اُتے ہندووٕں دا تعصب عیاں ہوئے گیا تے انہاں نوں ہندو مسلم اتحاد دے بارے وچ اپنے خیالات بدلنے پئے اس موقع اُتے آپ نے فرمایا کہ :
٫٫ مینوں یقین ہوئے گیا اے کہ ہن ہندو تے مسلمان بطور اک قوم دے کدی نئيں اک دوسرے دے نال مل کے نئيں رہ سکدے۔٬٬
سرسید احمد خان نے ہندوواں دیاردو بولی دی مخالفت دے پیش نظر اردو دے تحفظ دے لئی اقدامات کرنے دا ارادہ کيتا1867ء وچ سر سید نے حکومت توں مطالبہ کيتا کہ ” دار الترجمہ“ قائم کيتا جائے تاکہ یونیورسٹی دے طلبہ دے لئی کتاباں دا اردو ترجمہ کيتا جا سکے ہندوواں نے سرسید احمد خان دے اس مطالبے دی شدت توں مخالفت کيتی لیکن آپ نے تحفظاردو دے لئی ہندووٕں دا خوب مقابلہ کيتا۔ آپ نے الٰہ آباد وچ اک تنظیم سنٹرل ایسوسی ایشن قائم کيتی اورسائنٹیفک سوسائٹی دے ذریعےاردو دی حفاظت دا بخوبی بندوبست کيتا۔
ہندوواںنےاردو دی مخالفت وچ اپنی تحریک نوں جاریرکھیا۔1817ء وچبنگال دے لیفٹیننٹ گورنر کیمبل نےاردو نوں نصابی کتاباں توں خارج کرنے دا حکم دتا۔ ہندوواں دی تحریک دی وجہ توں1900ء وچ یو پی دے بدنام زمانہ گورنر انٹونی میکڈانلڈ نے احکامات جاری کیتے کہ دفاتر وچاردو دی بجائےہندی نوں بطور سرکاری بولی استعمال کيتا جائے۔
اس حکم دے جاری ہونے اُتے مسلماناں وچ زبردست ہیجان پیدا ہويا۔13مئی1900ء نوںعلی گڑھ وچنواب محسن الملک نے اک جلسے توں خطاب کردے ہوئے حکومت دے اقدام اُتے سخت نکتہ چینی کيتی۔نواب محسن الملک نے اردو ڈیفنس ایسوسی ایشن قائم کيتی جس دے تحت ملک وچ وکھ وکھ سینواں اُتےاردو دی حمایت وچ جلسے کیتے گئے تے حکومت دے خلاف سخت غصے دا اظہار کيتا گیا۔ اردو دی حفاظت دے لئی علی گڑھ دے طلبائ نے پرجوش مظاہرے کیتے جس دی بنائ اُتے گونر میکڈانلڈ دی جانب توں نواب محسن الملک نوں ایہ دھمکی دتی گئی کہ کالج دی سرکاری گرانٹ بند کر دتی جائے گی۔
اردو دے خلاف تحریک وچکانگریس اپنی پوری قوت دے نال شامل کار رہی تے اسنوں قبول کرنے توں انکار کر دتا۔ اردو بولی دی مخالفت دے نتیجے وچ مسلماناں اُتے ہندو ذہنیت پوری طرح آشکار ہوئے گئی۔ اس تحریک دے بعد مسلماناں نوں اپنے ثقافتی ورثے دا پوری طرح احساس ہويا تے قوم اپنی رہتل و سبھیاچار دے تحفظ دے لئی متحد ہوئی۔
سرسیّد احمد خان نے اپنی زندگی دے آخری لمحے تک وڈے زور و شور توںاردو بولی دی مدافعت جاری رکھی۔
آپ نے مسلماناں نوں مشورہ دتا کہ سیاست توں دور رہندے ہوئے اپنی تمام تر توجہ تعلیم دے حصول اورمعاشی و معاشرتی طورپر بحای اُتے دین تاکہ اوہ ہندوواں دے برابر مقام حاصل کر سکن۔ سرسید ہندو مسلم اختلافات نوں ختم کر کے تعاون تے اتحاد دی راہ رپ گامزن کرنے دے حق وچ وی سن ۔ انہاں نے دونے قوماں نوں اک دوسرے دے نیڑے لیانے دی مسلسل کوششاں کيتیاں ۔ اپنے تعلیمی ادارےآں وچ ہندو استاداں بھرتی کیتے تے ہندو طلبہ نوں داخلے دتے ہندواں نےاردو دے مقابلہندی نوں سرکاری دفاتر دی بولی دا درجہ دلوانے دے لئی کوششاں شروع کر دتیاں۔1857ء وچاردو ہندی تنازعے نے سرسید نوں بد دِل کر دتا تے انہاں نے صرف تے صرف مسلماناں دے حقوق دے تحفظ دے لئی اپنی تحریک دے ذریعے کم شروع کر دتا۔ بولی دا تنازع سرسید دی سوچ تے عمل نوں بدل گیا۔ انہاں نےدو قومی نظریہ دی بنیادپر برصغیر دے سیاسی تے ہور مسائل دے حل تلاش کرنے دا فیصلہ کيتا۔[۳۴]
سرسید دی سیاسی حکمت عملی دی بنیاد دو قومی نظریہ سی۔ سرسید نے مسلماناں نوں اک علاحدہ قوم ثابت کيتا تے حضرتمجدد الف ثانی تےشاہ ولی اللہ دے افکار نوں اگے ودھایا۔دو قومی نظریہ دی اصطلاح سرسید نے ہی سب توں پہلے استعمال کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ مسلمان جداگانہ سبھیاچار رسم و رواج تے مذہب دے حامل نيں تے ہر اعتبار توں اک مکمل قوم دا درجہ رکھدے نيں۔ مسلماناں دی علاحدہ قومی حیثیت دے حوالے توں سرسید احمد نے انہاں دے لئی لوکل کونسلاں وچ نشستاں دی تخصیص چاہی اعلیٰ سرکاری ملازمتاں دے لئی کھلے مقابلے دے امتحان دے خلاف مہم چلائی٬ اکثریت دی مرضی دے تحت قائم ہونے والی حکومت والے نظام نوں ناپسند کيتا۔ ا نہو ں نے مسلماناں دی علاحدہ پہچان کروائی تےدو قومی نظریہ دی بنیاد اُتے انہاں دے لئی تحفظات منگے۔سر سید مسلماناں کوسیاست توں دور رکھنا چاہندے سن ۔ ايسے لئی انہاں نے مسلماناں نوں 1885ء وچ اک انگریزاے او ہیوم دی کوششاں توں قائم ہونے والیآل انڈیا کانگریس توں دوررکھیا۔ بعد وچ ہونے والے واقعات نے سرسید دی پالیسی دی افادیت نوں ثابت کر دتا انہاں نوں بجا طور اُتے پاکستان دے بانیاں وچ شمار کيتا جاتااے۔مولوی عبدالحق نے سرسید دی قومی و سیاسی خدمات دے حوالے توں لکھیا اے:[۳۵][۳۶]
٫٫قصر پاکستان دی بنیاد وچ پہلی اِٹ ايسے مرد پیر نے رکھی تھی٬٬۔[۳۷]
اردو بولی اُتے سرسید دے احسانات دا ذکر کردے ہوئےمولوی عبدالحق کہندا اے:
”اس نے بولی (اردو) نوں پستی توں کڈیا، اندازِبیان وچ سادگی دے نال قوت پیدا کی، سنجیدہ مضامین دا ڈول ڈالیا، سائنٹیفک سوسائٹی دی بنیاد پائی، جدید علوم و فنون دے ترجمے انگریزی توں کروائے، خود کتاباں لکھياں تے دوسرےآں توں لکھواواں۔ اخبار جاری کرکے اپنے انداز تحریر، بے لاگ تنقید تے روشن صحافت دا مرتبہ ودھایا ”رہتل الاخلاق “ دے ذریعےاردو ادب وچ انقلاب پیدا کيتا۔“
سرسید دے زمانے تک اردو دا سرمایہ صرف قصے کہانیاں، داستاناں، تذکراں، سوانح عمریاں تے مکاتیب دی شکل وچ موجود سی۔ سرسید تک پہنچدے پہنچدے اردو نثر گھٹ توں گھٹ دو کروٹاں لے چکيتی سی جس توں پرانی نثر نگاری وچ خاصی تبدیلی آچکی سی۔ خصوصاًغالب دے خطوط نثر اُتے کافی حد تک اثر انداز ہوئے تے اُنہاں دی بدولت نثر وچ مسجع و مقفٰی عبارت دی جگہ سادگی تے مدعا نگاری نوں اختیار کيتا گیا لیکن اس سلسلے نوں صرف تے صرف سرسید نے اگے ودھایا تے اردو نثر نوں اس دا مقام دلیایا۔ سرسید نے برطانوی ایما اُتے فارسی تے عربی نوں اردو دے ذریعہ بے دخل کروا دتا تاکہ مسلمانان ہند اپنے ہزار سالہ علمی مواد تے خطے وچ موجود ہور مسلماناں توں ربط دا واحد ذریعہ کھو بیٹھاں تے کوئی منظم شورش برطانوی نظام دے خلاف اٹھیا کھڑی نہ ہوئے۔ ایسی تدابیر توں مسلمان سرکاری نوکریاں تک دین ایمان خراب کروا کے پہنچ ضرور جاندے سن مگر آزادی دی نعمت ہور دور ہُندی جاندی سی۔
بقولمولانا شبلی نعمانی،
”اردو انشاءپردازی دا جو اج انداز اے اُس دے جد امجد تے امام سرسید سن “
سرسید احمد خان، ”اردو نثر “ دے بانی نہ سہی، البتہ ”جدید اُردو نثر“ دا بانی ضرور اے۔ اس توں پہلے پائی جانی والی نثر وچفارسی زبان دی حد توں زیادہ آمیزش اے۔ کسی نے فارسی تراکیب توں نثر نوں مزین کرنے دی کوشش کيتی اے تے کسی نے قافیہ بندی دے زور اُتے نثر نوں شاعری توں نیڑے ترلانے دی جدوجہد دی اے۔ انہاں کوششاں دے نتیجے وچ اردو نثر تکلف تے تصنع دا شکار ہوئے کے رہ گئی اے۔ سرسید احمد خان پہلے ادیب اے جس نے اردو نثر دی خوبصورتی اُتے توجہ دینے دی بجائے مطلب نویسی اُتے زور دتا اے۔ اس دی نثر نویسی دا مقصد اپنی علمیت دا رعب جتانا ننيں۔ بلکہ اپنے خیالات و نظریات نوں عوام تک پہچانیا سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے جو کچھ لکھیا۔ نہایت آسان نثر وچ لکھیا، تاکہ اسنوں عوام لوک سمجھ سکن تے ایويں غالب دی تتبع وچ اس نے جدید نثر دی ابتداءکيتی۔
سرسید نے مسلماناں دی رہنمائی دستگیری تے اصلاح دا کم برطانوی اعانت توں اس وقت شروع کيتا جدوں غدر دے بعد ایہ قوم سیاسی بے بسی دا شکار سی تے اس اُتے مایوسی طاری سی۔ اوہ بے یقینی دے عالم وچ سی تے اسنوں کوئی راہ سجھائی نئيں دے رہی سی۔ اس دی رہتل تے تمدن ادبار دا شکار سی۔ عزت نفس مجروح تے فاری البالی عنقا سی۔ (سرسید تے انہاں دے جداں حضرات دی معاونت توں بننے والی) حکمران قوم دا عتاب، ہندو دی مکاری تے خود مسلمان قوم دی نااہلی (کہ ایداں دے دین وایمان فروش پیدا کیتے) تے احساس زیاں دی کمی ایداں دے عناصر سن جنہاں وچ کسی قوم دا زندہ رہنا یا ترقی دی طرف ودھنا معجزہ توں کم نہ سی۔ سرسید رجائی فکر کے حامل اک ایداں دے رہنما سن جسنوں اس قوم نوں موجودہ ادبار دے اندر وی ترقی کرنے، اگے ودھنے تے اپنا کھویا ہوئے امقام پانے دی لگن تے جوت نظر آئی۔ سرسید نے اک خاص منصوبہ بندی دے تحت اس قوم دی فلا ح و بہبود تے ترقی دے لئی اک بھر پور اصلاحی تحریک دا آغاز کيتا۔ اس منصوبہ بندی وچ مسلماناں دی تعلیمی، تمدنی، سیاسی، مذہبی، معاشی تے معاشرتی زندگی نوں ترقی تے فلاح دے نويں راستے اُتے ڈالنا سی۔ تے اس دے نال نال اس وچ قنوطیت نوں ختم کر کے اعتماد او ر یقین پیدا کرنا سی۔
سرسید احمد خان نوں اردو مضمون نگاری دا بانی تصور کيتا جاندا اے۔ انہاں نے اک مغربی نثری صنف Essayکی طر ز اُتے اردو وچ مضمون نگاری شروع کيتی۔ اوہ بیکن، ڈرائڈن، ایڈیشن تے سٹیل جداں مغربی مضمون نگاراں توں کافی حد تک متاثر سن ۔ انہاں نے بعض انگریزی انشائے ہ نگاراں دے مضامین نوں اردو وچ منتقل کيتا۔ انہاں نے اپنے رسالہ ”رہتل الاخلاق“ وچ انگریز انشائیہ نگاراں دے اسلوب نوں کافی حد تک اپنایا تے دوسرےآں نوں وی اس طر ز اُتے لکھنے دی ترغیب دی۔
سید صاحب دے سارے مضامین Essayکی حد وچ داخل نئيں ہوئے سکدے، مگر مضامین دی کافی تعداد ایسی اے جنہاں نوں اس صنف وچ شامل کيتا جا سکدا اے۔ مثلاً رہتل الاخلاق دے کچھ مضامین تعصب، تعلیم و تربیت، کاہلی، اخلاق، ریا، مخالفت، خوشامد، بحث و تکرار، اپنی مدد آپ، عورتاں دے حقوق، انہاں سب مضامین وچ انہاں دا اختصار قدر مشترک اے۔ جو اک باقاعدہ مضمون دا بنیادی وصف اے۔
اس توں پہلے کہ اسيں سرسید دے تصور اسلوب دے بارے وچ لکھياں۔ اپنے اسلوب دے بارے وچ سرسید دے قول نوں نقل کردے نيں،
” اساں انشائیہ دا اک ایسا طرز کڈیا اے جس وچ ہر گل نوں صاف صاف، ورگی کہ دل وچ موجود ہو، منشیانہ تکلفات توں بچ کر، راست پیرایہ تے بیان کرنے دی کوشش کيتی اے تے لوکاں نوں وی تلقین دی اے۔
دراصل سرسید احمد خان ”ادب برائے ادب“ دے قائل نئيں، بلکہ اوہ ادب نوں مقصدیت دا ذریعہ سمجھدے نيں۔ اوہ کسی خاص طبقہ دے لئی نئيں لکھدے۔ بلکہ اپنی قو م دے سب افراد دے لئی لکھدے نيں۔ جنہاں دی اوہ اصلاح دے خواہاں نيں۔ ایہی وجہ اے کہ عوام توں نیڑے تر ہونے دے لئی انہاں نے تکلف تے تصنع دا طریقہ اپنانے توں گریز کيتا تے سہل نگاری نوں اپنا شعار بنایااے۔ کیونجے اوہ مضمون نگاری وچ اپنے دل دی گل دوسرےآں دے دل تک پہنچانے دے خواہاں نيں۔ انہاں دی تحریر کيتی خصوصیات مندرجہ ذیل نيں۔
سرسید احمد دی نثر سادہ، سہل تے آسان ہُندی اے تے اسنوں پڑھدے ہوئے قاری نوں کوئی الجھن محسوس نئيں کردا۔ ذیل وچ انہاں دے اک مضمون ”دنیا بہ امید قائم اے “ توں اک اقتباس دتا جار ہا اے۔ جو سادگی دا خوبصورت نمونہ اے۔ اس مضمون وچ اوہ خوشامد دے بارے وچ کِنے آسان تے سادہ لفظاں وچ گل کر رہے نيں:
”جدوں کہ خوشامد دے چنگا لگنے دی بیماری انسان نوں لگ جاندی اے تاں اس دے دل وچ اک ایسا مادہ پیدا ہوئے جاندا اے جو ہمیشہ زہریلی گلاں دے زہر نوں چوس لینے دی خواہش رکھدا اے۔ جس طرح کہ خوش گلو گانے والے دی راگ تے خوش آئند با جے دی آواز انسان دے دل نوں نرم کر دیندی اے۔ ايسے طرح خوشامد وی انسان نوں ایسا پگھلا دیندی اے کہ ہر اک کانٹے دے چبھنے دی جگہ اس وچ ہوئے جاندی اے ۔“
سرسید احمد خان نہایت بے تکلفی توں گل کرنے دے عادی نيں۔ اوہ عام مضمون نگاراں دی طرح گل نوں گھما پھرا کر بیان کرنے دے قائل ننيں۔ انہاں دیاں تحریراں پڑھ کر محسوس ہُندا اے کہ انہاں وچ آمد اے آورد ننيں۔ ایسا لگدا اے کہ اوہ فی البدیہہ گل گل کر رہے نيں۔ ایہ گل انہاں دی تحاریر وچ بے ساختگی دا ثبوت اے۔ لیکن بعض ناقدین دے خیال وچ اس بے ساختگی دی وجہ توں انہاں دی تحریر دا ادبی حسن کم ہوئے گیا اے۔ لیکن جے ایہ وی تاں سوچیے کہ جدوں آدمی بے ساختہ طور اُتے گلاں کردا اے، تاں اوہ فقرات تے تراکیب نوں مدنظر نئيں رکھدا۔ آپس دیاں گلاں ادبی محاسن دی حامل ہون، نہ ہاں انہاں وچ بے ساختگی دا عنصر ضرور شامل ہُندا اے۔ اوداں وی سرسید احمد خان دا مقصد خود نوں اک ادیب منوانا نئيں سی۔ بلکہ تحریراں دے ذریعے اپنی گل دوسرےآں تک پہچانیا سی۔ سر سید دی بے ساختگی دا نمونہ ویکھو، اوہ اپنے مضمون” امید دی خوشی “ وچ لکھدے نيں۔
”تیرے ہی سبب توں ساڈے خوابیدہ خیال جاگتے نيں۔ تیری ہی برکت توں خوشی ،خوشی دے لئی۔ ناں آوری، ناں آوری دے لئی، بہادری ،بہادری دے لئی، فیاضی، فیاضی دے لئی، محبت، محبت دے لئی، نیکی، نیکی دے لئی تیار اے۔ انسان دی تمام خوبیاں تے ساری نیکیاں تیری ہی تابع تے تیری ہی فرماں بردار نيں۔“
سرسید دے مضامین وچ مقصد دا عنصر غالب اے تے اوہ ہمیشہ اپنے مقصد ہی دی گل کردے نيں۔ انہاں دی کسی وی تحریر دے اک دو پیراگراف پڑھ کر سانوں اندازہ ہوئے جاندا اے کہ اوہ سانوں کس جانب لے جانا چاہندے نيں۔ تے انہاں دا اصل مقصد کيتاہے اوہ اپنے مدعا نوں چھپاندے نئيں بلکہ صاف صاف بیان کردیندے نيں۔ کوئی مضمون تحریر کردے وقت ایہ بھُل جاندے نيں کہ اوہ اک بلند پایہ ادیب نيں۔ اوہ صرف ایہ یاد رکھدے نيں کہ اوہ اک مصلح قوم اے۔ اس ضمن وچ اوہ اپنے نظریات نوں واضح طور بیان کر دینے دے عادی نيں۔ انہاں دیاں تحریراں وچ مقصدیت و افادیت دا عنصر اس حد تک غالب اے کہ انہاں نوں بولی دے حسن تے ادب دی نزاکت و جمال اُتے توجہ دینے دا موقع ہی نئيں ملدا۔ نزاکت خیال تے خیال آفرینی انہاں دے نزدیک تصنع کاری اے۔ جو عبارت دا مفہوم سمجھنے وچ قاری دے لئی دقت دا موجب بندی اے۔
سرسید دی تحاریر وچ کافی حد تک شگفتگی پائی جاندی اے۔ اوہ اپنے مضامین وچ شگفتگی پیدا کرنے دے لئی کدی کدی ظرافت توں وی کم لیندے نيں۔ لیکن اس وچ پھکڑ پن پیدا نئيں ہونے دیندے۔ اس دے متعلق ڈاکٹر سید عبد اللہ لکھدے نيں،
”سرسید دیاں تحریراں وچ ظرافت ايسے حد تک اے، جس حد تک انہاں دی سنجیدگی، متانت تے مقصد نوں گوارا اے ۔“
ذیل وچ اُنہاں دی ظرافت دی اک مثال مندرجہ ذیل اے،
” اس نے کہیا کيتا عجب اے کہ وچ وی نہ مراں، کیونجے خدا اس اُتے قادر اے اک ایسا شخص پیدا کرے، جس نوں موت نہ ہوئے تے مینوں امید اے کہ شاید اوہ شخص وچ ہون۔ ایہ قول تاں اک ظرافت(ظریف) دا سی مگر سچ ایہ اے کہ زندگی دی امید ہی موت دا رنج مٹاندی اے ۔“
سرسید دے زیادہ تر مضامین سنجیدہ ہُندے نيں، اوہ چونکہ ادب وچ افادیت دے قائل نيں، اس لئی ہر گل اُتے سنجیدگی توں غور کردے تے اسنوں سنجیدہ انداز ہی توں بیان کردے نيں۔ اکثر تھاںواں اُتے انہاں دے مصلحانہ انداز فکر نے انہاں دیاں تحریراں وچ اس حدتک سنجیدگی پیدا کر دتی اے۔ کہ شگفتگی دا عنصر غائب ہوئے گیا اے۔ بقول سید عبد اللہ،
”سرسید دے مقالا ت دی بولی عام فہم ضرور اے۔ انہاں دا انداز بیان وی گفتگو دا انداز بیان اے مگر سنجیدگی او ر متانت شگفتگی پیدانہاں نوں ہونے دی۔ البتہ ایداں دے تھاںواں جنہاں وچ ترغیبی عنصر دی کمی اے ۔“
سرسید احمد خاں اپنی تحاریر وچ اثر پیدا کرنے دی ہر ممکن کوشش کردے نيں۔ انہاں دے گل کرنے دا مقصد ہی ایہی ہُندا اے۔ کہ کسی نہ کسی ڈھب توں قاری دے ذہن اُتے اثر انداز ہويا جائے تے اسنوں اپنے نظریات دی لپیٹ وچ لے لیا جائے۔ اس مقصد دے لئی اوہ کئی حربے اختیار کردے نيں۔ مذہب تے اخلاقیات دا حربہ اثر آفرینی دے لئی انہاں دا سب توں وڈا حربہ اے۔ اس ضمن وچ اوہ اشارات و کنایات، تشبیہات تے ہور ادبی حرباں توں وی کم لیندے نيں۔ لیکن قدرے کم، بقول ڈاکٹر سید عبد اللہ،
”اثر و تاثیر دی وجہ تاں ایہ اے کہ انہاں دے خیالات وچ خلوص تے سچائی اے۔ یعنی دل توں گل نکلدی اے۔ کل اُتے اثر کردی اے ۔“
سرسید دا قلم رواں اے۔ اوہ جس موضوع اُتے لکھدے نيں، بے تکان لکھدے چلے جاندے نيں۔ انہاں دی بعض تحریراں پڑھ کر تاں ایويں محسوس ہُندا اے کہ جداں کوئی مشتاق کھلاڑی بلادم لئی بھاگتا ہی چلا جاندا اے۔ بقول ڈاکٹر سیدعبداللہ:
”اوہ ہر مضمون اُتے بے تکان تے بے تکلف لکھنے اُتے قادر سن چنانچہ انہاں نے تریخ، فن تعمیر، سیرت، فلسفہ، مذہب، قانون، سیاسیات، تعلیم، اخلاقیات مسائل ملکی، وعظ و تدکیر، سب مضامین وچ انہاں دا رواں قلم یکساں پھردی تے ہمواری دے نال رواں دواں معلوم ہُندا اے۔ ایہ انہاں دی قدرت دا کرشمہ اے ۔“
سرسید کانظریہ سی کہ ہر صنف نثر اک خاص طرز نگارش دی متقاضی اے۔ مثلاً تریخ نگاری، فلسفہ، سوانح عمر ی وکھ وکھ اسلوب بیان دا تقاضا کردی نيں۔ چنانچہ ہر صنف نثر کوسب توں پہلے اپنے صنفی تقاضاں نوں پورا کرنا چاہیے۔ چنانچہ ہر لکھنے والے صنفی تقاضاں دے مطابق اسلوب اختیارکرنا چاہیے۔
سرسید دے ہاں موضوعات دا تنوع تے رنگارنگی اے تے سرسید دے اسلوب نگارش دی ایہ خوبی تے کمال اے کہ انہاں نے موضوع دی مناسبت توں اسلوب نگارش اختیار کيتا اے۔ چنانچہ اسيں کہہ سکدے نيں نوں بیان اُتے اس حد تک قدرت حاصل سی کہ اوہ سیاسی، سماجی، مذہبی، علمی، ادبی، اخلاقی، ہر قسم دے موضوعات اُتے لکھدے وقت موضوع جس قسم دے اسلوب بیان دا متقاضی ہُندا اس قسم دا اسلوب اختیار کردے۔
سرسید دے فقراں تے پیراگراف وچ تناسب تے موزونیت دی کمی اے۔ جملے طویل نيں۔ انگریزی لفظاں دا استعمال وی طبع نازک اُتے گراں گزردا اے۔ لیکن انہاں سب گلاں دے باوجود اسيں ایہ نئيں کہہ سکدے کہ سرسید دیاں تحریراں ادبیت توں خالی نيں۔ خلوص تے سچائی ادب دی جان اے۔ سرسید اکھڑی اکھڑی تحریراں، بے رنگ تے بے کیف، جملےآں، بوجھل، ثقیل تے طویل عبارتاں نوں پڑھدے ہوئے محسوس ہُندا اے کہ کہ لکھنے والا، محسوس کرکے لکھ رہیا اے۔ کسی جذبے دے تحت لکھ رہیا اے۔ اس دے پیش نظرنہ کوئی ذاتی غرض اے تے نہ اسنوں کسی توں کوئی بغض و عناد تے ذاتی رنجش اے۔ انہاں تحریراں نوں دیکھ کے جتھے اسيں سچائی محسوس کردے نيں جو دل اُتے اثر کردی اے، اوتھے انہاں دیاں تحریراں وچ مقصد دی جلالت تے عظمت پائی جاندی اے۔
سرسید دیاں تحریراں یقین و اعتماد تاں پیدا کردیاں نيں مگر قاری نوں محظوظ تے مسرور بوہت گھٹ کردی اے۔ اس دی وجہ ایہ اے کہ اوہ مقصد دی رو وچ بہندے چلے جاندے نيں۔ اوہ خیالات دے اظہار وچ اِنّے بے تکلف تے بے ساختہ ہوئے جاندے نيں کہ لفظاں دی خوبصورتی، فقراں دی ہم آہنگی دی کوئی پروا نئيں کردے۔ اوہ کسی پابندی، رکاوٹ تے احتیاط دا لحاظ نئيں کردے۔ اوہ اسلوب تے شوکت لفظاں اُتے مطلب تے مدعا نوں ترجیح دیندے نيں۔ اس طرح سرسید دیاں تحریراں وچ حسن دی کمی پیدا ہوئے جاندی اے۔ تے ایہی کمی اس دے اسلوب دا خاصہ وی بن جاندی اے۔ تے انہاں دی تحریر ہمہ رنگ خیالات ادا کرنے دے قابل ہوئے جاندی اے۔ مولانا حالی اُنہاں دے بارے وچ لکھدے نيں،
” کسی شخص دے گھر وچ اگ لگی ہوئے تاں اوہ لوکاں نوں پکارے کہ آؤ اس اگ نوں بجھائو۔ اس وچ لفظاں دی ترتیب تے فقراں دی ترکیب دا خیال نئيں ہُندا کیونجے انہاں دے پاس اک دعوت سی، اس دعوت نوں دینے دے لئی انہاں نوں جو وی لفظاں ملے، بیان کر دتے۔“
جب اسيں سرسید دی ادبی کاوشاں دا جائزہ لیندے نيں تاں اوہ خود اپنی ذات وچ دبستان نظر آندے نيں۔ سرسید نے اپنی لکھتاں دے ذریعے اپنے زمانے دے مصنفاں تے ادیباں نوں بوہت سارے خیالات دیے۔ انہاں دے فکری تے تنقیدی خیالات توں انہاں دا دور خاصہ متاثر ہويا۔ انہاں توں انہاں دے رفقاءہی خاص متاثر نئيں ہوئے۔ بلکہ اوہ لوک وی متاثر ہوئے جو انہاں دے دائرے توں باہر بلکہ مخالف سن ۔ خالص ادب تے عام لکھتاں دونے وچ زمانے نے انہاں توں بہت کچھ سکھیا۔ تے ادب وچ اک خاص قسم دی معقولیت، نواں پن، ہمہ گیری اک مقصد تے سنجیدگی پیدا ہوئے گئی جس دے سبب ادب بیکاراں دا مشغلہ نہ رہیا بلکہ ادب برائے زندگی بن گیا۔ اُنہاں دے اپنے رفقاءنے اُنہاں دے اس مشن نوں تے وی اگے ودھایا۔مولانا الطاف حسین حالی،مولو ی ذکا اللہ،چراغ علی،محسن الملک تےمولوی نذیر احمد جداں لوکاں دی نظریات وچ سرسید دی جھلک نمایا ں اے۔ بقولڈاکٹر سید عبداللہ
”سرسید دا ہمعصر ہر ادیب اک دیو ادب سی تے کسی نہ کسی رنگ وچ سرسید توں متاثر سی۔“
| ترے احسان رہ رہ کے سدا یاد آئیاں گے انہاں کو | ||
| کرن گے ذکر ہر مجلس وچ تے دہراواں گے انہاں کو |
| وہ اپنے وقت دا اک فرد کامل بلکہ اکمل سی | ||
| کہ اسيں وچ دا ہر اک اعلیٰ اس توں اسفل سی | ||
| خرد منداں دی صف وچ سب موخر سن اوہ اول سی | ||
| غرض اسلامیاں دی فوج دا لیڈر سی جنرل سی | ||
| اب اس دے بعد لشکر اے مگر افسر نیہں کوئی | ||
| بھٹکتا فیر رہیا اے قافلہ رہبر نیہں کوئی |
| ساڈی گلاں ہی گلاں نيں سید کم کردا سی | ||
| نہ بھولو اسنوں جو کچھ فرق اے کہنے وچ کرنے وچ | ||
| یہ دنیا چاہے جو کچھ وی کہے اکبر ایہ کہندا اے | ||
| خدا بخشے بہت ساریاں خوبیاں سن مرنے والے وچ |
| تہذیب اور اخلاق سِکھانے والا | ||
| سُورج کی طرح سے جگمگانے والا | ||
| خیرہ ہُوئیں اربابِ وطن کی آنکھیں | ||
| اس طرح سے آیا تھا وہ آنے والا | ||
| شرق و غرب کو ایک کرنے والا | ||
| اخلاص کا رنگ سب میں بھرنے والا | ||
| سید کی زبان کا اثر تھا اتنا | ||
| ہر لفظ دلوں میں تھا اُترنے والا | ||
| اسلام کی دیکھی تھی زبوں حالی بھی | ||
| مستقبلِ قوم پر نظر ڈالی بھی | ||
| تعمیر میں وہ قوم کی رہا مصروف | ||
| طعنے بھی سُنے اور سُنی گالی بھی | ||
| سرحد میں بھی چمکے ہیں ستارے اس کے | ||
| پنجاب میں بھی بہے ہیں دھارے اس کے | ||
| سندھی ہوں بلوچی ہوں کہ بنگالی ہوں | ||
| یو پی کی طرح سب ہی تھے پیارے اس کے | ||
| اِک صاحبِ ہوش ، راہبر تھے سید | ||
| اسلام کی چشمِ معتبر تھے سید | ||
| یہ صرف خطاب ہی نہیں ہے واقعہ ہے | {{{2}}} | |
| گرداب کو کشتی سے نکالا اس نے | ||
| گرتی ہوئی قوم کو سنبھالا اس نے | ||
| وہ خطہ گمنام کبھی تھا جو ، کول | ||
| اِک مرکزِ علم و فن میں ڈھالا اس نے | ||
| تھیں خوبیاں بے شُمار سید کی | ||
| ہو گی نہ کبھی خزاں بہار سرسید کی | ||
| نکلا ہے علی گڑھ سے جو پڑھ کے شخص | ||
| دراصل ہے یادگا سر سید کی | ||
| تاریک جو ہوگی رات ، ڈھل جائے گی | ||
| آئے گی کوئی بلا تو ٹل جائے گی | ||
| سید کی طرح کوئی سنبھالے گا اگر | ||
| تھی قوم اگر جسم تو سر تھے سید | ||
| بگڑی ہوئی قوم سنبھل جائے گی |
یاد رکھنا چاہئیے کہ شاعر کسی وی گل نوں چاہے اوہ تعریف ہوئے یا تنقیص بہت ودھیا چڑھا کر بیان کردے نيں انہاں دے ایتھے مبالغہ آرائی بہت زیادہ ملدی اے۔[۳۸]}}
اکثر اسلامی حلفےآں وچ سرسید گمراہ تے کافر قرار دتا جاندا رہیا۔ برصغیر وچ انگریزاں دے دو منتخباحمد خاص کر تنقید دا نشانہ بنے جنہاں وچ اکمرزا غلام احمد تے دوسراسید احمد خان سی۔ (معلوم نئيں کہمرزا غلام احمد نوں احمد کس طرح لکھ دتا جاندا اے )۔ اسلام دے بنیادی عقائد اُتے مختلف نقطۂ نظر رکھنے دی وجہ توں شدید تنقید دا نشانہ بنے۔
سر سید نے انگریزاں دے نال کھانے پینے دا پ رہی ز چھڈ دتا سی۔ لندن جانے پہلے جدوں انہاں نے اک رسالہ احکامِ طعامِ اہلِ کتاب اُتے لکھ کے شائع کيتا تاں عموماً انہاں نوں کرسٹان دا خطاب دتا گیا تے ساں ساں اس دے چرچے ہونے لگے۔ جدوں ولایت دے سفر وچ چند روز باقی رہ گئے تاں انہاں نے اس خیال توں کہ انگریزی طریقہ اُتے کھانا کھانے توں بخوبی واقفیت ہوئے جائے ایہ معمول بنھ لیا سی کہ مسٹر سماتیہ جو بنارس وچ اک سوداگر سن تے سر سید دی کوٹھی توں انہاں دی کوٹھی ملی ہوئی سی اک دن ایہ شام دا کھانا انہاں دے گھر اُتے جا کے کھاندے سن تے اک دن اوہ انہاں دے گھر اُتے آ کے کھاندے سن سرسید کہندے نيں:
"اتفاق توں انہاں ہی دناں وچ مولوی سید مہدی علی خان مرزا پور توں بنارس وچ مجھ نال ملن نوں آئے۔ رات دا وقت سی تے میرے ہاں کھانے دی باری سی اسيں دونے میز اُتے بیٹھے کھانا کھا رہے سن کہ مہدی علی آ پہنچے۔ ایہ پہلی دفعہ سی کہ مولوی مہدی علی نے اک مسلمان نوں اس طرح اک انگریز دے نال کھانا کھاندے دیکھیا سی۔ سخت نفرت ہوئی تے باوجود میرے ہاں مہمان ہونے دے کھانا نہ کھایا تے کہیا:
ماں کھا چکيا ہون۔
صبح نوں مینوں معلوم ہويا کہ انہاں نے اس وجہ توں کھانا نئيں کھایا۔ ميں نے کہیا:
جے آپ نوں ایہ طریقہ ناپسند ہوئے تاں دوسرا بندوبست کيتا جائے؟
انہاں نے سوچیا کہ شرعاً تاں ممنوع نئيں اے۔ صرف عادت دے خلاف دیکھنے نال نفرت ہوئی اے۔ آخر قبول کر ليا تے سب توں پہلی دفعہ دن دا کھانا میرے نال میز اُتے کھایا۔ دن تاں اس طرح گزر گیا مگر رات نوں ایہ مشکل پیش آئی کہ رات دا کھانا مسٹر سماتیہ دے ہاں سی۔ ميں نے انہاں توں پُچھیا:
جے آپ نوں اوتھے کھانے وچ تامل ہوئے تاں ایتھے انتظام کيتا جائے؟
انہاں نے فیر ايسے خیال توں کہ شرعاً ممنوع نئيں اقرار کر ليا:
ماں وی اوتھے کھالاں گا
چنانچہ رات نوں اوتھے کھانا کھایا۔ فیر اک آدھ روز بعد مرزا پور واپس چلے گئے۔
الہ آباد وچ انہاں دے اک دوست نوں ایہ حال معلوم ہوئے گیا انہاں نے خط لکھ کے دریافت کيتا:
کیہ ایہ خبر سچ اے ؟
مولوی مہدی علی نے سارا حال مفصل لکھ بھیجیا۔ انہاں نے اوہ خط بجنسہ ساڈے اک نامہربان دوست دے پاس جو اٹاوہ وچ رونق افروز سن، بھیج دتا۔ انہاں نے تمام شہر وچ ڈھنڈورہ پیٹ دتا کہ مہدی علی کرسٹان ہوئے گئے۔ مولوی صاحب دے گھر دے پاس ہی اک پینٹھ لگیا کردی سی۔ ساڈے شفیق نامہربان نے اس گنوار دل وچ جا کے خط دا مضمون اک اک آدمی نوں سنایا تے تمام پینٹھ وچ منادی کر دتی:
بھائیو! افسوس اے مولوی مہدی علی کرسٹان ہوئے گئے۔ جو سندا سی افسوس کردا سی تے کہندا سی خدا سید احمد خاں اُتے لعنت کرے۔ (اِنّے اکرام و احترام توں لعنت تاں نہ کردا ہوئے گا)
اس خبر دا مشہور ہونا سی کہ مولوی صاحب دے گھر اُتے حلال خور نے کمنیا سقے نے پانی بھرنا تے سب لگے بندھاں نے آنا جانا چھڈ دتا۔ گھر والےآں نے انہاں نوں لکھیا:
تواڈی بدولت اسيں اُتے سخت تکلیف گزر رہی اے تسيں جلدی آؤ تے اس تکلیف نوں رفع کرو۔
انہاں نے اک طول طویل خط انہاں ہی بزرگ نوں جنہاں نے ایہ افواہ اڑائی سی حلت طعامِ اہلِ کتاب دے باب وچ لکھیا تے فیر خوداٹاوہ وچ آئے تے سب نوں سمجھایا کہ وچ کرسٹان نئيں ہاں جداں پہلے مسلمان سی ویسا ہی ہن ہاں غرض وڈی مشکل توں لوکاں دا شبہ رفع کيتا۔"
×: اس خطاب دے پس منظر وچ مذ کورہ رسالہ وچ سر سید دی اس قسم دیاں تحریراں سن:
"جے اہلِ کتاب کسی جانور دی گردن توڑ کر مار ڈالنا یا سر پھاڑ کر مار ڈالنا زکوٰۃ سمجھدے ہاں تاں اسيں مسلماناں نوں اس دا کھانا درست اے۔"
(معلوم نئيں ایداں دے مسائل اوہ کتھے توں کڈ لاندا سی کیونجے فرنگیاں کینال کھانا پینا ظاہر اے کہ مجبوراً ہی کسی نوں درپیش ہُندا ہوئے گا تے مجبوری وچ تاں کوئی ممانعت اے ہی نئيں ایہ تاں بخوشی ہروقت فرنگی دی گود وچ بیٹھنے والے دے لئی مسئلہ ہُندا ہوئے گا)[۳۹]
لائل محمڈنز آف انڈیا وچ سرسید لکھدا اے:
" ميں نے اپنی گورنمنٹ دی خیرخواہی تے سرکار دی وفاداری اُتے چست کمر بنھی ہرحال تے ہر امر وچ مسٹر الیگزینڈر شیکسپیئر صاحب بہادر کلکٹر و مجسٹریٹ بجنور دے شریک رہیا۔ ایتھے تک کہ اساں اپنے مکان اُتے رہنا موقوف کر دتا۔ دن رات صاحب دی کوٹھی اُتے حاضر رہندا سی تے رات نوں کوٹھی اُتے پہرہ دینا تے حکام دی تے میم صاحبہ تے بچےآں دی حفاظت جان دا خاص اپنے ذمہ اہتمام لیا۔ سانوں یاد نئيں اے کہ دن رات وچ کِسے وقت ساڈے بدن اُتے توں ہتھیار اُتریا ہوئے۔"[۴۰]
مذہبی عقائد تے اقوال دے سوا تے طرح طرح دے اتہامات اس خیرخواہِ خلائق اُتے لگائے جاندے سن ۔ اس گل دا تاں سر سید دی وفات تک ہزاراں آدمیاں نوں یقین سی کہ انہاں نے اپنا سر دَس ہزار روپے نوں انگریزاں دے ہتھ بیچ دتا اے۔ اکثر لوک سمجھدے سن کہ بعد مرنے دے انگریز انہاں دا سر کٹ کر لندن لے جاواں گے تے لندن دے عجائب خانہ وچ رکھن گے۔ اک بار ایہی سر بیچنے دا تذکرہ سر سید دے سامنے ہويا۔ اس وقت راقم وی موجود سی۔ اس مرحوم نے نہایت کشادہ دلی دے نال فرمایا کہ:
"جو چیز خاک وچ مل کے خاک ہوئے جانے والی اے، اس دے لئی اس زیادہ تے کیہ عزت ہوئے سکدی اے دانشمند لوک اسنوں روپیہ دے کے خریداں اس دے ڈسکشن× توں کوئی علمی نتیجہ نکالاں تے اس دی قیمت دا روپیہ قوم دی تعلیم دے کم آئے دَس ہزار چھڈ دس روپے وی جے اس دی قیمت وچ ملیاں تاں میرے نزدیک مفت نيں۔"
جب سر سید دے کفر و ارتداد تے واجب القتل ہونے دے فتوے اطرافِ ہندوستان وچ شائع ہوئے تاں انہاں دی جان لینے دی دھمکیوں دے گمنام خطوط انہاں دے پاس آنے لگے۔ اکثر خطےآں دا ایہ مضمون سی کہ اساں اس گل اُتے قرآن اُٹھایا اے کہ تسيں نوں مار ڈالاں گے۔ اک خط وچ لکھیا سی کہشیر علی جس نےلارڈ میو نوں ماریا سی اس نے نہایت حماقت دی جے اوہ تسيں نوں مار ڈالدا تاں یقینی بہشت وچ پہنچ گیا ہُندا۔
1891ء وچ جدوں کہ سر سید کالج دی طرف توں اک ڈپوٹیشن لے کے حیدرآباد گئے سن تے حضور نظام (خلد اللہ ملکہ) دے ہاں بشیر باغ وچ مہمان سن اک مولوی نے ساڈے سامنے سر سید توں ذکر کيتا کہ کلکتہ وچ اک مسلمان تاجر نے آپ دے قتل دا مصمم ارادہ کر ليا سی تے اک شخص نوں اس کم اُتے مامور کرنا چاہندا سی۔ اس گل کيتی مینوں وی خبر ہوئی چونکہ وچ علی گڑھ دی طرف آنے والا سی اس توں خود جا کے ملیا تے اس توں کہیا کہ وچ علی گڑھ جانے والا ہاں تے میرا ارادہ سید احمد خاں نال ملن دا اے۔ جدوں تک وچ انہاں دے عقائد تے مذہبی خیالات دریافت کر کے آپ نوں اطلاع نہ داں آپ اس ارادہ توں باز رنيں۔ چنانچہ وچ علی گڑھ وچ آیا تے آپ توں ملیا تے بعد دریافتِ حالات دے اسنوں لکھ بھیجیا کہ سید احمد خاں وچ کوئی گل ميں نے اسلام دے خلاف نئيں پائی۔ تسيں نوں چاہیے کہ اپنے منصوبے توں توبہ کرو تے اپنے خیال خام توں نادم ہوئے۔"
سرسید نے جو ایہ حال سن کر اسنوں جواب دتا اوہ ایہ سی:
افسوس اے کہ آپ نے اس دیندار مسلمان نوں اس ارادہ توں روک دتا تے سانوں ساڈے بزرگاں دی میراث توں جو ہمیشہ اپنے بھائی مسلماناں ہی دے ہتھ توں قتل ہُندے رہے نيں محروم رکھیا[۳۹]
سرسید احمد خان 81 سال دی عمر وچ27 مارچ1898ء وچ فوت ہوئے تے اپنے کالج دی مسجد وچ دفن ہوئے۔
<ref> tag; name "Glasse, Cyril, (2001)" defined multiple times with different content | وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں:سید احمد خان |
| Syed Ahmed Khan دے بارے چ ہور جانن لئیوکیپیڈیاساتھی منصوبے: | |
 | ڈکشنری وکشنری توں |
| مشترکہ زریعے کومنز توں |
| آزاد تعلیمی موادتے مصروفیات ویکیورسٹی توں | |
 | آزاد متن خبراں ویکی اخبار توں |
 | مختلف اقتباساں دا مجموعہ ویکی اقتباسات توں |
 | آزاد کتاب گھر ویکی منبع توں |
 | آزاد نصابی تے دستی کتاباں ویکی کتاباں توں |
| ||||||||||||||||||||
