Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locajch'a varda sì.
Un manifest col mòt dla Rivolussion
Rivolussion fransèisa a l'é n'espression ch'as dòvra për dì dla sequensa d'event riva-ie an Fransa antra 'l 1789 e 'l prinsipi dël 1800, quand lamonarchìa a l'é drocà e larepùblica ch'a l'é vnu-ie dapress a l'ha avù vàire moment polìtich diferent, për peui rivé a l'Imperi napoleònich. Coma prossess polìtich a la ven lesùa an vàire manere, se an vàire a la considero coma 'l prinsipi formal ëd lademocrassìa ossidental moderna, an vàire a vardo dzortut laviolensa dël process e a në dan un giudissi motobin negativ.
Lë s-ciòp ëd la rivolussion
Ant l'invern dël 1789 a l'avìa fàit na frèid afrosa; j'arcòlt a j'ero ruinà, la disocupassion a l'era àuta e ël tesòr real bele veuid. Ël reLuis XVI a radun-a jëStat Generaj ma soe discussion a men-o da gnun-e part e ant ël giugn dël 1789 ij diputà dël Ters Ëstat as separo da j'àutri e as proclamo Ciambrea Nassional.Ël re a l'ancamin as opon, ma peui a finiss për aceté la situassion; con la consenta dël re ij diputà a formo la Ciambrea Costituent: ij 9 ëd luj la monarchìa assolùa a esist pì nen.Ma re Luis a veul pijesse l'arvangia: a ciama ij sò soldà a Paris e a licensia ël ministrNecker, ch'a l'avìa consijaje la moderassion.La popolassion ëd Paris a l'é furiosa e ij 14 ëd luj a-j dà l'assàut a laBastija an liberand-ne ij set përzoné ch'a-i ero an col moment (doi fòj, un libertin e quatr ësfaussamonede) e an tajand la testa al governadorde Launay.Ël re a arciama Necker e a aceta la cocarda tricolor: ël bianch a l'era 'l color dijBorbon, ël ross e 'l bleu ij color ëd Paris. An otóber, la furfa a va a pé fin-a aVersailles e a fòrsa ël re a tramudé ant la capital: l'ancien régime a l'era giumai drocà.
Na sàtira anglèisa contra a la Rivolussion.
Ël robaton dla monarchìa
Ai 10 d'ost 1792 as proclama la fin ëd la monarchìa.Ai 21 ëdgené 1793 ël re, condanà, a l'é ghijotinà.
Ël Teror
Ai 27 ëd luj 1793 a-i nass ël grand comità conRobespierre eSaint-Just.A ancamin-a ël perìod dël Teror.
Ël diretòri
Ai 22 d'ost 1795 a l'é aprovà na neuvaconstitussion, ch'a anstala ël diretòri.
Ël calendari rivolussionari
La rivolussion fransèisa a l'ha mnà a la modìfica dël calendari, për rompe con colgregorian, ch'a-i era la tëmma ch'a giutèissa con soe memòrie dij sant e soe feste religiose a goerné ant ël pòpol l'afession për ëlcristianésim.Ël neuv calendari, studià e prontà da na comission sientìfica dont a fasìo partLagrange eLalande, a l'é stàit aprovà da la Convension ij 5 d'otóber 1793; la neuva era a l'ha ancaminà ij 22 dë stèmber 1792, di dla proclamassion dla repùblica.
Ël calendari republican a goernava ij 12 mèis, tuti ëd 30 di, dividù an tre décade, abolend le sman-e.Ij sinch di ch'a-i restavo a j'ero destinà a le feste dla Virtù, dël Geni, dël Travaj, dl'Opinion e dle Ricompense.A l'ancamin ij mèis a j'ero andicà mach con ij prim dódesnùmer; peui a l'han arseivù dij nòm derivà da j'ocupassion ch'as fasìo an coj mèis o da le condission climàtiche stagionaj ch'a-i caraterisavo:
Gené: Pluviôse;
Fërvé: Ventôse;
Mars: Germinal;
Avril: Floréal;
Maj: Prairial;
Giugn: Messidor;
Luj: Termidor;
Ost: Fruttidor;
Stèmber: Vendémiaire;
Otóber: Brumaire;
Novèmber: Frimaire;
Dzèmber: Nivôse.
La Rivolussion an Piemont
Coma an vàire pais d'Euròpa, la Rivolussion Fransèisa an prinsipi a ven vardà con gran speransa, peui l'andi anessionista dij fransèis e ël clima ëd guèra continua ch'a-i ven dapress a la Rivolussion a mneran vàire gent a passé torna da la part dijSavòja. Vàire marche dël temp e dl'evolussion dl'opinion pùblica piemontèisa a son restà ant j'euvre d'Ignassi Calv e ant un travaj d'autor anònim ciamàLe ridicole illusioni dell'anno IX ossia il generoso perdono.
Consegoensa direta dla Rivolussiona a sarà lasconda anession a la Fransa, ch'a l'avrà n'efet compless, ën ëmnand da na part a la demolission ëd fior d'euvre architetòniche e militar (antra j'àotre ëlFòrt dla Brunëtta aSusa, ëlFòrt ëd Bard e laTor sìvica ëd Turin, con sòTòr meteòrich, fàita për ëslarghé la Contrà Dòira Gròssa), e da n'àotra a-j darà alPiemont n'asset stradal e aministrativ modern. L'anession a mnerà lalenga fransèisa a vnì dominanta ant le class àote ëdTurin. Dapress a la Rivolussion an sità a-i sarà un Teatro Fransèis stàbil, e lë stil dla cultura literaria fransèisa as farà sente për vàire temp, ën rivand fin-a a toché ij romansié dla generassion ëdLuis Pietraqua eBernardin Ferrero.
