Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locajch'a varda sì.
Caméo dël IV sécol dGC ch'a mostra la sità 'd Costantinòpoj ch'a 'ncoron-a CostantinCostantinòpoj, da 'nt na carta medioeval ossidentalUn mariagi ant l'imperi roman d'orient
L'Imperi roman d'orient (soèns ciamà 'còImperi Bisantin òImperi 'd Bisansio) a l'é stàit n'amper antich ch'a l'ha durà óndes sécoj: da j'11 ëd maj 330, candCostantinòpoj a l'é stàit designà tanme laneuva Roma da l'amperadorCostantin, ai 29 ëd maj 1453, cand a l'é stàit pijà da j'armadeotman-e ëdMaomet II.
Nà coma solussion aministrativa e militar provisòria, la division ëd l'Imperi Roman a l'é peui fasse stàbil, ën rivand a generé doe siviltà motobin diferente antra 'd lor. Contut ch'a l'abia preferì an squasi tute soe atività lalenga greca, l'Imperi Oriental a l'é col che pì a l'é basasse ansima a la tradissionroman-a, ch'a l'ha dësvlupà fin dla fin ëd soastòria. Sò final as anandia anvers alsécol ch'a fa XIII dGC, con na pì gran crisipolìtica ch'a men-a a l'anvasion ossidental ëd laIV crosià, e dapress a sòn a lo men-a a perde viaman d'amportansa për esse conquistà dai turch un tochèt për vira.
La data dël 1453 a l'é nomach simbòlica, an pràticaImperi a l'era già da vàire temp na denominassion esagerà pomposa për definì na sità squasi sensa abitant e sensa pì gnun-a fòrsa polìtica e comersial, ch'a l'era riduvusse a n'ansema 'd cit borgh andrinta a la midema muraja 'd sinta. Dël midemtemp a restavo andipendent (contut che motobin prest a sio drocà 'cò lor) vàire cit stat colegà a l'ardità polìtica 'd Costantinòpoj e ch'a podìo an chèich manera disse sò continuator.
Na denominassion "polìtica"
L'imperi a l'ha avù vàire denominassion ant la storiografìa ossidental, an prinsipi për question polìtiche (j'ossidentaj a vorìo nen savèjne d'arconòsse comaroman cheidun ch'a fussa nen latin) e peui për sotlinié 'l caràtergrech ëd lë stat roman oriental. Comsëssìa, për tant che për set-eut-sent agn a l'abio parlà dzortut an grech antich, lë stat e sò abitant a son disseroman fin a l'ùltim dì 'd soa vita, e la grecisassion ëd l'imperi a l'é rivà për gré. 'Cò l'espressiongrecisassion a l'é motobin discutìbil. Miraco a peul esse pì descritiva na definission ch'a lo daga coma ùltima part dël dësvlup ëd lasiviltà elenìstica (dont l'Imperi Roman a fasìa part), dësvlup che a l'ha tornà a basesse dzortut ansima a l'orient dëlMar Mediteran, për peui viaman arstrenz-se anvers ai pòst ëd lenga greca, dadnans a l'avansé dlasiviltà islàmica[1].
La midema sità 'd Costantinòpoj a l'é stàita ciamàBisansio mach dij temp pre-roman, e la denominassion ossidental a l'é stàita anventà da jë stòrich mach dapress a che l'imperi a l'era drocà da sécoj. Tant për ij locaj che për j'ossidentaj ëd sò temp la sità a l'era sempe ciamasseCostantinòpoj. Da na mira pitòst paradossal a son restà motobin pì rispetos ëd la stòria j'otman che nen j'ossidentaj: al dì d'ancheuj anlenga turca la sità as ciamaIstambul, ch'a ven da 'nt ël grech medioeval"εἰς τὴν Πόλιν"[istimˈbolin] ò andialèt ëd l'Egéo"εἰς τὰν Πόλιν"[istamˈbolin] (grech modern "στην Πόλι"[stimˈboli]), ch'a veul dì "an sità".[2]
L'idèja che l'amperi a siagrech a sarà possà an temp modern 'cò da j'ambient nassionalista grech, che an prinsipi a l'avìo pì 'l but d'arfé lë stat roman oriental che nen col dë fondé na nassion coi confin ëd laGrecia dël dì d'ancheuj. La natura étnica dij pian nassionalista grech modern a l'é però fòra dla mentalità dl'imperi midem, che 'cò quand a farà na polìtica anti-islàmica a la baserà ansima a dij criteri polìtich ereligios, e nen étnich.
Al dì d'ancheuj ant ij test dë stòria la denominassionbisantin-a soèns as dòvra mach për ij temp dapress a lapest dël VI sécol dGC e a l'é passà a esse na denominassion técnica, pitòst che polìtica. A-i é comsëssìa pa gnun consens finitiv ëd col ch'a dovrìa esse 'l confin antra temproman e tempbisantin.
Chi a son ij "roman bisantin"?
L'evolussion anvers aamperi dij grech a peul consideresse ultimà mach dapress a j'anvasion ëd j'àrabo dël sécol ch'a fa VIII dGC. 'Cò antlora, però, as trata sempe 'd na semplificassion: vàire teritòri grech a resto fòra dël contròl ëd l'imperi, e andrinta a resto vari teritòrilatin (dzortut ant ijBalcan, ma për vàire temp a restaroman-a pr'esempi 'còVenessia). Ant sël pat a venta buté 'cò l'anfluss chërsent ëd lasiviltà armen-a.
N'arconossimentde facto che ij confin amperiaj naturaj a coincido con coj ëd la popolassioncristian-a ortodòssa (nen për fòrsa greca, però) as presenta dapress a la gran espansion dl'Imperi anviron al sécol ch'a fa X dGC, quand an efet j'amperator a giudicheran ch'a sia malfé aministré na popolassion a magioransaislàmica. Sòn a men-a j'amperator pì fòrt da na mira militar a riocupé d'amblé ij Balcan (ch'a son nen grech ma 'd sigura a son cristian ortodòss), ma a jë fren-a dadnans a la possibilità d'arpijesse laTèra Santa e avansé anvers a l'Egit. L'espansion anvers a lëVzin Orient a sarà motobin cita e sempe condissionà a la possibilità dë rende omogénea la coltura dël pòst arconquistà con cola dl'Imperi.
As anandio antlora dij moviment ëd popolassion che a l'han ël but d'arpiassé 'd pianta na coltura con n'àutra, ën chitand la costuma roman-a squasi sempe[3] basà ant sl'assimilassion. Ant sëj papé amperiaj restà as treuva gnun-a enunciassion teòrica d'ës prinsipi d'identificassion polìtica e religiosa, ch'as ës-ciàira però coma aplicà an manera coerenta ant ij teritòri conquistà.
Nòte e arferiment
↑A venta però nen dësmentiesse 'd coma la midema siviltà àraba a la fussa motobin anfluensà da l'elenism, dont për vàire rason 'cò chila a peul pretende dë ciamessecontinuassion. A venta tnì motobin present che j'àrabo midem a j'ero an bon-a part component antegraj ëd la siviltà e dël comersi roman oriental, e a son restalo 'cò dapress al dësvlup ëd la religion islàmica. An efet l'Islam për vàire temp a l'é intrà an conflit con la variant ortodòssa dël Cristianésim con le mideme modalità teològiche e polìtiche dovrà da tante variant cristian-e orientaj e a sarìa motobin anti-stòrich giudiché j'event ëd la prima espansion islàmica con j'euj ëd l'anformassion polìtica dël dì d'ancheuj.
↑The Names of Istanbul.AnDünden bugüne İstanbul ansiklopedisi(5,).(1994).Ciltli.
↑Con l'ecession motobin famosa ëd la diàspora forsà dj'ebréo, che però a ven-o comsëssìa mach tramudà dadsà e dadlà për l'Imperi, e nen campà fòra. La midema polìtica dë spataré la gent ch'a l'é malfé a ministresse a ven dovrà anvers a vàire popolassion germàniche, ma dadnans dël sécol ch'a fa X d'espulsion an massa a-i në son nen.
