Ta strona zawiera symbole fonetyczneMAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znakówUnikodu.
Język gaelicki wywodzi się bezpośrednio zjęzyka staroirlandzkiego. Był dominującym językiem Szkocji między X a XII w., później rolę języka ogólnoszkockiego przejąłjęzyk szkocki lallans (lowland scots).
Dzisiejszy język szkocki wywodzi się z dialektu języka irlandzkiego, jakim posługiwali się irlandzcy osadnicy, tzw.Iroszkoci, którzy ok. 500 r. przybyli na terenyDalriady południowo-zachodniejSzkocji. W IX i X wieku nastąpiła ekspansja języka szkockiego na krajPiktów, a w następnym stuleciu na południową część dzisiejszej Szkocji, gdzie doszło do zderzenia (zwłaszcza wLothian) z używanym w tym regionie północnym dialektemjęzyka angielskiego, na bazie którego ukształtował się późniejszyjęzyk szkocki (germański). W końcu XII wieku pod naporem tego ostatniego zaczął się odwrót języka gaelickiego w rejon Wyżyn i Wysp (Highlands), choć jeszcze w XVI wieku wielu Szkotów z Nizin (Lowlands – zob.Nizina Środkowoszkocka) potrafiło nim mówić (najczęściej określali oni ten język jakoErse, czyli irlandzki), a w południowo-zachodniej Szkocji używano go jako języka codziennej komunikacji także w następnych stuleciach.
Parlament zwołany w 1308 przezRoberta I Bruce’a, obradujący na zachodnim wybrzeżu, był prawdopodobnie ostatnim, podczas którego posługiwano się tym językiem. Większość nazw miejscowości w północnej Szkocji ma pochodzenie gaelickie; do najstarszych należą te, które zawierają takie wyrazy jak:sliabh (wzgórze, wzniesienie),carraig (skała),cill (kościół),neimhead (święte miejsce),baile (osada) czyachadh (pole).
Najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z XII wieku; są to legendy dotyczące klasztoru wDeer oraz akty nadania mu ziemi i przywilejów (Księga z Deer). Tradycja literacka sięga początków XIV wieku; zachował się wiersz datowany 1310, opiewający flotę jednego z wodzów. Przez kilka wieków język gaelicki był językiem szkockich górali, którzy stworzyli opartą na nim odrębną kulturę; jej podstawową formą twórczości były wiersze i ballady, przekazywane głównie drogą ustną. Obszerny zbiór ballad, wierszy i satyr pochodzi z XVI w. i znany jest jakoBook of the Dean of Lismore. Pierwszą drukowaną książką w języku gaelickim był jednak przekład modlitewnika (Book of Common Order), nazywanego czasemliturgiąJohna Knoxa, uzupełniony pewnymi dodatkami i wydany w 1567. Dwa lata później ukazał się pierwszy przekładPsalmów Dawida.
Aż do połowy XVII wiekuSzkocja iIrlandia używały wspólnego standardu języka literackiego (dziś zwanegoklasycznym gaelickim,Gàidhlig Chlasaigeach w szkockim gaelickim,Gaeilge Chlasaiceach po irlandzku). Wraz ze zmianami, jakie zaszły na Wyżynach po upadkupowstańjakobickich i zniszczeniuklanów, kultura szkocka w znacznym stopniu podupadła. W 2 poł. XVIII wieku podjęto próby uchronienia jej od zapomnienia. PrzekładBiblii (1767Nowy Testament, 1801Stary Testament), dokonany przez grupęministrów z hrabstwPerth iArgyll, ustalił standard gaelickiego języka literackiego na następne stulecia.
Od końca XVIII wieku datuje się rozwój prozy (w tym religijnej) i poezji, która przestaje mieć charakterklanowy, stając się literaturą narodową (przedstawicielem jest np.Alexander MacDonald). Ta nowa literatura gaelicka wykracza poza swe dotychczasowe tradycyjne ramy i podejmuje cały szereg wątków społecznych, politycznych i obyczajowych, odnoszących się do różnych zjawisk związanych z przemianami zachodzącymi w społeczeństwie szkockim od XVIII stulecia. Jednym z ważniejszych dzieł tego okresu jest obszerny przekładIliady dokonany przezEwena MacLachlana.
W XIX wieku nastąpił rozwój szkolnictwa, promowany przez powstałe wówczas towarzystwa szkół gaelickich, a także prasy. Dokonały się również pewne przemieszczenia ośrodków kultury gaelickiej; z jednej strony wiązało się to z emigracją zamorską, z drugiej z migracjami wewnętrznymi; silne społeczności gaelickojęzyczne powstały zwłaszcza wGlasgow iClydeside. W okresie 1882–1916 rozpoczęły działalność katedry kultury celtyckiej w uniwersytetach Glasgow,Aberdeen i wEdynburgu, w których m.in. podjęto poważne badania lingwistyczne, a także zaczęto kształcić nauczycieli do nowo tworzonych szkół średnich z gaelickim jako językiem wykładowym. Ważnym wydarzeniem było także powołanie w 1891An Comunn Gàidhealach (Towarzystwa Gaelickiego, podobna organizacja –Liga Gaelicka, irl.Conradh na Gaeilge, powstała w Irlandii w 1893), która postawiła sobie za zadanie promocję języka, tak aby wszyscy mieszkańcy „rejonów gaelickich” (gael.Gàidhealtachd) byli dwujęzyczni. Towarzystwo to działa do dziś i organizuje coroczne festiwale kulturalne oraz konkursy dla śpiewaków, gawędziarzy i osób piszących, jak również zawody w czytaniu (dla dzieci).
Procentowy udział ludności powyżej 3 lat, znającej język gaelicki szkocki według hrabstw Szkocji (stan z 2001)
W 1932 benedyktynHenry C. Dieckhoff opublikowałA Pronouncing Dictionary of Scottish Gaelic, słownik gaelicko-angielski opracowany na podstawie dialektuGlengarry. W latach trzydziestych ubiegłego stulecia, obok szkolnictwa, książek i gazet rozpoczęto promocję języka gaelickiego w radiu. W tym okresie rozpoczyna się także najnowszy nurt poezji gaelickiej, uprawianej przez autorów dwujęzycznych, wykorzystujących szeroko nowoczesne środki wyrazu (D. Thomson, D. MacAulay, G. Campbell Hay, S. MacLean). Ważnym stymulatorem życia kulturalnego jest od 1951 kwartalnik literackiGairm, charakter naukowy posiada natomiast czasopismoScottish Gaelic Studies. Publikuje się też słowniki, podręczniki, poezję, prozę itp. Promocją książek w języku szkockim zajmuje sięGaelic Books Council (zał. 1968), która m.in. dotuje podręczniki szkolne. WInverness działa wydawnictwoClub Leabhar specjalizujące się w publikowaniu książek gaelickojęzycznych. Z literatury pięknej najbardziej popularną formą są opowiadania. Dodatki gaelickie zamieszcza wiele popularnych szkockich czasopism, jak. np. „Scotsman”. Jednym z najwszechstronniejszych autorów współczesnych, piszącym także wjęzyku angielskim (nierzadko te same utwory), jest ur. w 1928Iain Crichton Smith.
Mimo wielu wysiłków podejmowanych od drugiej połowy XIX wieku, liczba ludności znających język gaelicki w XX wieku systematycznie spadała (od ok. 250 tys. w 1901 do ok. 81 tys. w 1961). Dopiero w 1971 odnotowany został nieznaczny wzrost (o 8 tys. osób). W ostatnim dwudziestoleciu tendencja ta utrzymuje się, co jest wynikiem swoistej mody na uczenie się języka gaelickiego wśród części patriotycznie nastawionych Szkotów. W 1972 w miejscowościSabhal Mór Ostaig na wyspieSkye rozpoczął działalność gaelicki college. O wzroście zainteresowania językiem szkockim świadczyć mogą także liczne wznowienia podręcznika-samouczka w słynnej seriiTeach Yourself Books (R. MacKinnon – „Gaelic”, wyd. I, London 1971).
Obecnie językiem gaelickim mówi kilka procent ludności, głównie z terenów północno-zachodniego wybrzeża oraz przede wszystkimHebrydów Zewnętrznych, na których posługuje się nim ponad 70% mieszkańców (jest to obszar o największym procencie ludnościceltycko-języcznej naWyspach Brytyjskich).
Język gaelicki szkocki zapisywany jestalfabetem łacińskim. Używa się osiemnastu liter: a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, r, s, t, u. Litery oznaczającesamogłoski mogą mieć dodatkowo znakgrawis, oznaczający długą wymowę: à, è, ì, ò, ù. Historycznie używano również znaków ó i é zakutem dla odróżnienia długich samogłosek półprzymkniętych[oː] i[eː] od ich półotwartych odpowiedników[ɔː] i[ɛː] oznaczanych tradycyjnie przez ò i è, litery z akutem porzucono w szkolnictwie szkockim w latach 80. XX wieku, zastępując je literami z grawisem. Literąh oznacza sięlenicjęspółgłosek. Znaki samogłoskowe dzielą się na dwie klasy: „wąskie” (gael.caol): i, ì, e, è oraz „szerokie” (gael.leathan): a, o, u, à, ò, ù.
W szkockim występuje fonemicznie 9 samogłosek /i e ɛ a ɔ o u ɤ ɯ/, z których każda może dodatkowo być realizowana długo. Występują również dwie zredukowane samogłoski [ə ɪ], zawsze krótkie i pozbawione akcentu.
Litery oznaczające samogłoski zazwyczaj reprezentują odpowiadające im dźwięki:
Samogłoska/ɯ/ historycznie pochodzi z dawnego /u/, które utraciło zaokrąglenie i jest zapisywana dwuznakiem ui, np.uisge/ɯʃgʲə/ (woda), długie/ɯː/ jest zapisywane dwuznakiem ao, np.caol/kɯːɫ̪/ (wąski).Samogłoska/ɤ/ pochodzi podobnie z /o/ z utratą zaokrąglenia oraz z dawnego /a/ przed osłabioną spółgłoską /ɣ/ i jest zapisywana poprzez oi, adh, agh, np.coille/kɤʎə/ (las),seadh/ʃɤɣ/ (tak jest, zaiste), długie/ɤː/ pochodzi z wzdłużenia zastępczego po utracie /ɣ/ przed kolejną spółgłoską, np.adhbhar/ɤːvəɾ/ (przyczyna, powód).
Historyczne długie/eː,ɛː/ przed spółgłoskami szerokimi (nie palatalizowanymi) w gaelickim zostało rozbite w dyftong/ia/, zatem dwuznakièa i eu są jako /ia/, np.dèan/dʲian/ (rób!),sgeul/sgʲiaɫ̪/ (historia, opowieść) z wyjątkiem pozycji przed p, m, mh, gdzie pozostało długim /eː, ɛː/, np.nèamh/ɲɛːv/ (niebo).
W języku gaelickimspółgłoski również dzielą się na „szerokie” (historyczniewelaryzowane) i „wąskie” (palatalizowane).W gaelickiem pisowni spółgłoska, lub zbitka spółgłosek, może znajdować się jedynie w otoczeniu liter oznaczających samogłoski z odpowiadającej jej grupy. Np. w wyrazielitreachadh zbitkatr jest w otoczeniu dwóch liter oznaczających samogłoski wąskie, zaśch dwóch liter oznaczających samogłoski szerokie. W języku szkockim reguła ta nazywa sięcaol ri caol agus leathann ri leathann („wąskie z wąskimi i szerokie z szerokimi”). Jest to tylko regułaortograficzna i często zdarza się, że obok siebie występują dwie lub trzy litery samogłoskowe, z których czyta się tylko jedną. Nieczytane litery samogłoskowe świadczą jednak o typie spółgłoski przy której stoją.
W szkockim gaelickimspółgłoski zwarte są domyślnie bezdźwięczne, litery b, d, g reprezentują bezprzydechowe spółgłoski lenis[p],[t̪],[k], podczas gdy litery p, t, c oznaczają spółgłoski fortis zprzydechem[pʰ],[t̪ʰ],[kʰ] na początku słowa ipreaspirowane [ʰp~xp], [ʰt̪~xt], [ʰk~xk] wwygłosie sylaby akcentowanej (siła preaspiracji zależy od dialektu), np. słowocat (kot) jest wymawiane[kʰaʰt̪],mac (syn) jest wymawiane[maxk].
Podobnie jak w pozostałych wyspiarskich językach celtyckich, istotnym zjawiskiem dla systemu spółgłosek w szkockim gaelickim jest zgramatykalizowanalenicja, polegająca na osłabieniu spółgłosek zwartych k g p b, oraz głoski m do odpowiadających immiejscem artykulacjispółgłosek szczelinowych /x ɣ f v/ i /v/ (historycznie /v/ i /f/ były realizowane jako dwuwargowe[β,ɸ]), spółgłosek d t do /ɣ x/ (historycznie wstaroirlandzkim były to[ð,θ]), s do /h/, oraz osłabieniu wymowy sonorantów l n r. Jak wspomniano wyżej, lenicja większości spółgłosek jest zapisywana za pomocą znaku h po spółgłosce podlegającej lenicji.
Poniższa tabela podsumowuje zapis i wymowę spółgłosek:
Spółgłoski wargowe/mpbfv/ nie posiadają fonemicznej różnicy między wartością wąską a szeroką, chociaż historycznie wąskie spółgłoski przed samogłoskami szerokimi przeszły w zbitkę spółgłoski wargowej i[j], np.beo/pjɔː/ (żywy) versusbeag/pek/ (mały). W identycznym kontekście występuje/hj/ jako wynik lenicji/tʲʰ/ i/ʃ/.
Lenicja nagłosowychsonorantów r, l, n nie jest zapisywana, jednak występuje w mowie, np.nead/ɲet/ (gniazdo) vsmo nead/mənet/ (moje gniazdo). W środku słowa i wygłosie sonoranty niepoddane lenicji zapisywane są podwójnie, np.bàrr/paːr/ (szczyt, wierzch) vsbàr/paːɾ/ (bar).
W języku gaelickim szkockim występuje typowy dlawyspiarskich języków celtyckich szyk zdaniaVSO. Np.Tha mi à Glaschu (Jestem z Glasgow). Wyjątek stanowią zdania pytające z zaimkami pytającymi, które wymagają umieszczenia orzeczenia wzdaniu zależnym, np.Dè an t-ainma th' ort? (Jak masz na imię?, dosłownieCo jest imieniem,które jest na tobie?).
Niektóreczasowniki mają osobne formy niezależne (stojące samodzielnie w zdaniach twierdzących) i zależne (występujące po niektórych partykułach). Np.:Tha Iseabail brèagha. (Izabela jest piękna), ale:Abheil Iseabail brèagha? (Czy Izabela jest piękna?, partykuła pytającaa, an, am wymaga formy zależnej),Chaneil Iseabail brèagha (Izabela nie jest piękna, partykuła przeczącacha(n) wymaga formy zależnej).
Czasowniki w formie twierdzącej lub przeczącej mogą stanowić też odpowiedź na pytanie ogólne (w języku gaelickim nie istnieją słowatak inie), na przykład:A bheil Iseabail brèagha? Tha/Chan eil (=Czy Izabela jest piękna? Tak/Nie)
Rzeczowniki w języku gaelickim mogą miećrodzaj męski lub żeński. Występują czteryprzypadki:mianownik (pełniący funkcję podmiotu oraz dopełnienia bliższego zdania – nie istnieje różnica między mianownikiem a biernikiem),dopełniacz,celownik (używany poprzyimkach) iwołacz. Istnieją dwieliczby:pojedyncza imnoga.Liczba mnoga tworzona jest najczęściej sufiksem-an, choć duża część rzeczowników męskich tworzy l. mnogą poprzez zwężenie końcowej spółgłoski, np.cat (kot), l. mn.cait, istnieją też rzeczowniki nieregularne.
W języku gaelickim istnieje tylkorodzajnik określony. Powoduje onlenicję rzeczowników rodzaju żeńskiego w mianowniku i wszystkich rzeczowników w celowniku.
Przymiotnik stoi zazwyczaj po rzeczowniku. Po rzeczownikach rodzaju żeńskiego przymiotniki ulegają lenicji. Przymiotniki jednosylabowe otrzymują w liczbie mnogiej końcówkę deklinacyjną.
Boyd Robertson, Ian Taylor: Gaelic. A complete course for beginners. London: Hodder Headline Plc, 1993, seria: Teach yourself. (ang.). Brak numerów stron w książce
Colin Mark: Gaelic Verbs: Systemised and Simplified. London: Steve Savage Publishers Ltd., 2006.ISBN 978-1-904246-13-8. (ang.). Brak numerów stron w książce
Donald MacAulay: Scottish Gaelic. W: Donald MacAulay: The Celtic Languages. Cambridge University Press, 1992.ISBN 0-521-23127-2. (ang.). Brak numerów stron w książce
