Zając bielak
| Lepus timidus[1] |
| Linnaeus, 1758[2] |
|
 |
| Systematyka |
| Domena | eukarionty |
|---|
| Królestwo | zwierzęta |
|---|
| Typ | strunowce |
|---|
| Podtyp | kręgowce |
|---|
| Gromada | ssaki |
|---|
| Podgromada | żyworodne |
|---|
| Infragromada | łożyskowce |
|---|
| Rząd | zajęczaki |
|---|
| Rodzina | zającowate |
|---|
| Rodzaj | zając |
|---|
| Gatunek | zając bielak |
|---|
| Synonimy |
|---|
- Lepus timidus alpinusErxleben, 1777[3]
- Lepus algidusPallas, 1778[4]
- Lepus borealisPallas, 1778[4]
- Lepus canescensNilsson, 1844[5]
|
|
| Podgatunki |
|---|
- L. t. timidusLinnaeus, 1758
- L. t. abeiKuroda, 1938[6]
- L. t. ainuBarrett-Hamilton, 1900
- L. t. bogitscheviKoljuschev, 1936
- L. t. gichiganusJ.A. Allen, 1903
- L. t. hibernicusBell, 1837
- L. t. kolymensisOgnev, 1922
- L. t. kozhevnikoviOgnev, 1929
- L. t. lugubrisKastschenko, 1899
- L. t. mordeniG G Goodwin, 1933
- L. t. oriiKuroda, 1928
- L. t. scoticusHilzheimer, 1906
- L. t. sibiricorumJohansen, 1923
- L. t. sylvaticusNilsson, 1831
- L. t. transbaikalicusOgnev, 1929
- L. t. varronisG.S. Miller, 1901
|
|
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[7] |
|
| Zasięg występowania |
Zasięg występowania |
|
|
|
Zając bielak[8][9] (Lepus timidus) –gatunekssaka zrodzinyzającowatych (Leporidae). Zamieszkuje on głównie północne rejonyEuropy iAzji. Okresowo zmienia ubarwienie.
Zając bielak zamieszkujekrainę palearktyczną od Skandynawii po Rosyjski Daleki Wschód, z wyjątkiem wschodniej częściPółwyspu Czukockiego na południe do krajów bałtyckich, wschodniej Polski, północnejUkrainy i na wschód doTienszanu,Ałtaju, północnej Mongolii, północno-zachodniej i północnej Chińskiej Republiki Ludowej (północny Sinciang, północna Mongolia Wewnętrzna, Heilongjiang) i górySichote-Aliń[10]. Izolowane populacje występują w Szkocji, Irlandii, Alpach, Sachalinie (Rosja), Hokkaido (Japonia) i na Wyspach Kurylskich[10].Podgatunek nominatywny został wprowadzony naWyspy Owcze (Dania), wyspy Szkocji i w częściAnglii[10]. Populacje wprowadzone naSpitsbergen nie przetrwały[10].
Zasięg występowania w zależności od podgatunku[10]:
- L. timidus timidus –Skandynawia na południe do 59°N, północnaRosja (na południe od 57°N do 58°N) na wschód odUralu,Estonia, być możePolska oraz góryAłtaj iBaita w północnymSinciang (Chińska Republika Ludowa); odSzwecji zasięg rozciąga się w strefach w których występująmieszańce z podgatunkiemsylvaticus do południowego wybrzeżaNorwegii i zachodniejŁotwy.
- L. timidus abei –Wyspy Kurylskie (Rosja).
- L. timidus ainu –Hokkaido (Japonia).
- L. timidus bogitschevi – półwysepTajmyr (Rosja).
- L. timidus gichiganus – środkowaJakucja,Kamczatka i wybrzeżeMorza Ochockiego (Rosja).
- L. timidus hibernicus –Irlandia.
- L. timidus kolymensis – północno-wschodniaSyberia (Rosja).
- L. timidus kozhevnikovi – środkowa Rosja od 57°N do 58°N, gdzie krzyżuje się z podgatunkiem nominatywnymtimidus na południe do 53°N; granica zachodnia niejasna.
- L. timidus lugubris – syberyjska część gór Ałtaj (Rosja).
- L. timidus mordeni –Rosyjski Daleki Wschód (dolina rzekiUssuri oraz dolny i środkowy bieg rzekiAmur) orazHeilongjiang (Chińska Republika Ludowa).
- L. timidus orii –Sachalin (Rosja).
- L. timidus scoticus –Szkocja.
- L. timidus sibiricorum – zachodnia i południowo-zachodnia Syberia (Rosja), północnyKazachstan i góry Tacheng w północnym Sinciang (Chińska Republika Ludowa).
- L. timidus sylvaticus – południowa Szwecja, z zasięgiem rozciągającym się w strefach w których występująmieszańce z podgatunkiem nominatywnymtimidus do południowego wybrzeża Norwegii i zachodniej Łotwy.
- L. timidus transbaikalicus – regionZabajkale we wschodniej Syberii (Rosja) i wschodniejMongolii Wewnętrznej (Chińska Republika Ludowa).
- L. timidus varronis – wysokie wzniesienia wAlpach, środkowa Europa.
Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1758 roku szwedzki przyrodnikKarol Linneusz nadając mu nazwęLepus timidus[2].Holotyppochodził z Europy[11].
Sześć populacjiL. timidus jest rozdzielonych geograficznie i na tyle odrębnych morfologicznie że można je traktować jako podgatunki (abei,ainu,hibernicus,orii,scoticus ivarronis)[10]. Ponieważ podział na podgatunki opiera się głównie na cechach umaszczenia, należy go uznać za wstępny[10]. Trzy badania analizujące geograficzne zróżnicowanie cech metrycznychczaszkiL. timidus wykazały zróżnicowanie klinalne, co podaje w wątpliwość celowość identyfikacji podgatunkówL. timidus[10]. Za pochodzeniem podgatunkówL. timidus w Europie zpanmiksyjnej populacji w okresiezlodowacenia północnopolskiego przemawiają analizy genetyczne[10].Krzyżowanie się międzyL. timidus iL. europaeus oraz międzyL. timidus iL. tolai jest rejestrowane w obszarach kontaktu między nimi[10]. Nie odnotowano krzyżowania się podgatunkówscoticus ihibernicus na wyspieMull, gdzie oba taksony zostały wprowadzone w latach sześćdziesiątych XX wieku[10]. AutorzyIllustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają szesnaściepodgatunków[10].
- Lepus:łac. lepusleporis „królik, zając”[12].
- timidus: łac.timidus „przerażony, bojaźliwy”, odtimere „bać się”[13].
- abei: prof.Yoshio Abe (1883–1945), japoński zoolog[14].
- ainu:Ajnowie lub Ajnosi, lud należący do paleoazjatyckiej grupy językowej; przybyły do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu.
- gichiganus: Gichiga (= Giżiga), obwód magadański, Rosja.
- hibernicus: łac.Hibernia lubIverna „Hibernia, Irlandia”[13].
- kolymensis: Kołyma, Jakuck, wschodnia Syberia, Rosja[13].
- lugubris: łac.lugubris „smutny, żałosny”, odlugere „opłakiwać”[13].
- orii: Hyojiro Orii (ok. 1883–1957), japoński kolekcjoner[15].
- scoticus: Szkocja, Wielka Brytania[13].
- sibiricorum: nowołac.Sibiricus „syberyjski”, odSibiria „Syberia”[13].
- sylvaticus: łac.silvaticus „z lasu, dziki”, odsilva „las”[13].
- transbaikalicus: Zabajkale, Rosja.
W lecie futro tego zająca na grzbiecie pokrywają brązowoszare cętki. Futro na zadzie jest czerniawe, a na szyi brązowe. Końce uszu są czarne. Dolna połowa ogona jest biała, a górna brązowawa. Zimą jego sierść jest cała biała. Palce stóp są długie i gęsto owłosione, a dzięki możliwości szerokiego rozpościerania ich mogą pełnić rolę rakiet śnieżnych. Przystosowane są doskonale do biegania po miękkim śniegu.
Długość ciała (bez ogona) 510–550 mm, długość ogona 59–65 mm, długość ucha 90–100 mm, długość tylnej stopy 159–165 mm; masa ciała 2,4–3,4 kg[16].
Bielak, podobnie jak inne zające, ratuje się przed drapieżnikami ucieczką. Nie kopie nor w ziemi, jak czynią to jego krewniacy –króliki. Żeruje głównie nocą, dzień spędzając na czuwaniu, ukryty w zaroślach. Jego naturalnymi wrogami są m.in.ryś,piesiec isowa śnieżna.
Spotkać go można głównie w lasach oraz w dolinach rzek, gdzie lubi przebywać w silnie zarośniętych krzewami i drzewami zaroślach, które zapewniają mu bezpieczne schronienie.
Na żer wychodzi zwykle nocą. Pokarm bielaka w lecie stanowią soczysta roślinność zielna, jagody i grzyby. W zimie natomiast odżywia się korzeniami, korą drzew oraz innym pokarmem roślinnym dostępnym zimą.
Okres rozrodu trwa od lutego-marca do września-października w zależności od stref klimatycznych. Ciąża trwa od 47 do 53 dni, średnio 50 dni. Przeciętna wielkość miotu u bielaka zawiera się w granicach 2-8, częściej 3-5. Młode rodzą się z otwartymi oczami, owłosione i od razu ruchliwe. Ssą matkę przez około 3 tygodnie. Po 10 dniach zaczynają żerować samodzielnie.Dojrzałość płciową osiągają w wieku 10-12 miesięcy. Fizjologiczna długość życia bielaka nie jest znana. Najstarszy zając znakowany w Szkocji miał 6 lat. Bielak wyprowadza w sezonie rozrodu od 1 do 3 miotów. Na terenach o łagodniejszym klimacie parkoty zaczynają się w lutym, a pierwszy miot przychodzi na świat w kwietniu. W wiosennym rozrodzie uczestniczą nie wszystkie samice. Drugi miot ma miejsce w czerwcu lub na początku lipca. W tym okresie ogół samic uczestniczy w rozrodzie. Jest to miot decydujący o wielkości przyrostu młodych w danym roku. W trzecim miocie uczestniczy niewielka liczba samic w populacji.
W Polsce objętyścisłą ochroną gatunkową[17].
- ↑Lepus timidus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑abC. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 57. (łac.).
- ↑J.Ch.P. Erxleben: Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cum synonymia et historia animalium: Classis I. Mammalia. Lipsiae: Impensis Weygandianis, 1777, s. 328. (łac.).
- ↑abP.S. Pallas: Novae species quadrupedun e Glirium ordine, cum illustrationibus variis complurium ex hoc ordine animalium. Erlangae: sumtu Wolfgangi Waltheri, 1778, s. 2. (łac.).
- ↑S. Nilsson. „Öfversigt af Finska vetenskaps-societetens förhandlingar”. 1, s. 133, 1844. (szw.).
- ↑N. Kuroda: A list of the Japonese mammals. Tokio: Herald Publication, Co., 1938, s. 42. (jap.).
- ↑A.T. Smith & C.H.A.T.S.& C.H. Johnston A.T. Smith & C.H.A.T.S.& C.H.,Lepus timidus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2019, wersja 2021-2 [dostęp 2021-09-27] (ang.).
- ↑W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 57.ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 424, seria: Mały słownik zoologiczny.ISBN 83-214-0637-8.
- ↑abcdefghijklC.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 2902.ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Species:Lepus (Lepus) timidus. [w:]Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-15].
- ↑T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 373, 1904. (ang.).
- ↑abcdefgThe Key to Scientific Names,J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billermanet al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
- ↑Beolens, Watkins i Grayson 2009 ↓, s. 1.
- ↑Beolens, Watkins i Grayson 2009 ↓, s. 300.
- ↑S. Schai-Braun & K. Hackländer: Family Leporidae (Hares and Rabbits). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 145–146.ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).
- ↑Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2014 r. poz. 1348)
- E. Fido-Drużyńska: Ssaki Polski. Atlas. Warszawa: Wyd. Szkolne i Ped., 1995.ISBN 83-02-04976-X. Brak numerów stron w książce
- B. Beolens, M. Watkins & M. Grayson: The Eponym Dictionary of Mammals. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2009, s. 1–567.ISBN 978-0-8018-9304-9. (ang.).
Identyfikatory zewnętrzne:
