Według danychGUS z 31 grudnia 2024 roku, miasto było zamieszkiwane przez 152 461 osób, co czyniło je wówczas 22. pod względem liczby ludności miastem w Polsce[2].
17 września 2012 Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 18dzielnic, które stanowią jednostki pomocnicze miasta[5]. 18 października 2021 powstały w Zabrzu 3 nowe dzielnice:Skłodowskiej-Curie,Poremba iŚródmieście[6].
Według danych GUS z 31 grudnia 2014 miasto miało 177 188 mieszkańców[7]. W 2018 miasto liczyło 173 784 mieszkańców[8]. Od 1991 liczba ludności Zabrza nieprzerwanie się zmniejsza.
W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.
Miasto znane jest również jako największe naGórnym Śląsku skupisko społecznościromskiej; w 2014 i 2018 roku zamieszkiwało je ok. 500 przedstawicieli tej narodowości. Cyganie w Zabrzu zasiedlają głównie kamienice przyul. Buchenwaldczyków oraz ul. Henryka Sienkiewicza[10][11][12].
Pomimo że Zabrze znajdowało się naZiemiach Odzyskanych, powojenna ludność miasta składała się w większości z autochtonów, gdyż na tym terenie dominowała liczebnie ludność etnicznie polsko-śląska, która po 1945 roku została pozytywniezweryfikowana narodowościowo i nie została wysiedlona. Była też duża grupa ludności polsko-śląskiej przybyłej do Zabrza z innych obszarów woj. katowickiego i z woj. opolskiego. Według prof. Leszka Kosińskiego struktura ludnościowa Zabrza w 1950 roku pod względem pochodzenia terytorialnego przedstawiała się następująco[13]:
NazwaZadbrze (Sadbre) oznacza osadę położoną za debrami, tj. dołami, gąszczem leśnym. Wyrazydebrz, gwarowedebr, debrze to „urwiste, zarosłe wzgórza, wśród, których płynie potok”[14][15] pochodzą odprasłowiańskiego*dъbrъ. Zobacz:Debrza. Przez uproszczenie Zadbrze → Zabrze można błędnie skojarzyć Zabrze z Zaborzem, jego dzielnicą, ta nazwa potwierdza tylko silne zalesienie tego terenu.Podobne pochodzenie mają nazwy rzek:Brda (wcześniej Dba ← Drba) iZbrzyca (←Dbrzyca) oraz nazwy miejscowe jak np.Zadebra,Debrzno[16].
W łacińskiej księdzeLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol.Księga uposażeńbiskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupaHenryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formieSadbre. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez późniejsze miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jakZaborze jakoSabors,Biskupice w formieByscupitz,Grzybowice we fragmencieGrzibonem solvitur decima more polonico orazRokitnicę we fragmencieRokytnicza in parte nostre dyocesis decima more polonico[17][18].
W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 weWrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecną, polską nazwąZabrze, która używana była również w języku niemieckim jako:Zabrze (wieś),Klein Zabrze (kolonia),Zabrze Bergmännisch (zakłady górnicze)[19]. Na wniosek rady gminy z 1914, pruskim dekretem królewskim z 21 lutego 1915, zmieniono nazwę miejscowości zZabrze naHindenburg, aby upamiętnić marszałkaPaula von Hindenburga, który z sukcesami walczył z wojskami rosyjskimi od początku I wojny światowej[20][21]. Od 12 kwietnia 1920, na wniosekMiędzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, posługiwano się oficjalnie nazwąZabrze (Hindenburg O.-S.)[22][23][24]. Po rozwiązaniu komisji w dniu 10 lipca 1922 powrócono do używania nazwyHindenburg O.-S., jako argumentację podając, iż decyzja komisji z 1920 nigdy nie została przekazana w sposób pisemny[23]. Urzędową nazwęZabrze przywrócono z dniem 1 grudnia 1945[25], co potwierdzono na szczeblu rządowym zarządzeniem z 7 maja 1946 (z mocą od 19 maja 1946)[26].
pierwsza wzmianka oBiskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza
25 marca – wystawienie przez księżnąkaliską Wiolę dokumentu, w którym zrzeka się na rzeczbiskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat zville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom (tj.wsi zwanejBiskupice kołoBytomia
1260 – rozszerzenie przezksięcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243. Obejmowało m.in. prawo do poszukiwania na tym terenierudsrebra iołowiu[27]. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic
1295–1305
pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre sive Cunczindorf, gdzieSadbre interpretowane jest jako miejsceza debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem;sive to łacińskie „albo”, aCunczindorf jest interpretowane jako „wieś Konradów”); w dokumencieRejestr Ujazdu częściLiber fundationis episcopatusWratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice,Zaborze,Grzybowice[14]
sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60łanów
1548 - biskup wrocławskiBaltazar von Promnitz wydał wNysie przywilej górniczy dla terenów Biskupic, Zabrza,Rudy iSośnicy, a prawo do wydobywaniarud w Biskupicach i okolicy (w tym i w Zabrzu) otrzymali bracia Mikołaj i Jan Birawscy[27].
1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założyłalodium z drewnianym dworem
1672 – Zabrze zamieszkiwało jedynie 34 gospodarzy[14]
1675 – nabycie dóbr zabrzańskich przez kanclerzaksięstwa opolsko-raciborskiego, barona Jerzego Welczka (Wilczka). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Bernhard III hrabia von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki
1731 – przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)
1743 – utworzenie w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska powiatu bytomskiego. W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice,Makoszowy,Mikulczyce,Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami
1749 – właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów
1769–1790 – właścicielem dóbr zabrzańskich jestMathias von Welczek(inne języki)[14] (Maciej Wilczek). W trakcie tzw.kolonizacji fryderycjańskiej założył on szereg nowych osad wokół Zabrza:Maciejów (od imienia założyciela),Dorota (od imienia jego żony) iPawłów (od imienia syna)[27]. W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następnie kolonia, nazywana początkowoSand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądźSchloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwęKlein Zabrze, czyliMałe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadęKończyce, nazwane tak od nazwy miejscowościKończyce Wielkie naŚląsku Cieszyńskim, skąd pochodzili przodkowie tej gałęziWilczków[27]. Następuje rozwój hutnictwa: w spisie 14wielkich pieców z odlewniami żeliwa na Górnym Śląsku, sporządzonym w 1774 r., figuruje również Zabrze[27].
według spisu z tego roku Zabrze obejmowało: majątek ziemski, kościół, szkołę, 34 chłopów, 6zagrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – łącznie 305 mieszkańców;Małe Zabrze: kolonię 12 zagród z 31 mieszkańcami; Zaborze: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 zagrodników, 14 pracowników najemnych
1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiejkopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln ton węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników
1797 – uruchomienie kopalniAmalia, zlikwidowanej na rzeczConcordii
1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącejKrólewską Hutę zGliwicami. Na odcinku odPoremby doMaciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności
1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej zOpola doŚwiętochłowic przezGliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek weWrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się wMysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstałdworzec kolejowy, wybudowany w polachMałego Zabrza, obecnie nieistniejący
1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa hutyDonnersmarcka
1852
uruchomienie fabryki kotłów Koetza
17 stycznia – wydanie przez władzerejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenieStarego Zabrza (stąd nazwaDonnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego
1873 – 27 marca król PrusWilhelm I podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery mniejsze powiaty, co doprowadziło do utworzeniepowiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych (11 962 ha) i zamieszkanego przez 38 981 mieszkańców[14]. W Zabrzu było 1117 domów
1874 – początek wydawania tygodnikaZabrzer Kreis Blatt (od stycznia)
1875 – próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się
1900–1906 – budowa drugiej państwowej kopalniDelbrück (od 1945KWK Makoszowy)
1905 – połączenie gminStare Zabrze,Małe Zabrze iDorota w jedną gminę Zabrze, liczącą 54 228 mieszkańców –największą wieś ówczesnej Europy[28]
1915
21 lutego – zmiana nazwy gminy Zabrze na Hindenburg. Nowa nazwa nawiązuje do nazwiska feldmarszałkaPaula von Hindenburga, dowódcy w zwycięskiejbitwie pod Tannenbergiem[29]. Od 1918 pełna nazwa toHindenburg O.S. (Oberschlesien) – dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniejGroß Friedrichsgraben I)
w koksowniJadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię
w lutym rozpoczęły się wywózki do obozów pracy i w głąb ZSRR. Wywieziono 8700 osób.
19 marca – przejęcie miasta przez administrację polską
1 grudnia – przywrócenie urzędowej nazwy miastaZabrze[25]
1945–1947 – napływ i osiedlanie się w Zabrzu Polaków wysiedlonych zKresów Wschodnich (m.in. z okolicLwowa iTarnopola orazWołynia), a także innych polskich osadników (m.in. z centralnej z Polski i Krakowskiego) oraz wysiedlenie większości zabrskich Niemców[35]
1948 (14 grudnia) – powstanie Klubu SportowegoGórnik Zabrze
1950
7 stycznia – powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego
wiosną nastąpiło powołanie do życia Filharmonii Górniczej Związku Zawodowego Górników
1951 (1 kwietnia) – włączenie w granice Zabrza miejscowości Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy i Pawłów
1971 (23 marca) – katastrofa w kopalniMikulczyce-Rokitnica w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników. Jeden z nich,Alojzy Piontek, został uratowany po siedmiu dniach
1976 – otwarcie hali widowiskowo-sportowej przy ul. Matejki. Liczba mieszkańców Zabrza wynosi 204 163 osoby[32]
1978 – 6 grudnia odbyła się uroczystości dekoracji miastaOrderem Sztandaru Pracy I klasy, przyznanego przez Radę Państwa w uznaniu zasług w walce o polskość śląskiej ziemi i w pracy dla socjalistycznej ojczyzny[38]
kopalnia „Guido” jako unikatowy, XIX-wieczny zabytek techniki górniczej na skalę europejską, została wyróżniona jako „punkt kotwiczny” na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH)[39]
26 lutego – rozpoczęcie wyburzania budynku Akademickiego centrum medycznego w Zabrzu
5 lutego – oficjalne otwarcie krytej pływalni Aquarius przy Al. Wojciecha Korfantego 18
27 maja – otwarcie Park Hotel Diament Zabrze przy ulicy 3-Maja 112a, obiektu spółki Hotele Diament S.A., pierwszego czterogwiazdkowego hotelu w mieście czasów nowożytnych
8 lipca – oddanie do użytku nowej siedziby Powiatowego Urzędu Pracy przy Pl. Krakowskim 9
14 sierpnia – zakończenie wyburzania budynku Akademickiego Centrum Medycznego w Zabrzu.
2016
21 lutego – po modernizacji stadionu im. Ernesta Polha (budowa trzech nowoczesnych trybun), udostępniono kibicom widownię, która może pomieścić 24,5 tys. widzów.
2018
14 września – uruchomiono po rewitalizacji Sztolnię Królowa Luiza – najdłuższy szlak wodny pod ziemią w Europie.
W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.
secesyjna kamienica z 1903 przy ulicy 3 Maja 38. Niegdyś znajdował się tu sklep mięsny z wnętrzem na planie nieregularnego wielokąta, z oddzielonym zapleczem. Wnętrze ozdobiono ceramicznymi płytkami o wzorach floralnych i geometrycznych, na jednym z wzorów przedstawiono głowę byka wkomponowaną we fryz[45]
Kościół pw. św. Jana Chrzciciela przy ul. Bytomskiej 37, wzniesiony w latach 1853–1858 w styluneogotyckim, znajduje się tam krypta z ciałami niektórych członków śląskiego rodu Bellestremów[46]
Pod koniec lipca 2015 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Zabrzu wynosiła ok. 6,3 tys. mieszkańców, co stanowistopę bezrobocia na poziomie 10,7% do aktywnych zawodowo[49].
Komunikację miejską w Zabrzu organizujeZarząd Transportu Metropolitalnego. Na terenie miasta działa lub przebiega 8 linii tramwajowe i autobusowe, w tym 4 metropolitalne (M1, M14, M16, M24).
Górnik Zabrze klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w ekstraklasie[67]
Gwarek Zabrze – klub piłkarski, dwukrotny mistrz Polski juniorów starszych (2003 i 2006) oraz mistrz juniorów młodszych (2002), utworzony został 12 czerwca 1974, poza drużynami w ligach juniorskich klub posiada drużynę seniorów występującą w sezonie 2025/2026 w klasie A[68]
Walka Zabrze - klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie A[69]
Sparta Zabrze - klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie okręgowej[70]
MKS Zabrze-Kończyce (Gazobudowa Zabrze) – klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie C[71]. Powstał w 1956 w Bytomiu pod nazwą „Lechia”. W 1958 klub przeniósł siedzibę do Zabrza i zmienił nazwę na Klub Sportowy „Gazobudowa”, a następnie został włączony do rozgrywek piłkarskiej C-klasy. Pierwsze mecze rozgrywane były na boisku „Linodrutu”, a następne na stadionie przy ul. Hagera w Zabrzu.
MKS Zaborze – klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie A[72]
Piast Pawłów – klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie C[73]
Stal Zabrze - klub piłkarski posiadający obecnie tylko drużyny młodzieżowe
Grzybowicki KS Zabrze (Społem Zabrze, do 1975 jako LZSGrzybowice[74] potem KS Zabrze-Grzybowice) – klub piłkarski grający obecnie w klasie B[75]
Quo Vadis Makoszowy – klub piłkarski grający w sezonie 2025/2026 w klasie B[76]
KKS Górnik Zabrze – klub piłki nożnej kobiet grający w sezonie 2025/2026 w III lidze[77]
SPR Górnik Zabrze – klub piłki ręcznej mężczyzn grający w sezonie 2025/2026 w I lidze[78]
10 zborów (Zabrze-Biskupice, Zabrze-Guido, Zabrze-Helenka, Zabrze-Mikulczyce, Zabrze-Południe, Zabrze-Północ, Zabrze-Rokietnica, Zabrze-Śródmieście, Zabrze-Wschód, Zabrze-Zachód) gromadzących się w trzechSalach Królestwa (ul. Jana Pyki 3A, ul. Rymera Józefa 38, ul. Żniwiarzy 2B)[89].
Zabrze jestmiastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Zabrzu 25 radnych[90]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym od sierpnia 2025 jestKamil Żbikowski.
↑Leszek Kosiński: Pochodzenie terytorialne ludności ziem zachodnich w 1950 r.. T. Zeszyt 2. Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Geografii, 1960, s. Tabela 1.
↑abcdefPiotrP.HnatyszynPiotrP.,PiotrP.MuschalikPiotrP.,Zabrze powroty/heimkehr/come backs, 2007, s. 7,ISBN 9789388427520.
↑DariuszD.WalerjańskiDariuszD.,Zabrze krok po kroku/step by step/Schritt für Schritt, Wydanie III uzupełnione, 2010, s. 7,ISBN 978-83-924037-6-0.
↑Stanisław Rospond,Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 70, 442.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_01.jpg)
.jpg)
