Wyspa Bożego Narodzenia (Terytorium Wyspy Bożego Narodzenia;ang.Christmas Island,Territory of Christmas Island;malajskiPulau Krismes,Wilayah Pulau Krismas;chiń. 圣诞岛 –Shèngdàn Dǎo, 圣诞岛领地 –Shèngdàn Dǎo Lǐngdì) –australijskieterytorium zależne składające się z wyspy o tej samej nazwie. Położone jest naOceanie Indyjskim, 380 km na południe odindonezyjskiej wyspyJawa. Geograficznie stanowi częśćAzji, jednak ze względu na obecną przynależność polityczną, terytorium to niekiedy jest zaliczane doOceanii (do 1958 roku również pod względem politycznym było terytorium azjatyckim).
Lokalną władzę na wyspie sprawuje dziewięcioosobowa Rada (Shire of Christmas Island), wybierana na czteroletnią kadencję w bezpośrednich wyborach. Część składu Rady (4 lub 5 członków) wymieniana jest co dwa lata.
Wyspa Bożego Narodzenia położona jest naOceanie Indyjskim, 380 km na południe odJawy i 2650 km na północny zachód odPerth. Od najbliższego wybrzeża Australii oddalona jest o 1565 km.
Stolicą terytorium jestFlying Fish Cove, zwane czasami równieżThe Settlement, czyli po prostuosiedle. Stolica Settlement, wraz z przyległymi osiedlami:Drumsite,Poon Saan,Silver City, położona jest w północno-wschodniej części wyspy i stanowi główne skupisko ludności terytorium. Na wschód od lotniska znajduje się niewielkie osiedle Waterfall, a na południu wyspy osiedle obsługujące kopalnię – South Point.
Wyspa jest nadwodną częścią, wysokiej na ok. 5000 m, podmorskiej góry, której szczyt ma postaćpłaskowyżu zajmującego całe wnętrze wyspy. Najwyższe wzniesienie toMurray Hill – 361 m n.p.m. Większość skał, z których zbudowany jest płaskowyż, stanowiąwapienie powstałe w wyniku osadzania się przez miliony latkoralowców. Widoczne są równieżskały wulkaniczne, z których zbudowany jest trzon wyspy.
Powierzchnia wyspy 135 km², linia brzegowa 139 km, urozmaicona jest trzema dużymi, nienazwanymi półwyspami. 80 km wybrzeża stanowiąklify, przeważnie osiągające 20 m wysokości, na wyspie jest również 13 plaż. Wyspę otacza wąski pasrafy koralowej.
Większość powierzchni pokrywawilgotny las równikowy, a 63% jej powierzchni zostało objęte ochroną jakoChristmas Island National Park.
Ze względu na późne zaludnienie wyspa ma bogatąflorę ifaunę. Występuje tu ok. 200 gatunków roślin kwitnących, w tym 25 gatunków drzew. Najbardziej znanym przedstawicielem lokalnej fauny jest czerwonykrab. Co roku w listopadzie odbywa się migracja krabów czerwonych, w której uczestniczy ok. 100 mln osobników. Poza krabem czerwonym występuje tu jeszcze 19 innych gatunków krabów, w tymkrab kokosowy. Wyspa jest również siedliskiem kilkudziesięciu gatunków ptaków, w tym kilkuendemicznych oraz kilku gatunków gadów. Na wyspie nie występują dziko żyjące ssaki.
Wyspa leży w strefieklimatu tropikalnego z temperaturami w dzień wahającymi się od 26 °C w najchłodniejszych miesiącach do 28 °C w najcieplejszych. Południowo-wschodnie wiatry wiejące przez cały rok powodują, że klimat jest łagodny. W wilgotnej porze roku, trwającej od listopada do kwietnia, zdarzają się sztormy. Roczna suma opadów wynosi 2000 mm.
Średnia temperatura i opady dla Wyspy Bożego Narodzenia
Pierwsze wzmianki o wyspie pojawiły się już w 1615 r., jednak dopiero w 1643 r. holenderski kapitan William Mynors dotarł do niej w dzieńBożego Narodzenia, nadając jej okolicznościową nazwę. Przez następne dwa stulecia Holendrzy nie wykazywali żadnego zainteresowania wyspą[6]. Dopiero w drugiej połowie XIX w. wyspę zaczęto odwiedzać częściej, dokonując jej eksploracji. W 1887 r. ekspedycja na statku „Egeria” przeprowadziła na wyspie wstępne badania geologiczne, przywożąc z niej próbkifosforytów[7].
W wyniku odkrycia tych złóż fosforytów, 6 czerwca 1888 r.Wielka Brytania anektowała wyspę. W roku następnym wyspa została wydzierżawiona na 10 lat rodzinieClunies-Ross, która od 1886 r. była posiadaczemWysp Kokosowych. Zbudowano wtedy pierwsze osiedle w zatoce Flying Fish (dzisiejszeFlying Fish Cove) oraz rozpoczęto wydobywanie fosforytów, do czego wykorzystano robotników sprowadzonych zSingapuru,Chin iMalezji – ich potomkowie stanowią obecnie większą część mieszkańców terytorium. Wybudowano także linię kolejową przez centralną część wysoczyzny, z Flying Fish Cove do kopalni w południowej części wyspy[7].
W 1899 wyspa została wydzierżawionaBritish Phosphate Company, a od 1900 weszła formalnie w skład brytyjskiej koloniiStraits Settlements (dzisiejszy Singapur i część Malezji).
31 marca 1942 wyspa została zajęta przez wojskajapońskie. Przed inwazją na wyspie znajdował się zaledwie 30-osobowy garnizon brytyjski, składający się w większości zpendżabskich (indyjskich) żołnierzy i kilku oficerów brytyjskich. Indyjscy żołnierze, wierząc w japońskąpropagandę twierdzącą, że Japonia walczy z Wielką Brytanią, aby uwolnić m.in. Indie zbrytyjskiego kolonializmu, wymordowali swoich oficerów i poddali wyspę Japończykom bez walki. Wyspa stała się następnie bazą dla japońskich lotów zwiadowczych nad Australię, miała być też ważnym elementem w planowanej inwazji na Australię. Wyspa została ponownie zajęta przez Brytyjczyków po zakończeniu wojny, w październiku 1945[8].
Po wojnie, przez rok, wyspa pozostała pod administracją wojskową, a następnie powróciła pod administrację kolonii Singapur (powstałej w wyniku zlikwidowania w 1946 kolonii Straits Settlements). W 1948 r. kopalnie fosforytów kupiły rządyAustralii iNowej Zelandii[7]. Gdy w 1958 r. Singapur uzyskał samodzielność, Wielka Brytania przekazała wyspę Australii i od tej pory stanowi onaterytorium zależne tego kraju[6]. W 1994 r. zostało przeprowadzone referendum niepodległościowe, w którym jednak większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem pod władzą Australii.
Wydobycie wysokogatunkowychfosforytów było przez długi czas jedynym rodzajem przemysłu na wyspie. Już w 1903 r. z odkrywkowych kopalni wydobyto ponad 70 tys. ton fosforytów, a w 10 lat później 150 tys. ton[6]. Dopiero po II wojnie światowej wydobycie w znacznym stopniu zmechanizowano, a produkcja wyraźnie wzrosła. Całą produkcję przewożono zbudowaną w 1914 r. linią kolejową długości 18 km dopirsu przeładunkowego we Flying Fish Cove, skąd transportem morskim trafiały do Australii, głównie do portu weFremantle. W 1961 r. produkcja wyniosła 600 tys. ton skał fosforytowych i dodatkowo ok. 70 tys. ton pyłu fosforytowego[6]. W roku 1978 wyspa wyeksportowała 1,1 mln skał fosforytowych do Australii i Nowej Zelandii oraz 130 tys. ton mączki fosforytowej do Singapuru[7].
Już z końcem lat 70. XX w. szacowano, że kopalnie, znajdujące się w południowej części wyspy, zapewnią wydobycie tylko na ok. 10 lat[7]. Zostały one zamknięte w 1987 r., lecz otworzono je ponownie w roku 1991. Obecnie dają one zajęcie 19% wszystkich zatrudnionych na wyspie i przynoszą 16% wpływów budżetowych, będąc najważniejszym źródłem dochodów terytorium.
W 2001 wybudowano tymczasowy ośrodek dla nielegalnych migrantów, którzy drogą morską próbują dotrzeć do Australii. Do 2007 ma być gotowy duży i nowoczesny ośrodek (Reception and Processing Centre), a prace związane z jego budową są, po wydobyciu fosforytów, najważniejszym źródłem dochodów wyspy.Ważnymi elementami budżetu wyspy jest transport, telekomunikacja i sektor rządowy (administracja, służba zdrowia, edukacja, policja i siły zbrojne – finansowane z budżetu Australii). Terytorium czerpie również dochód z emisjiznaczków pocztowych.
W ostatnich latach znaczenie zdobywa turystyka. Wyspa utrzymuje stałe połączenia lotnicze zPerth,Singapurem,Kuala Lumpur iWyspami Kokosowymi. W 1993 r. otwartokasyno, lecz ze względu na zbyt małe dochody zamknięto je w 1998. W 2001 rząd Australii zgodził się na utworzenie na wyspie komercyjnegocentrum lotów kosmicznych, lecz plany jego budowy nie wyszły poza wstępną fazę.
Na wyspie istnieje drobne rolnictwo ukierunkowane na rynek wewnętrzny. Uprawia się palmę kokosową, rośliny bulwiaste, warzywa i owoce. W niewielkim stopniu występuje również rybołówstwo.
Wyspa była pierwotnie niezamieszkana. Od początku wydobycia fosforytów oprócz nielicznego personelu administracyjno-inżynieryjnego, którymi byli Brytyjczycy, większość pracowników stanowili sprowadzeni z Singapuru chińscy i malajscy robotnicy. Z czasem, gdy warunki bytowe na wyspie stały się znośniejsze, posprowadzali oni tu rodziny i w 1961 r. spis ludności wykazał tu 3099 osób, w tym 2151 Chińczyków, 728 Malajów, 203 osoby pochodzenia europejskiego i 17 innych[6].W 1978 r. ludność wyspy liczyła 3094 osoby, z czego 1717 Chińczyków, 839 Malajów, 426 Europejczyków i 112 innych[7]. Poczynając od lat 80. liczba ta zaczęła systematycznie spadać. W 2010 roku szacunkowa liczba ludności wynosiła ok. 1400 osób, co daje gęstość zaludnienia 10,38 osób/km². Znaczną część ludności stanowią potomkowie robotników sprowadzanych zSingapuru,Chin iMalezji do pracy przy wydobywaniu fosforytów. Obecnie około 70% ludności stanowiąChińczycy, 20%Europejczycy, a 10%Malajowie[9].Językiem urzędowym jestangielski, lecz głównym językiem ludności pozostajechiński, a szeroko używanym jest równieżmalajski.
↑Państwoin statu nascendi;Palestyńskie Władze Narodowe to tymczasowa struktura zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę
_(Southeast_Asia_centered).svg)
