| Passer simplex[1] | |||
| (Lichtenstein, 1823) | |||
.jpg) Samiec,Maroko | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek | wróbel pustynny | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Podgatunki | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 Mapa występowania dwóch podgatunków wróbla pustynnego orazwróbla popielatego (P. zarudnyi) | |||
| |||
| |||
Wróbel pustynny (Passer simplex) – gatunek małego ptaka z rodzinywróbli (Passeridae). Występuje nieregularnie naSaharze, lecz zasięg jest słabo poznany, przedstawiciele gatunku podejmująnomadyczne wędrówki. Nie jest zagrożonywyginięciem.
Po raz pierwszy gatunek opisałMartin Lichtenstein w 1823.Holotyp pochodził zAmbukol[3] (Dongola,Sudan[4]). Przynajmniej w 1899 przechowywany był wMuzeum Historii Naturalnej w Berlinie[5]. Autor nadał nowemu gatunkowinazwęFringilla simplex[3]. Obecnie (2019)Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza wróbla pustynnego w rodzajuPasser. Wyróżnia 2 podgatunki[6], podobnie jak autorzyHBW[4]. Ich zasięg występowania i odrębność morfologiczna wymagają dalszych badań, gdyż osobniki o upierzeniu przypisywanym do danego podgatunku bywają znajdowane w niepasującym do dotychczas znanego zasięgu[7].
Dawniej za podgatunek wróbla pustynnego uznawany byłwróbel popielaty (P. zarudnyi)[4], opisany przezTeodora Pleskego w 1896[8]. W 2009 został wydzielony przez Kirwanaet al[7], w 2013 decyzję wsparli Sandsteret al[9]. Przedstawicieli tych dwóch gatunków odróżniają rozmiary ciała i upierzenie. Różnice te szczególnie są widoczne u samic, jako że u wróbli popielatychdymorfizm płciowy jest znacznie zredukowany[9]. SekwencjemtDNA przedstawicieli obydwu gatunków różnią się w 5%[10].
IOC wyróżnia następujące podgatunki[6]:
Długość ciała wynosi 13,5–15 cm, masa ciała 18–21 g[4]. Wymiary szczegółowe podane w milimetrach, bez uwzględnienia podgatunków, przedstawiono w poniższej tabeli[7].
| Płeć | n | Długość skrzydła | Długość ogona | Długość górnej krawędzi dzioba |
|---|---|---|---|---|
| Samce | 24 | 77,63 ± 2,19 | 57,19 ± 2,26 | 13,05 ± 0,59 |
| Samice | 20 | 73,68 ± 2,76 | 54,43 ± 1,83 | 12,54 ± 0,49 |
W upierzeniu widocznydymorfizm płciowy. U samca wierzch ciała jasny, żółtoszary,kuper ipokrywy nadogonowe kremowe.Kantarek czarny, podobnie jak obszar tuż za okiem. Policzki jasnopłowe, prawie białe. Czarny śliniak ciągnie się aż po pierś, gdzie rozszerza się na boki. Skrzydła czarno-szare z czernią nalotkach II rzędu i końcówkach lotek I rzędu oraz na środku skrzydła, co wyraźnie widać w locie. Obecne są również dwa białepaski skrzydłowe. Ogon szary. Dziób czarny w sezonie lęgowym, poza nim o barwie rogowej. U samicy wierzch ciała jest bardzo jasny, piaskowopłowy. Spód ciała białawy, nieco płowy. Skrzydła ubarwione jak wierzch ciała, jednak z popielatymi końcówkami I rzędu. Dziób jasnobrązowy[11] lub jasnożółty, niekiedy również ciemny[15].Tęczówka brązowa u ptaków obydwu płci[16]. Samce podgatunkuP. s. saharae według autora pierwszego opisu mają wyróżniać się znacznie ciemniejszym wierzchem ciała z brązowym nalotem, piaskowożółtym spodem ciała i mniej intensywną czernią wokół oka. Samice zaś opisano jako ogólnie ciemniejsze od tychpodgatunku nominatywnego, ze słabo zaznaczonym ciemnym rysunkiem na skrzydle[7].
Środowiskiem życia wróbli pustynnych sąwadi z drzewami i krzewami orazoazy, nie sama otwarta pustynia. Choć kojarzone z terenami piaszczystymi, nie występują naergach. W zamieszkiwanych przez nie dolinach rosną między innymiTamarix articulata,daktylowce właściwe (Phoenix dactylifera),Calligonum comosum,janowce retam (Raetama raetam) iAristida pungens. Pojawiają się też przy studniach i innych strukturach stworzonych przez ludzi. Na terenach bezdrzewnych widuje się jedynie pojedyncze pary[11].
Zwyczaje wróbli pustynnych są słabo poznane. W porównaniu do innych wróbli są mniej towarzyskie, być może wynika to z rzadkiego rozmieszczenia, które uniemożliwia tworzenie dużych stad. Pozasezonem lęgowym przeważnie widywane są w parach, niekiedy w małych grupach liczących do 10 osobników, a w bardziej sprzyjającym środowisku – do 50. Wróble pustynne chętnie schodzą na ziemię celem szukania pożywienia, poza tym większość czasu spędzają na drzewach. Odpoczywają grupowo w krzewach[11]. Czasem żerują wspólnie zwróblami zwyczajnymi (P. domesticus)[16]. Żywią się głównie nasionami pustynnych krzewów i mniejszych roślin, w tymtraw, między innymiPanicum turgidum,Aristida pungens[11]. Zjadają równieżbezkręgowce –gąsienice,ćmy,muchówki ipajęczaki[12].
Poruszają się skacząc, zostawiają ślady co około 15 cm. Skacząc przybierają pozycję dającą u obserwatora wrażenie stosunkowo długich nóg[15].
Przynajmniej do 1994 jedyne informacje o głosie wróbli pustynnych pochodziły wyłącznie z przygodnych obserwacji[16]. Podane zostały w transkrypcji angielskiej. Pieśń składa się z 7–10 świergoczących dźwięków, ma przypominać pieśńpliszki siwej (Motacilla alba). Po wysokim delikatnym dźwięku słyszalne są trzy miękkie, głębokie, przypominające głoswróbli zwyczajnych (P. domesticus). Zawołanie opisywano jako przypominające głos wróbla domowego lub głos ostrzegawczymazurka (P. montanus)[17], miększe i bardziej melodyjne niż uwróbla śródziemnomorskiego (P. hispaniolensis). W locie odzywają się cichym szczebiotem, miękkimjip podobnym do głosudzwońca zwyczajnego (Chloris chloris)[18]; inny autor również opisał głos w locie jako podobny do tego u dzwońca, lecz miększy[17]. Inni zaś opisywali wróble pustynne jako milczące[11] lub odzywające się nieprzykuwającymi uwagi głosami, jak przytłumionechu[15].
W północnej Afryce lęgi stwierdzano od marca do czerwca, w Nigrze i Mali – od maja do września, w Mauretanii – w lutym[11], w południowej części Sahary – od września do listopada[16]. Być może wróble pustynne wyprowadzają dwa lęgi w roku[4]. Gniazda zakładają w różnych zagłębieniach – w drzewach, opuszczonych budynkach, ścianach studni czy usypanych z kamieni piramidek służących jako punkty orientacyjne. Obydwa ptaki z pary biorą udział w budowie gniazda[11]. Dwie współczesne monografie poświęcone wróblom nie wspominają o wyglądzie gniazda wróbli pustynnych[11][19]. Informacje z początku XX wieku mówią o dużej, zwartej strukturze utworzonej ze źdźbełDesmostachya bipinnata, wełny i pierza[20]. Trzy zbadane gniazda miały kształt zbliżony do dzbana, przypominały gniazda niektórych wikłaczyPloceus. Z zewnątrz wyglądały na chaotycznie zbudowane z włókien kory daktylowców, fragmentów nasionAristida, skrawków papieru i sierści. Stwierdzono też długi fioletowy fragment włóczki pochodzący z odzieży. Wewnętrzna struktura gniazd była starannie upleciona z włókien kory. Wnętrze wyściełały bardzo delikatne włókna z kory i suche trawy z niewielką domieszką piór i sierści[12].
Zniesienie liczy od 2 do 5jaj[11][16]. Skorupka biała, pokryta różnorodnymi brązowymi i szarofioletowymi plamami. Wymiary 32 jaj należących doP. s. saharae: 18–21,3 na 13–16,3 mm, dla 6 jajP. s. simplex: 19,3–20,5 na 14,2–15 mm. Czas inkubacji jest nieznany[16]. W niektórych źródłach traktujących wróbla pustynnego i popielatego za jeden gatunek można odnaleźć informacje dotyczące wróbla popielatego jako odnoszące się do wróbla pustynnego bez wyraźnego zaznaczenia tego. Rozród wróbli pustynnych nie został jednak dobrze zbadany. Przez dawny brak rozróżnienia wróbli popielatych niektóre informacje na ich temat podawano jako dotyczące wróbli pustynnych. Biorąc pod uwagę konieczność ich wykluczenia przy używaniu starszych źródeł stwierdzić można, że przynajmniej do 1994[16][11] nie było żadnych dokładnych badań nad rozmnażaniem wróbli pustynnych. W Maroku obserwowano karmienie młodych przez obydwa ptaki z pary, przy czym w około ⅔ przypadków do młodych przylatywał samiec. Pisklęta otrzymywały bezkręgowce[12].
IUCN uznaje wróbla pustynnego zagatunek najmniejszej troski nieprzerwanie od 2012 (stan w 2019).BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za prawdopodobnie spadkowy. Uzasadnieniem jest niszczenie środowiska życia wróbli pustynnych, jednak nie podano szczegółów[21]. Są lokalnie pospolite, rzadsze we wschodniej części zasięgu. Nieregularne używanie danych miejsc gniazdowania utrudnia określenie trendu liczebności populacji[4].
