Wolnomularstwo,masoneria lubsztuka królewska – międzynarodowy ruch społeczny o charakterze dyskretnym, mający na celuduchowedoskonalenie człowieka ibraterstwa ludzi różnychreligii,narodowości i poglądów[1], ruch etyczny, głoszący osiągnięcie celu dzięki przekazywaniu na drodze inicjacyjnej szczególnej metody wewnętrznego i społecznego rozwoju[2]. Ruch ten charakteryzuje się istnieniemtrójkątów masońskich,lóż wolnomularskich,obediencji oraz rozbudowanejsymboliki irytuałów[1]. Masoneria obrosła licznymi legendami i bywa piętnowana przez rozmaite spiskowe teorie na swój temat. Nauka badająca historię wolnomularską i idee wolnomularskie nazywa sięmasonologią.
Wolnomularstwo nie jest jednąorganizacją, lecz swoistym nurtem wyznającym pewne przekonaniametafizyczne oraz dążącym do zmiany człowieka i społeczeństwa według zasad uznawanych przez masonów za ważne. Wolnomularstwo jest wewnętrznie bardzo zróżnicowane: tworzą je zarówno organizacje umiarkowanieliberalne,mistyczno-ezoteryczne, jak ikonserwatywno-tradycjonalistyczne. Nie można wskazać uznawanego przez wszystkich wolnomularzy kierowniczego centrum, choć istnieją wspólnefora,federacje, które jednak na ogół skupiają organizacje najbardziej do siebie zbliżone. Wspólnym ideowym łącznikiem wszystkich organizacji masońskich jest przekonanie o konieczności pracy nad wewnętrznym rozwojem człowieka i społeczeństw – według zasad bliskich temu ruchowi – orazimperatyw braterstwa – łączenia ponad podziałami (zwłaszcza religijnymi i politycznymi).
Nazwa wolnomularstwa znaczy tyle co wolne murarstwo. Słowo „murarz” i „mularz” były synonimami, jednak to drugie słowo wyszło z użycia[3]. Określenie odpowiada nazwom występującym w językach zachodnich, gdziemaçon,mason,maurer znaczą tyle comurarz. Określenie „masoneria” wywodzi się z języka angielskiegofree masons[4]. Po raz pierwszy terminfree masons użyty został w angielskim tekście z 1376 roku i oznaczał murarzy zorganizowanych w Londynie w bractwo.Etymologia słowa jest niejasna i pojawiają się różne opinie wyjaśniające jego pochodzenie. Według jednej z nich nazwa wywodzi się z francuskiego terminufrancs métiers („wolne zawody”), określenie oznaczało rzemieślników będących ludźmi wolnymi i cieszącymi się specjalnymi względami. Według innej hipotezy termin pochodzi od angielskich kamieniarzy obrabiającychfreestone (kamień dający się obrabiać dłutem)[4]. Człon „wolny” oznacza osobę niepodległą żadnemu panu, mogącą tym samym odbywać długie podróże, które poszerzają horyzonty. Określenie „sztuka królewska” dotyczy zaś w równym stopniuarchitektury, jak ialchemii.
Pierwsze samodzielne loże powstały pod koniec XVII wieku wSzkocji iAnglii[1][5]. Pierwsza Wielka Loża powstała wWielkiej Brytanii w londyńskiej gospodzie „Pod Jabłonią”[6] przez unifikację czterech lóż 24 czerwca 1717. W tym roku z inicjatywy Desaguliersa i Andersona (obaj byli pastorami) powstała Wielka Loża Londynu[7]. Od tego czasu 24 czerwca jest największym świętem wolnomularskim. Wkrótce potem James Anderson ułożył pierwszą konstytucję wolnomularską; ukazała się ona drukiem 17 stycznia 1723 roku. Masoneria skupiała wówczas przedstawicieli bogategomieszczaństwa iarystokracji, głoszących moralne doskonalenie człowieka oraz braterstwo ludzi bez względu na pochodzenie, stan społeczny,religię inarodowość. Pierwsi wolnomularze byli urzędnikami i duchownymi, potem byli to królowie i filozofowie, w tym na przykładMonteskiusz, twórca klasycznego trójpodziału władzy. Spośród pierwszych członków lóż można wymienićEliasa Ashmole’a iChristophera Wrena, budowniczegokatedry św. Pawła wLondynie. Wolnomularstwo było prześladowane przezInkwizycję wPortugalii, gdzie dotarło wraz z marynarzami angielskimi.
Wtedy istniały zantagonizowane ze sobą loże sprzyjająceoranżystom i sprzyjająceStuartom.
Organizacje wolnomularskie rozwijały się bardzo dynamicznie. Aby zainicjować nową lożę wymagane było od założycieli, aby wśród członków loży było przynajmniej siedmiu masonów zainicjowanych już wcześniej w jakiejś „loży doskonałej i sprawiedliwej”[4]. W ciągu kilku lat od powstania w 1717 roku Wielkiej Loży Londynu idee masońskie szybko zdobywały nowych sympatyków. We Francji pierwsza lożaAmitié et fraternité („Przyjaźń i braterstwo”) powstała już w 1721 roku. W 1728 roku pod patronatem Wielkiej Loży Londynu powstała loża wMadrycie, a rok później wGibraltarze. W 1729 roku powstała loża w Warszawie[8],New Jersey,Florencji oraz azjatyckiejBengalii. W 1733 roku powstała loża w Bostonie oraz Wielka Loża Stanu Massachusetts. Rok później, wówczas 28-letniBenjamin Franklin został wielkim mistrzem loży wPensylwanii. W latach trzydziestych loże powstawały w wielu włoskich miastach portowych jakNeapol,Livorno,Wenecja,Genua. Od 1735 roku istniała loża wRzymie, a od 1736 roku wGenewie. Pod koniec lat trzydziestych istniały loże w krajachLewantu, wKonstantynopolu,Smyrnie,Aleppo. W roku 1751 pod przywództwemLaurence’a Dermotta powstała kolejna Wielka Loża, nieuznająca konstytucji Andersona. Dermott opracował odrębną konstytucję. W 1773 utworzona została lożaWielki Wschód Francji skupiając w tym czasie wszystkie loże francuskie, dotąd rozproszone[7]. W 1776 roku sieć organizacyjna wolnomularstwa we Francji obejmowała 193 loże, w tym 34 w Paryżu (z czego 23 wśród wojska), dwa lata później już 218[4]. W 1789 we Francji i jej koloniach funkcjonowało nie mniej niż 700 lóż wolnomularskich[7]. W stworzonej przezrewolucję francuskąkonstytuancie zasiadło przeszło 300 masonów, natomiastJean Ousset naliczył ich 477[7].Król FrancjiLudwik XVI inicjowany do lożyTrois-Frères à l’Orient de la Cour, w czasie uroczystości pojednania z Paryżanami, trzy dni po zdobyciuBastylii został przywitany ceremonialnym wolnomularskimvoûte d’acier (skrzyżowanie szpad nad głową) naRatuszu w Paryżu[9].
Król-masonFryderyk II Wielki wprowadził w swoim państwie, jako drugi po króluDanii, powszechne nauczanie elementarne, co w późniejszym okresie przyczyniło się do gwałtownego rozwoju cywilizacyjnegoPrus. Również polscy masoni przyczynili się do rozwoju edukacji na ziemiach polskich. W roku 1816 wielki mistrz Wielkiego Wschodu PolskiegoStanisław Kostka Potocki wystarał się o pozwolenie na założenie państwowegoKrólewskiego Uniwersytetu Warszawskiego.
Przez wieki wolnomularstwo dzieliło się na różne odłamy: najważniejsza schizma nastąpiła, gdyGrand Orient de France w roku 1877 przestał wymagać od braci wiary wWielkiego Budowniczego Wszechświata. Dlatego wolnomularstwo dzieli się na konserwatywne – anglosaskie i liberalne – francuskie; później powstało również wolnomularstwo mistyczne, mieszane i murzyńskie. We Francji jedyną uznawaną przezWielką Zjednoczoną Lożę Anglii (UGLE) obediencją jestWielka Loża Narodowa Francji (GLNF). Swoiste bezorganizacyjne wolnomularstwo głosił wolnomularz i utopijny socjalistaHenri de Saint-Simon, którego dzieła wywarły silny wpływ na twórczośćAdama Mickiewicza, zwłaszcza III częśćDziadów. W młodości Mickiewicz zetknął się z przetłumaczonym wtedy na polski dziełem jezuityAugustina Barruela; organizacjafilomatów była zorganizowana na wzór wolnomularski.
W XIX wieku weFrancji i krajachkatolickich wolnomularstwo związane było z ruchami liberalnymi,antyklerykalnymi irepublikańskimi. We Francji wolnomularstwo sprzyjało zawszesekularyzacji, doprowadzając w 1905 roku, poprzez wypowiedzeniekonkordatu, do oddzielenia instytucjipaństwowych odkościelnych; dotyczy to przede wszystkim usunięcia wszystkich symboli religijnych z miejsc publicznych i ograniczenia czy wręcz wycofania nauczania religii w szkołach (obecnie ten zakaz objął także noszeniechust w urzędach państwowych i szkołach publicznych przez kobietymuzułmańskie). Wpływy masonerii spowodowały, że francuscy ministrowie spraw wewnętrznych i edukacji tradycyjnie są masonami. WeWłoszech wspierało ruch zjednoczeniowy (Risorgimento), co było sprzeczne z interesamipapiestwa. Podobnie antyklerykalny i republikański charakter miała masoneria hiszpańska.
W krajach katolickich iprawosławnych przynależność do masonerii była zakazana przez kościoły i często źle widziana przez państwo; loże były postrzegane jako potencjalne miejsca antyrządowych spisków i intryg, rozsiewające antypaństwowe doktryny światopoglądowegoliberalizmu,antyklerykalizmu irelatywizmu etycznego. Często stowarzyszenia wolnomularskie skupiały reformatorów lub konspiratorów, którzy wykorzystywali formułę pracy wolnomularskiej do utrzymywania swojej działalności w tajemnicy; w innych wypadkach loże masońskie miały charakter miejsca spotkań towarzyskich. W tych warunkach w kręgach kościelnych powstawały spiskowe teorie na temat celów organizacji masońskich: według jednej z popularniejszych była to szatańska organizacja, zmierzająca do zniszczenia Kościoła katolickiego i przekazania władzy nad światem w ręceAntychrysta. Masonerię wiązano także zŻydami, gdyż działała ona na rzeczemancypacji ludności żydowskiej. W krajachprotestanckich masoneria była ściśle związana z rządzącymi elitami: należeli do niej członkowie rodzin panujących, dostojnicy kościelni, wysocy urzędnicy, a przynależność do masonerii ułatwiała karierę; w tych krajach też przynależność do masonerii stała się zjawiskiem masowym.
W większości krajów Europy Środkowo-Wschodniej loże narodowe zaczęły powstawać dopiero w XX wieku, wcześniej bowiem te kraje znajdowały się w strefie wpływów tureckich i rosyjskich, gdzie działalność masonerii była zakazana. Swoje struktury rozwijało tam przede wszystkim od lat dziewięćdziesiątych wolnomularstwo regularne o rodowodzie anglosaskim. WRosji działało wiele lóż „dzikich” (nieregularnych).
W systemachtotalitarnych (stalinizm,faszyzm inarodowy socjalizm) działalność masonerii była zakazana. W III Rzeszy zakaz działalności tego ruchu został wydany 17 marca 1935 i objął około 60 tys. członków. Jedynym krajem obozu socjalistycznego, w którym działalność masonerii nie została zdelegalizowana jestKuba.[potrzebny przypis]
Dzisiaj na świecie najwięcej wolnomularzy żyje wStanach Zjednoczonych (ok. 2 mln),Wielkiej Brytanii (ok. 500 tys.)[potrzebny przypis],Francji (ok. 120 tys.) Proporcjonalnie do liczby mieszkańców stosunkowo dużo masonów jest w krajach skandynawskich (w czteromilionowejNorwegii ok. 14 tys., w trzystutysięcznejIslandii ponad 3 tys., podczas gdy w 80-milionowychNiemczech tylko ok. 13 tys.). Liczba wolnomularzy współcześnie maleje, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, gdzie do niedawna był to ruch masowy. Do czasów zakazania przezIII Rzeszę działalności wszelkich lóż liczna i silna była masoneria niemiecka. WHolandii,Włoszech iHiszpanii jest ich kilka tysięcy. Masoneria istnieje także wJaponii. WQuebecu działa zaledwie kilka lóż powiązanych z Wielkim Wschodem Francji, działają natomiast francuskojęzyczne loże regularne i lożeRytu Memphis-Misraim[17].
IV Międzynarodówka (trockiści) zakazała swoim członkom wstępowania do wolnomularstwa uważając, że jest ono związane z warstwami posiadającymi. Loże nie mogły działać oficjalnie w krajach bloku wschodniego. Jednak w zachodniej Europie zdarzali się wśród komunistów masoni, zwłaszcza wPCF,Gilles Marcel Cachin redaktor naczelny pisma tej partii (L’Humanité –pol. Humanizm) był masonem. Wiele partii komunistycznych i socjalistycznych wydało własne zakazy przystępowania do lóż swoim członkom.Karol Marks iFryderyk Engels zachęcali robotników do czytania dzieł masonaVoltaire’a, był on także jednym z najwyżej cenionych filozofów wZwiązku Radzieckim. W rozdziale dziesiątym tomu IIIKapitału Karol Marks porównuje solidarność kapitalistów, w wyzyskiwaniu klasy robotniczej, do solidarności masonów.Eugène Pottier (autor socjalistycznejMiędzynarodówki) był masonem i jego pieśń była od 1917 do 1944 rokuhymnem Rosji Sowieckiej i Związku Sowieckiego. Oficjalny stosunek komunistów do masonerii był jednak negatywny, o czym najlepiej świadczy definicja z Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej z 1954 r. opisująca wolnomularstwo jako skrajnie reakcyjną organizację: „[…] w dobie obecnej Masoneria to w krajach kapitalistycznych jeden z najreakcyjniejszych ruchów i jest najbardziej rozpowszechniony w USA, gdzie znajduje się jego centrum organizacyjne”[18].
Pierwsząpolskąlożą masońską było założone w 1721 wWarszawieCzerwone Bractwo (fr.la Confrérie Rouge), pozostające pod wpływem wolnomularstwajakobickiego, loża ta jednak szybko się rozpadła. W 1734 roku wolnomularstwo zostało zakazane w Polsce[20]. Około roku 1743 powstały loże wWiśniowcu iDukli założone przez Mniszchów i używające rytuału symbolicznego angielskiego. W 1744 roku powstała w Warszawie lożaTowarzystwo trzech braci, która odbywała swoje prace w języku francuskim (na jej czele stał m.in.Franciszek Longchamps de Bérier). Po wydaniu 17 maja 1751 roku przez Benedykta XIV bulli potępiającej masonów loża ta przestała funkcjonować. Swoją działalność wznowiła w 1757 roku. Również lwowska lożaŚwiątynia trzech bogiń powstała w 1747 roku (współtwórcą był wspomniany Franciszek Longchamps de Bérier) szybko, na skutek działań duchowieństwa, przestała funkcjonować jawnie[21]. 30 maja 1751 roku powstała gdańska lożaTrzech pionów wzorująca się na berlińskiej lożyTrzech globów. 18 stycznia 1767 z inicjatywyAugusta Fryderyka Moszyńskiego powstała lożaCnotliwy Sarmata, przekształcona we wrześniu 1768 w Wielką Lożę Cnotliwy Sarmata w Warszawie. W 1780 loże polskie i litewskie połączyły się w lożęKatarzyny pod Gwiazdą Północną, która w roku 1781 weszła w skład utworzonej na podstawie konstytucji Jamesa AndersonaWielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polski.
26 lutego 1784 został ogłoszonyAkt ogłoszenia i ustawy Wielkiego Wschodu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego – pierwsza konstytucja polskiej masonerii, obowiązującą do 1821 roku.
Za czasówKsięstwa Warszawskiego wolnomularstwo znajdowało się pod opiekąNapoleona I, zaś w czasachKrólestwa Polskiego pod opiekąAleksandra I. Masoni przyczynili się wówczas – z jednej strony – do rozwoju oświaty, ale także do likwidacji wielu zakonów, co spowodowało wzmocnienie antymasońskich resentymentów. Czołowym działaczem wolnomularskim byłStanisław Kostka Potocki. Choć centrum życia wolnomularskiego pozostawała Warszawa to już w 1811 powstała w Płocku konkurencyjna dla tego ośrodka Wielka kapitulna Loża Matka „Szczere Połączenie”, która konkurowała o zwierzchnictwo nad wszystkimi lożami w Kraju[23]. W Królestwie Polskim wolnomularstwo było ruchem legalnym, wspieranym przez władze, do 1821 roku działały 34 loże. Prawie 50% generałówpowstania listopadowego działało w masonerii[24]. Wielu wolnomularzy brało udział w powołaniuUniwersytetu Warszawskiego. W latach 1817–1821 58,4% profesorów tej uczelni należało do lóż wolnomularskich, w tym jej pierwszy rektorWojciech Szweykowski[25]. W 1821 masoneria została zakazana w Królestwie Polskim, a w 1822 r. wcesarstwie rosyjskim. Niewielkie nielegalny grupy nie przejawiały na tych terenach silniejszej aktywności, w Poznańskiem i na Pomorzu, legalne wolnomularstwo stopniowo uległo w drugiej połowie XIX wieku całkowitej germanizacji[20]. Obecny hymn PolskiMazurek Dąbrowskiego zawiera w nazwie nazwisko wolnomularzaHenryka Dąbrowskiego[26].
Nowoczesne wolnomularstwo podjęło działalność w Polsce na początku XX stulecia, najwcześniej w Królestwie Polskim (porewolucji 1905–1907), skupiając głównie czołówkę inteligencji; przeciwne reliktom feudalnym, ale i rewolucjiproletariackiej, występowało wówczas za niepodległością Polski i pewnymi przemianami społecznymi, wysuwając jednak na czoło zadania moralnego przekształcenia społeczeństwa[20].
Jednym ze zwolenników odzyskania przez Polskę niepodległości był wolnomularz i prezydent Stanów ZjednoczonychWoodrow Wilson. W dwudziestoleciu międzywojennym masoneria skupiała część polskiej inteligencji. Spośród sześciu wielkich mistrzów Wielkiego Wschodu dwudziestolecia międzywojennego, trzech było psychiatrami:Rafał Radziwiłłowicz,Jan Mazurkiewicz iWitold Łuniewski. Pierwszy prezydent PolskiGabriel Narutowicz był wolnomularzem. Reaktywowany w 1920 zakon w większości poparłJózefa Piłsudskiego, a sam Naczelnik Państwa wspierał ruch i nakłaniał ludzi ze swego otoczenia do wstępowania do masonerii. Według niektórych źródeł WLNP brała udział w przygotowaniuzamachu majowego[27]. W listopadzie 1926 rokuprymas PolskiAugust Hlond uzasadniał konieczność walki z wolnomularstwem w Polsce, podnosząc argumenty, że poza wrogością do chrześcijaństwa,masoneria to konspiracja zagraniczna, której na Polsce nic nie zależy, ale która potężnej Polski nie chce[28]. W 1938 roku rozpętała się kampania antymasońska, w której zasłynął m.in. były premier i ex-wolnomularzLeon Kozłowski[29]. Ostatecznie jesienią tego roku dekretem prezydenta RPIgnacego Mościckiego, nastąpiło rozwiązanie wszystkich stowarzyszeń masońskich w Polsce[30][31][32]. W tym celu władze bezpieczeństwa dokonywały szereg rewizji oraz dokonywały likwidacji istniejących lóż[33]. Pojedyncze loże działały jednak w konspiracji.
Fajka z symbolami masońskimi XVIII w., okolice Gdańska
W okresie powojennym loże praktycznie nie istniały, a mimo tego problem „masonerii” cały czas pozostawał w zakresie zainteresowań aparatu bezpieczeństwa[34]. Pojedyncze osoby, spotykające się konspiracyjnie i sympatyzujące z ideami masońskimi, nie miały żadnego wpływu na rozwój wydarzeń. Idee masońskie nie znajdowały żadnego poparcia ani w ideologii komunistycznej, ani w kręgach opozycji katolickiej, ani w bardziej lewicowych kręgach opozycji. Nie miały też żadnego wpływu na dzieje„Solidarności” oraz wydarzenia 1989 roku.
W Polsce żyje dzisiaj ok. 1500 wolnomularzy różnych obediencji. Najwięcej lóż działa wWarszawie, w innych miastach pojedyncze (wBydgoszczy,Poznaniu,Krakowie,Katowicach,Toruniu,Lublinie iGdańsku). Polscy masoni to przeważnie drobni przedsiębiorcy i przedstawiciele szeroko pojętej inteligencji.
Dyplom jednego z nadań Złotego Pióra „Wolnomularza Polskiego” z uzasadnieniem
Począwszy od lat 90. XX w.Warszawie ukazywały się dwa pisma wolnomularskie:Ars Regia iWolnomularz Polski. To drugie od2006 przyznawało nagrodę „Złote pióro Wolnomularza Polskiego”, będącą wyróżnieniem dla najlepszego autora piszącego na temat masonerii[37].
6 lutego 1997 posełJan Skrobisz zwrócił się do Ministra Spraw Wewnętrznych i AdministracjiLeszka Millera z prośbą o wyjaśnienie sytuacji prawnej działających w Polsce lóż masońskich podporządkowanychWielkiemu Wschodowi Francji[39].
W wieku XIX daje się zauważyć dość silne zaangażowanie polskich przymusowych emigrantów politycznych w wolnomularskich strukturach państw zachodnich. Jest to szczególnie widoczne w dwóch fazach – po zakazie działalności masonerii w 1821 i po upadku powstania styczniowego[40]. Jednakże niezależnie od tego zaangażowania Polaków na kontynencie europejskim warto podkreślić ich aktywny udział w tworzenie się struktur wolnomularstwa w USA. Na szczególną uwagę zasługuje ich aktywność w budowaniu zreformowanej „The American Masonic Federation” Matthew McBlain Thomsona mającą być „odrębną od wpływowych i cieszących się autorytetem Wielkich Lóż poszczególnych stanów”. W ramach tej struktury istniała m.in. cała struktura polskich lóż w stanach Illinois, Michigan Ohio i Nowy Jork[41]. Odrębną historię stanowią losy działającej po wybuchu II wojny światowej w Paryżu polskiej loży „Kopernik” która w okresie PRL wspierała struktury podziemnego wolnomularstwa w kraju[42].
Początek pisanej i względnie pewnej historii wolnomularstwa wiąże się z epokąoświecenia; istnieje jednak szereg wolnomularskich legend, które nadają historii wolnomularskiej romantyczności i starożytnego pochodzenia. Patronem masonerii jestHiram Abiff, budowniczyŚwiątyniSalomona, który został zamordowany przez nieuczciwych czeladników, ponieważ nie chciał wyjawić najistotniejszego sekretu mistrza masońskiego, którym jestGrand Masonic Word, niewypowiedzialne imię Boga[43]. Według nauk okultystycznych, imię ducha jest kluczem do władzy nad nim. Hiram Abiff jako jedyny na świecie znał ten sekret. Po odnalezieniu grobu Hirama pozostali mistrzowie masońscyw obawie, że Hyram wyjawił słowo mistrzów umówili się, iż pierwsze słowo, powiedziane podczas wyjmowania ciała, będzie nowym słowem mistrzów. Jakoz jeden z mistrzów, podnosząc ciało rzekł „Macbenac”, co znaczy ciało odchodzi od kości. Macbenac odtąd zostało słowem mistrzów[44]. Masoneria odwołuje się do podań o budowniczychpiramid starożytnych ikatedr gotyckich, nosicieli niezwykłej wiedzy i umiejętności architektonicznych, które pozwalały im wznosić potężne budowle w czasach, gdy większość społeczeństwa była niepiśmienna. Masoni uważają za masonów takżeAdama, pierwszego człowieka, iNoego, budowniczego biblijnejarki. Według tej tradycji razem z wiedzą geometryczno-architektoniczną przekazywana była także tajemna doktryna metafizyczno-etyczna o Wielkim Budowniczym Wszechświata (zwanym też Wielkim Geometrą). Masonem miał być równieżAbraham, gdy przybył do Egiptu wraz z żoną, przekazał Egipcjanom ogrom wiedzy oraz wykształcił bardzo zdolnego ucznia o imieniuEuklides. To właśnie on miał stworzyć podstawy postępowania mularzy. Według jednej z tradycji, pierwszym masonem miał byćKain.James Anderson za pierwszych masonów uważa synówLamacha[4], o których wspomina Biblia. Mieli oni odkryć założenia wszystkich nauk i spisać je na dwóch kamiennych kolumnach, aby mogły przetrwaćPotop. Odczytane przezHermesa Trismegistosa (legendarnego twórcę alchemii), przekazane zostały innym. Wiedza ta miała posłużyć zbudowaniu wieżyBabel. Inna legenda wspomina o króluNemrodzie, który był wielkim mularzem i postanowił zbudować miastoNiniwę, a w tym celu przekazał swoją wiedzę trzydziestu robotnikom, również mularzom. RównieżJezus Chrystus miał być wtajemniczony w sztukę wolnomularstwa, lecz miał odmówić mistrzostwa w starożytnej masonerii[4]. Początki wolnomularstwa wiązane są również z zakładaniem przezNumę pierwszych korporacji robotniczych które wraz z wycofaniem się Rzymian z terenów brytyjskich musiały przekształcać się w różnego rodzaju bractwa rzemieślnicze. W średniowieczu nosicielami tej wiedzy miały być cechowe organizacje wolnych murarzy (stąd nazwa), później określane „jako wolnomularstwo operatywne”, którego współczesnymi przedstawicielami byliby zwykli, wykwalifikowani architekci i murarze; cechy takie istniały w całej średniowiecznej Europie, w której budowano katedry gotyckie. Bractwa zakładane były w celu zachowania tajemnicy rzemiosła, omawiania problemów zawodowych, dzielenia się doświadczeniami w miejscach najczęściej zwanych Lożą. Spełniały one również funkcję szkoły dla nowicjuszy i miejsce spotkań towarzyskich. W loży zbierano się również na uroczyste święta jak np. dzień św. Jana Ewangelisty (27 XII) lub czterech budowlanych rzeźbiarzy – męczenników (8 XI)[4]. Z upływem czasu gdy sztuka murarska stawała się coraz bardziej dostępna, bractwa traciły na znaczeniu, ale proces ten zachodził powoli. Wśród 40 członków loży w Aberdeen w 1670 roku byli również adwokaci, chirurdzy i kupcy, a np. Loża św. Pawła z Londynu dopiero w 1703 umożliwiła wtajemniczanie innych ludzi niż budowlańcy. Prawdopodobnie, na powstanie masonerii duży wpływ miał angielski cech budowniczych, który w XVI wieku przyjął nazwę „Bractwa wolnych mularzy”. W XVII wieku stracił na znaczeniu i aby przetrwać przyjął członków nie związanych z budownictwem, stąd zmienił nazwę na „Bractwo mularzy wolnych i przybranych”[7]. Wolnomularstwo spekulatywne (tworzone przez hermetyków i filozofów), czyli właściwa masoneria, miała powstać z zetknięcia wolnomularstwa operatywnego i nauki, takich jakRobert Fludd[45],różokrzyżowców (Christian Rosenkreuz), których nauki mają początek w pismach NiemcaJohanna Valentina Andreae, za sprawą tegoż ma ono związki także ze starożytną wiedzą tajemną, na przykład zpitagoreizmem. Pewne symbole i nauki wolnomularskie pochodzą także z filozoficznejalchemii. Niektóre legendy wskazują na związki wolnomularstwa z zakonemtemplariuszy. HistorykJohn Robinson w dzieleZrodzeni z krwi twierdzi, że wolnomularstwo może wywodzić się faktycznie od tego zakonu; część zakonników przedostała się z Francji do Anglii i tam, poprzysiągłszy zemstę papieżowi, w ukryciu przekazywała swoje sekrety, aż w XVIII wieku mogła wreszcie bez przeszkód się ujawnić. Większość terminologii wolnomularskiej ma pochodzenie starofrancuskie i została przez angielszczyznę przejęta. Jedna z legend podaje, że w dniu spalenia na stosie mistrza templariuszyJakuba de Molay kilku wtajemniczonych, przebranych na mularzy przyszło zebrać jego prochy i przysięgło zemstę katom. Rocznica śmierci wielkiego mistrza obchodzona jest w lożach[4]. Zemsta miała się dokonać poprzez ścięcieLudwika XVI w dawnejtwierdzy templariuszy. Pierwsza wzmianka o templariuszach złączonych z wolnomularstwem pochodzi z protokołów loży „Kapituła Sklepienia Królewskiego w. Andrzeja” zBostonu z 1769 roku Wielka Loża w Yorku usankcjonowała w 1780 roku stopień „rycerza templariusza”. Wielu masonów zaprzecza pochodzeniu wolnomularstwa od templariuszy. Dał temu wyraz Konwent z Wilhelmsbad z 1782 roku orzekając, że wolnomularstwo szkockie nie jest kontynuacją tradycji Zakonu. Mimo to powstają organizacje para-masońskie odwołujące się do tradycji templariuszy np.Zakon Wschodnich Templariuszy, którego propagatorem byłAleister Crowley, szef sekcji brytyjskiej, który przybrał imięBaphometa. Jest to imię bożka jakiemu miał oddawać cześćJakub de Molay wraz z templariuszami. WedługKabały imię toakrostych czytany wspak, oznaczający „opat świątyni pokoju wszechludzkości” (łac.templi omnium hominum pacis abbis).
Masoneria stworzyła systemwtajemniczeń (stopni), których przejście wiąże się zalegorycznym poznawaniem prawdmetafizycznych imoralnych[1]. Podstawowe stopnie inicjacji masońskiej (tzw. masonerii błękitnej) to uczeń, czeladnik i mistrz.
Masoneria wykształciła skomplikowaneobrządki wywodzące się z obrządku stosowanego w lożach średniowiecznych wolnomularzy operatywnych, wzbogaconego o współczesne elementy. Należą do nich:
podniesienia kandydata do odpowiedniego poziomu wtajemniczenia. W czasie wypełniania tego obrządku adeptowi zdradzane są pewne tajemnice oraz przekazywane słowa konieczne do komunikacji między braćmi oraz gesty pozwalające ich rozpoznać. W czasie inicjacji adept składa także przysięgę, w której zobowiązuje się zachować w tajemnicy wszelkie informacje uzyskane w loży. W czasie przysięgi opisuje się także rodzaj kary, jaka ma go spotkać w wypadku naruszenia. Jest to element tradycji a kary mają charakter symboliczny.
Loże
Miejsce spotkań lóż liberalnych w WarszawieMiejsce spotkań lóż liberalnych w WarszawieWnętrze loży masońskiej, tutaj wMontrealu wQuebecuWnętrze loży we WłoszechKrzesło mistrzaWnętrze loży masońskiej podczas publicznej prezentacji, sala żydowska, na obrazie widoczny królSalomon, za którego panowania zbudowano Świątynię Jerozolimską.Wnętrze loży w USAWnętrze loży w Holandii
Rytuały masońskie mają umacniać braterską więź, poczucie wspólnoty i tożsamości, a także wprowadzać odpowiednią podniosłą atmosferę sprzyjającą refleksji. Podczas prac wolnomularze noszą białe rękawiczki i fartuszki (kobiety – suknie).Kontrowersje wzbudza jednak symbolika wtajemniczenia (33 stopnia), według byłego masona dr. Maurice’e Caillete, przy inicjacji 33 (najwyższego) stopnia, osoba przechodząca inicjację depcze w piachutiarę papieską[46].
Językiem prac lożowych w Polsce jestjęzyk polski. W XVIII i XIX wieku bardzo często na całym świecie używanofrancuskiego, na początku XX wieku eksperymentalnie wSzwajcarii wprowadzanoesperanto podczas spotkań międzynarodowych.
Symbolika masonerii odwołuje się do „budowania” jako obowiązku i zadania masona, stąd symboliczne znaczenie mają instrumenty dawnych murarzy:węgielnica,kielnia, fartuch,pion i młotek. Jednocześnie mason uważa się za kamień, który wymaga obróbki i uszlachetnienia. Symbolika masońska czerpie także z tradycjiróżokrzyżowców, a za ich pośrednictwem z symbolikialchemicznej. Jeszcze inne symbole pochodzą ze starożytnychmisteriów inicjacyjnych, zwłaszcza egipskich ieleuzyjskich oraz mitów solarnych i pitagorejskich. Duża część symboliki ma pochodzeniechrześcijańskie ignostyczne; wreszcie niektóre symbole są zapożyczeniami z symboliki rycerskiej.
Symbole w masonerii są pojmowane jako znaki w wymiarze intelektualno-duchowym, a nie religijno-okultystycznym. Symbolika wolnomularska nie jest jednoznaczna i może podlegać interpretacjom samych wolnomularzy.
Herb Gdańska oraz wolnomularskie insygnia: cyrkiel i węgielnica na kamienicy przy ul. Tuwima 30 w Gdańsku
Do stałych symboli większości rytów masońskich należą:
Cyrkiel – symbol mądrości, wiedzy, rozumu, twórczych i aktywnych sił Boga i człowieka. Łącząc w sobie okrąg, czyli nieskończoność i punkt – początek, symbolizuje absolut. Obok węgielnicy i Biblii jest jednym z tzw. Wielkich Świateł w loży.
Węgielnica – symbolizuje równowagę i szczerość, w rycie szkockim w połączeniu z cyrklem symbolizuje siły pasywne (podczas gdy cyrkiel ma symbolizować siły aktywne).
Świątynia Salomona – symbol dążenia do zjednoczenia ludzkości. Jej zadaniem jest przygotowanie całej ludzkości, symbolizuje doskonałość, całą masonerię.
Trzy kolumny architektoniczne (również liczba trzy) – symbolizują zasadę trzech wartości:wiedzy,piękna i siły.
Wschód (Orient) – święty kierunek masonerii – nawiązanie do miejsca występowaniaErec Izrael. W masonerii wszystkie wydarzenia dzieją się na Wschodzie czegoś: stąd – Wschód Polski, Wschód Warszawy, Wschód Krakowa.
Zachód – symboliczny kierunek, z którego przybywająprofani do loży.
Południe – symboliczna godzina rozpoczęcia prac lożowych. Chodzi tu o astronomiczne południe, gdy słońce stoi wzenicie. W rzeczywistości loże zwykle otwierane są wieczorem, by umożliwić uczestnictwo osobom pracującym. Wymóg otwarcia loży w południe obchodzi się tłumacząc, że skoro ziemia jest okrągła i obraca się wokół swej osi, w każdej chwili w jakimś punkcie globu słońce stoi w zenicie.
Północ – symboliczna godzina zakończenia prac lożowych.
Kamień nieociosany – nowo przyjęty do loży wolnomularz.
Kamień ociosany – osoba, która przeszła proces duchowego doskonalenia.
Litera G – umieszczana często w centrum płonącej pięcio- bądź sześcioramiennej gwiazdy jest interpretowana jako odniesienie do wyrazówgrande,grand znaczących „wielki”, nawiązanie do geometrii oraz greckiegognosis – wiedza.
Akacja – symbol nieśmiertelności i dążenia ku światłu. Akację posadzono na grobie zabitegoHirama.
Kolumny Boaz i Jakin – miejsce „pobierania płacy”, czyli nabywania wiedzy wolnomularskiej. Symbole sił męskich (J) i żeńskich (B). Na kolumnie Boaz uwidaczniany jest często świat, zaś na Jakin – niebo (sfera wyższa).
Kolumny Enocha – według legendy Enoch stworzył 2 kolumny – z marmuru i z brązu, by nic – ani powódź, ani ogień – nie zniszczyło uniwersalnych prawd, jakie Enoch postanowił zapisać na kolumnach. Na fartuszku masońskimGeorge’a Washingtona ukazano cztery kolumny – dwie na pierwszym planie to właśnie kolumny Enocha, zaś dwie na dalszym – Boaz (po lewej) i Jakin (po prawej).
Dokładne informacje o symbolice i obrządkach masońskich stanowią rodzaj tajemnicy, którą członkowie lóż mają obowiązek zachowywać. Wolnomularstwo posiada własnykalendarz.
Pojęcie tajemnicy jest podstawowym elementem wolnomularstwa, podobnie jak podstawowy jest podział ludzi na wtajemniczonych (braci) orazprofanów (światowych). Prawdziwe lub rzekome tajemnice masońskie są częścią jego legendy. W zasadzie masoneria otacza tajemnicą wszystko, co dzieje się w loży od chwili jej otwarcia do zamknięcia. W lożach wygłasza się tak zwanedeski, czyli krótkie referaty na jakiś dowolny temat. W szczególności tajemnicami są informacje przekazywane adeptowi w czasie podniesienia do któregokolwiek stopnia wtajemniczenia.
Sekrety można podzielić na kilka grup:
słowa (hasła) używane w loży – zwykle wypowiadane szeptem lub literowane oraz gesty pozwalające rozpoznać braci,
nauki moralne i historyczne, zwykle oparte na wątkach biblijnych,
symbolikę architektoniczną opartą na – jak się wierzy – budowieŚwiątyni Salomona,
symbolikę narzędzi murarskich i kamieniarskich oraz czynności nimi wykonywanych,
treść przysięgi składanej przez adepta i rodzaj kary grożącej za zdradę tajemnic.
W przeszłości tajemnica była pojmowana bardzo szeroko: tajemnicą była budowa i układ loży, jej lokalizacja, a nawet istnienie, cały obrządek, skład personalny loży oraz wszelkie sprawy w niej dyskutowane. Obecnie „tajemnica masońska” stanowi przede wszystkim element tradycji. Takie tajemnice dotyczące masonerii, jak rytuały czy symbolika zostały opisane i są upublicznione. Niektóre rytuały sfilmowano, a materiały udostępniono w sieci.
Masoni zobowiązani są do składania przysiąg. Oto jedna z możliwych wersji: „Przysięgam w imię Najwyższego Architekta Wszystkich Światów nie ujawniać nigdy sekretów, znaków, sposobów dotykania, słów i nauk używanych przez wolnomularzy i zachowywać co do tego wieczne milczenie. Ślubuję i przysięgam na Boga nie wyjawiać nigdy żadnej rzeczy z tych, które mi powierzono do chwili obecnej i które powierzy mi się w przyszłości. Zobowiązuję się i poddaję się następującej karze, jeśli złamię swoje słowo: niech mi spalą wargi rozpalonym żelazem, niech mi utną rękę i przetną szyję, i wyrwą język, a mój trup niech wisi w loży w czasie przyjmowania nowego brata, aby służył za odrażający dowód mojej niewierności i był przestrogą dla innych. Niech zostanie potem spalony, a popioły rzucone na wiatr, aby nie został żaden ślad po mojej zdradzie. Tak mi dopomóż Bóg i Jego święta Ewangelia. Niech się tak stanie.” (Eckert, I, 33-34). Jest to przysięga masonów konserwatywnych.
We Francji wolnomularzem może zostać członek każdej umiarkowanej demokratycznej partii, szanującej ideałyrepublikańskie. Wielu wolnomularzy należy do różnych organizacjifeministycznych, promujących ideepacyfistyczne, walczących o zwiększenie prawmniejszości narodowych,seksualnych i światopoglądowych, a także partii prospołecznych (np. doPartii Socjalistycznej)[48], które w swoim programie zawarły walkę o prawa wszystkich mniejszości, a także finansowane z podatków wsparcie ze strony państwa dla kultury, edukacji itd., lub przynajmniej z nimi prywatnie sympatyzuje.
Poprzez szkolnictwo wolnomularstwo może kształtować zachowania i poglądy młodych ludzi zgodnie ze swoją linią, co jest sprzeczne z założeniami konserwatyzmu, według którego rodzice powinni decydować o wychowaniu swoich dzieci[potrzebny przypis]; masonGeorges Danton powiedział pod koniec XVIII wieku: „Dzieci należą najpierw do Republiki, a dopiero potem do rodziców”. O wpływie masonów na rządy francuskiej „prawicy” donosił tygodnik „Le Point”[51].
Podobne działania podejmuje wolnomularstwo hiszpańskie. WHiszpanii wielu masonów jest wPSOE[52], w tym wielki mistrz Wielkiej Loży Hiszpanii,Josep Corominas – dawniej senator z ramienia PSOE.
Skandynawskie wolnomularstwo regularne bywa atakowane przez środowiska lewicowe i feministyczne za swój konserwatyzm: niechęć do przyjmowania kobiet i niechrześcijan. Bardziej liberalny nurt reprezentują tam niezbyt liczne, mieszane lożeLe Droit Humain.[potrzebny przypis]
Masoneria w krajach anglosaskich jest związana z dominującymi mieszczańskimi partiami. W 2000 roku powstał pomysł w łonie brytyjskiejPartii Pracy, aby wszyscy członkowie masonerii zajmujący wysokie stanowiska państwowe wWielkiej Brytanii byli zmuszeni ujawnić swoją przynależność do lóż, motywując to jawnością życia publicznego. W wyniku dyskusji uznano ten pomysł za niezgodny zprawami człowieka.[potrzebny przypis]
Aktywne na scenie politycznej są także masonki z lóż żeńskich iLe Droit Humain.
Bardziej konserwatywny charakter maWielka Loża Narodowa Polski, afiliowana przyWielkiej Zjednoczonej Loży Anglii. Należało do niej kilku polityków zaliczanych do prawej strony sceny politycznej. Od swojej przynależności do masonerii odciął się związany po 1989 roku z narodowo-katolickimi partiamiJan Olszewski[54].Bronisław Wildstein był aktywnym wolnomularzem, związanym początkowo zparyską lożą „Kopernik”, skupiającą osoby o polskich korzeniach w ramachWielkiej Loży Narodowej Francji, a następnie z warszawską lożą-matką „Kopernik”Wielkiej Loży Narodowej Polski oraz z krakowską lożą „Przesąd Zwyciężony”, której był Wielkim Mistrzem. Oprócz tego pełnił funkcję Wielkiego Dozorcy Wielkiej Loży Narodowej Polski[55]. Obecnie twierdzi, że nie jest już związany z wolnomularstwem.
Dla wolnomularzy istotne znaczenie malegalizm,patriotyzm oraz poszanowanie władz. Tym samymrewolucja czyruch oporu zdają się sprzeczne z ideą wolnomularską. Konstytucja Andersona, która obowiązuje wszystkich wolnomularzy jako „stare prawo”, głosi:
Wolnomularz jest spokojnym poddanym Władz cywilnych gdziekolwiek by nie mieszkał czy pracował. Nie bierze nigdy udziału w spiskach i sprzysiężeniach, które mogłyby godzić w pokój i dobro narodu. Jest posłuszny niższym władzom administracyjnym. Ponieważ wojna, rozlew krwi i zamieszki zawsze szkodziły Wolnomularstwu, dawni królowie i książęta tym bardziej byli skorzy do popierania ludzi przynależących do Wolnomularstwa z racji na ich spokojne usposobienie i wierność. (…) Dlatego też, gdyby się zdarzyło Bratu zbuntować przeciwko Państwu, nie powinien on być wspierany w tym swoim buncie. Niemniej jednak można by mu współczuć jako nieszczęśliwemu człowiekowi
Szczególnie ten element w swojej konstytucji podkreśla narodowa część masonerii w statucieWLNP:
Wolnomularze uczą się w lożach kochać Ojczyznę, podporządkować się jej prawu, szanować konstytucyjne władze
Chociaż wolnomularze głoszą solidarność ponadnarodową ludzi iuniwersalistyczne ideały braterstwa, to nie tylko nie kwestionują organizmów państwowych (nie głoszą czegoś takiego, jakinternacjonalistycznykomunizm), ale podkreślają konieczność poszanowania władz i praw krajowych. Z uwagi na duży stopieńlegalizmu wolnomularzy, w przeszłości w niektórych krajach organizacje wolnomularskie były chronione przez władze państwowe. Zdarzało się, że do wolnomularstwa należeli w tych krajachpolitycy,królowie,cesarze,prezydenci,ministrowie, urzędnicy,prawnicy itp.[potrzebny przypis]
Jednakże nie zawsze w dziejach tak toczyły się losy masonerii. Niektórzy masoni (m.in.Georges Danton) uczestniczyli w organach kierowniczychRewolucji Francuskiej, podczas której wzniecali działania przeciwko Kościołowi katolickiemu (z olbrzymimi pogromami wWandei włącznie). Znamiennym przykładem działalności francuskich rewolucyjnych masonów było zamienienieKatedry Notre-Dame w Paryżu wŚwiątynię Rozumu.Masoni byli również zaangażowani czynnie po stronie republikanów wwojnę domową w Hiszpanii, podczas której palono katolickie kościoły.[potrzebny przypis] Wspomina się również oskarżoną o planowanie obalenia monarchii europejskich organizacjęIluminatówbawarskich, która jednak organizacją masońską nie była. Wolnomularze byli często także ofiarami rewolucji, wielu z nich straciło życie z rąk nie-masonów.
Z drugiej strony, przy głoszeniu ideałów braterstwa i ludzkiej ponadnarodowej solidarności, duża część lóż długo zwlekała z akceptacją równości między rasami ludzkimi, co odbijało się w szczególności na sytuacji względem osób pochodzeniaafrykańskiego w Ameryce południowej i północnej, wzmacniając praktyki niewolnicze.
Wolnomularze bywają oskarżani okumoterstwo i prowadzenie wspólnych nielegalnych interesów. Za przykład podaje się włoską lożęP2[56].
Masoneria jest organizacją tradycyjnie męską. Wraz ze społeczną aktywizacją iemancypacją kobiet, już od czasówOświecenia, część wolnomularzy dostrzegała potrzebę dopuszczenia kobiet do masonerii. Jest to jeden z punktów spornych oraz przyczyną rozłamów w łonie wolnomularstwa (podobnie jak w chrześcijaństwiekapłaństwo i ordynacja kobiet). Już od Oświecenia powstawały loże kobiece (adopcyjne), przy czym za mniej kontrowersyjny pomysł uznaje się loże kobiece niż mieszane (ze względu na odmienny sposób przeżywania rytuału przez mężczyzn i kobiety)[57]. Niektórzy[kto?] uważają, że w tradycyjnym nurcie regularnego wolnomularstwa anglosaskiego nie ma miejsca dla kobiet podczas gdy od ponad 100 lat to właśnie w tym nurcie mamy do czynienia z działalnością dwóch największych kobiecych obediencji wolnomularskich Order of Women Freemasonry i Honourable Fraternity of Ancient Freemasons. W uroczystościach 100. lecia OWF 7 czerwca 2008 w londyńskim Royal Albert Hall wzięło udział 4000 wolnomularek[58].
W Polsce tradycje lóż kobiecych sięgają czasów Oświecenia, natomiast lóż mieszanych – dwudziestolecia międzywojennego. Aktualnie w Polsce istnieją zarówno loże mieszane, jak i kobiece. Loże mieszane mają niezależną polską obediencję (Le Droit Humain), natomiast jedyna loża kobieca –Prometea – podlega organizacyjnie obediencji francuskiej, Wielkiej Żeńskiej Loży Francuskiej, od której otrzymała patent 4 listopada 2000 roku.
Polskie masonki, które utworzyły Prometeę, swe wolnomularskie początki mają w roku 1993 i wywodzą się z paryskiej loży „Róża Wiatrów”. W 1998 roku utworzyły one tzw.Trójkąt na Wschodzie Warszawy skupiający 12 sióstr, a dwa lata później powstała loża. Do krajowej niezależności dużo jednak brakuje. Loża ta liczy obecnie ok. 30 kobiet, a należy do niej m.in. drBożena Mirosława Dołęgowska-Wysocka (redaktor naczelna i wydawca „Gazety Ubezpieczeniowej”).
Wolnomularstwo samo w sobie nie uważa się za religię i akceptuje jako członków zarówno wyznawców wszystkich wyznań[1], jak i niewierzących. Dokładne zasady przystąpienia (inicjacji) zależą od loży. Niektóre tradycyjne loże nie przyjmują członków niemonoteistycznych odłamówhinduizmu ibuddyzmu. Lożerytu szwedzkiego przyjmują wyłącznie mężczyzn, wyznających wiarę wJezusa Chrystusa, przy czym te loże mają charaktergnostycki. Najszerzej rozpowszechniona masoneria anglosaska wymaga wiary wWielkiego Budowniczego Wszechświata, nie przyjmuje więc – w przeciwieństwie do masonerii francuskiej – zdeklarowanychateistów.
Wielu duchownychprotestanckich należy do wolnomularstwa[potrzebny przypis]. Stosunek różnych kościołów i grup religijnych do wolnomularstwa jest bardzo różny: począwszy odsymbiozy, a skończywszy na restrykcyjnych zakazach. W wielu krajachislamskich przynależność do masonerii jest zabroniona przezfundamentalistów religijnych (m.in. przezHamas) pod groźbąkary śmierci. Do wolnomularstwa nie mogą należećortodoksyjniżydzi, wyznawcy niektórych fundamentalistycznychdenominacji protestanckich i większościKościołów wschodnich. Z koleijudaizm reformowany ma pozytywny stosunek do wolnomularstwa. Wielurabinówreformowanych należało i należy do tej organizacji[59]. Odrzucający wiarę w siły nadprzyrodzonejudaizm humanistyczny organizował swoje pierwsze spotkania w loży masońskiej.
Przyczyny tych zakazów są różne: przede wszystkimmetafizyka wolnomularstwa tradycyjnie postrzegana jest jako trudna lub niemożliwa do pogodzenia z wiarą.Muzułmanie często utożsamiają masonów z kulturą zachodnią i z dziewiętnastowiecznymi kolonistami francuskimi i angielskimi, z żydowsko-amerykańskimi elitami oraz dążeniem dolaicyzacji państwa na wzórTurcji. We Francji wolnomularze starają się nie tylko ograniczyć wpływy Kościoła katolickiego, ale także organizacji muzułmańskich, sprzeciwiając się państwowym dotacjom dla muzułmańskich domów modlitwy. Ortodoksyjni żydzi obawiają się dążeń masonów do rozdzielenia religii od państwa wIzraelu. Wielu wyznawców nie akceptuje wiary w Wielkiego Budowniczego Wszechświata, uważając, że jest todeizm, który ma zastąpić wiarę w Boga objawionego przez tradycje religijne. Obawy budzi także obecność w lożachateistów iagnostyków (w Wielkich Wschodach Francji i Belgii nie ma prawie wcale chrześcijan). Katolicy doświadczyli ponadto już od przełomu XVIII i XIX wieku wrogości wolnomularzy do hierarchicznego Kościoła katolickiego – w szczególności na terenie Francji oraz południa Europy. Nieufność budzi także kult zawieszonego przez papieżaKlemensa V zakonutemplariuszy. Istnieje wreszcie teoria spiskowa głosząca, że masoni tajnie czcząSzatana[60].
Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (mormoni)
Treść tej sekcji od 2025-11 może nie być zgodna z zasadamineutralnego punktu widzenia, ponieważ podrozdział „Opis ogólny konfliktu” zawiera ogólne stwierdzenia nie poparte źródłami. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się wdyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon{{Dopracować}} z tej sekcji.
PapieżKlemens XII 28 kwietnia 1738 wydałkonstytucję apostolskąIn Eminenti, w której zabroniłkatolikom przynależności do lóż masońskich pod karąekskomuniki. Jednak od czasu pontyfikatu Jana Pawła II ów zakaz został drastycznie zmniejszony, ponieważ usunięto wzmiankę o karaniu ekskomuniką.[potrzebny przypis] Klemens XII zaznaczył także, że katolik nie powinien zapisywać się do organizacji, której cele są niejasne. Od tamtej pory podobne akty prawne były wydawane przez różnych papieży do końca XIX wieku. W wielu z nich masoneria była określana mianemsekty[62].
Konflikt między Kościołem katolickim a masonerią rozpoczął się – w warstwie ideowej – w XVIII wieku[63]. Jednak w obliczuWielkiej Rewolucji Francuskiej i niespotykanej wcześniej w Europie fali zamierzonej, zorganizowanejsekularyzacji, która towarzyszyła Rewolucji, ówczesne jawnie antykościelne postawy masonów stworzyły nowe bardzo trwałe podstawy antagonizmu.[potrzebny przypis]
Niektórzy masoni[kto?] – w szczególności w krajach tradycyjnie katolickich – chcieli uczynić z masonerii coś w rodzaju antykościoła, za swojego duchowego przewodnika przyjmując znajdującego się naIndeksie ksiąg zakazanychWoltera[potrzebny przypis]. PapieżLeon XIII pisał wHumanum Genus, że masoneria, wyznając ideały powszechnej równości i laicyzmu, może torować drogękomunizmowi.
W XX wieku kilkakrotnie niektórzy[kto?] katolicy i wolnomularze chcieli podjąć dialog, w którego powodzenie nie wierzy jednak większość obserwatorów i analityków sytuacji[kto?]. Kilka poglądów tradycyjnie przypisywanych wolnomularstwu, takich jakdeizm, dążenie do świeckości państwa, zwalczanie pewnych przekonań[jakich?] głęboko zakorzenionych w katolicyzmie, które bywały i nadal bywają nazywane przez wolnomularzy[kto?] „przesądami”, kłócą się zteologią i doktryną Kościoła katolickiego.
Wśród organizacji katolickich zainteresowanych tą problematyką było „Rycerstwo Niepokalanej”, którego założycielMaksymilian Maria Kolbe zachęcał do modlitwy za członków lóż wolnomularskich. Statut organizacji wskazywał m.in. na nawracanie i modlitwę za masonów oraz uświęcenie wszystkich pod opieką i za pośrednictwem Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej. Jako taktykę walki „Milicji” na tych polach wskazywano „przede wszystkim modlitwę”[64].
„Kto się zapisuje do sekty masońskiej lub stowarzyszeń działających przeciwko Kościołowi podlegaekskomunice wiążącej mocą samego prawa, zarezerwowanej Stolicy Apostolskiej”.
W ramach przygotowań do wprowadzenia nowego kodeksu prawa kanonicznego, trwały wKongregacji Nauki Wiary liczne dyskusje nad wykreśleniem bądź pozostawieniem kanonu 2335. Ostatecznie kanon ten został wykreślony i zastąpiony kanonem 1374, który ogólnie sformułował zakaz należenia do wszelkich organizacji działających przeciw Kościołowi, bez wyraźnego wskazania sankcji jakie za to grożą oraz wyszczególnienia tych organizacji[66].
Jednocześnie 26 listopada 1983 – w przeddzień ogłoszenia nowego kodeksu – ukazała się deklaracja Kongregacji Nauki Wiary (którą podówczas kierował kardynałJoseph Ratzinger), która jasno stwierdziła, że wszystkie formy ruchu masońskiego zaliczają się do kategorii „stowarzyszeń działających przeciw Kościołowi” i w związku z tym:
„Wierni, którzy należą do stowarzyszeń masońskich, są w stanie grzechu ciężkiego i nie mogą przystępować do Komunii Świętej”[67].
W czasieaudiencji udzielonej kardynałowi RatzingerowiJan Paweł II zatwierdził tę deklarację i nakazał jej opublikowanie. Obowiązuje ona do dzisiaj. W praktyce oznacza to, że katolicy nie mogą być wolnomularzami bez ryzyka poważnego konfliktu sumienia[68].
Dokument z 26 listopada był wynikiem wcześniejszej deklaracji (z 17 lutego 1981), w której zapisano między innymi:
„1. Dotychczasowa praktyka dyscyplinarna Prawa Kanonicznego nie została w niczym zmodyfikowana i obowiązuje w całej pełni.
2. Nie została więc skasowana ani ekskomunika, ani inne przewidziane kary”[69].
Odniesienia do wolnomularstwa pozostały po dziś dzień w niektórych stowarzyszeniach, które mimo iż formalnie nie są strukturami Kościoła katolickiego to jednak z uwagi na swoją genezę i historię czują się w obowiązku nawiązywać do oficjalnego nauczania katolickiego. Jedną z takich struktur jest wywodzący się z tradycji wypraw krzyżowychZakonu Rycerzy i Szpitalników świętego Łazarza z Jerozolimy. W 2013 wielki mistrz obediencji Orleańskiej Jan hrabia Dobrzensky z Dobrzenic, wielki mistrz emeritus książęCharles-Philippe Marie Louis d’Orléans oraz protektor duchowy i kapelan generalny kard.Dominik Duka podpisali deklarację, w której podkreślono m.in., że „Zakon prosi każdego postulanta o zobowiązanie się do przestrzegania dekretuKongregacji Nauki Wiary dotyczącego odrzucenia członkostwa w masonerii, zatwierdzonego przez Jego Świątobliwość PapieżaJana Pawła II w dniu 26 listopada 1983.”[70]
Na tle negatywnego, zdystansowanego czy najwyżej neutralnego stosunku kościołów chrześcijańskich do wolnomularstwa, dość wyraźnie wyróżnia się postawa Apostolskiego Kościoła Episkopalnego (Apostolic Episcopal Church) wyrażona w Deklaracji „The Apostolic Episcopal Church and Freemasonry” promulgowanej 1 sierpnia 2017 r. przez aktualnego prymasa tej wspólnoty[71] w której zapisano m.in. „Niektórzy twierdzą, że masoneria jest przeciwna ortodoksyjnemu chrześcijaństwu, ponieważ promuje formę synkretyzmu lub w inny sposób koliduje z chrześcijańskimi wierzeniami i obowiązkami” podczas gdy „osoby blisko związane z AEC w niektórych przypadkach były odpowiedzialne za zachowanie i ponowne odkrycie aspektów tradycji masońskiej, które w innym przypadku zostałyby utracone lub zapomniane”[72]
Wolnomularstwo ma charakterezoteryczny. Wśród masonów zdarzają się zwolennicy humanistycznejastrologii,antropozofii (sam jej twórcaRudolf Steiner należał do loży rytu Memphis-Misraim),teozofii ignozy. Do lóż należelimagowie (Eliphas Lévi,Aleister Crowley) iokultyści. Większość lóż ma jednak nastawienieracjonalistyczne. Jedną z mitycznych postaci wolnomularstwa jestHermes Trismegistos. Szczególnie ezoteryczny charakter mają nieliczne już lożeLe Droit Humain, dawniej – zwłaszcza w Federacji Angielskiej, Holenderskiej, Hinduskiej, Amerykańskiej i Polskiej – silnie związane zteozofią. Obecnie jednak mają one w większości krajów (także w Polsce) charakter liberalny, adogmatyczny i racjonalistyczny, a występujące niegdyś w nich – poza środowiskiem francuskim i belgijskim – wątki teozoficzne zostały zaniechane. Ezoteryczny charakter mają również szczególnie popularne w krajach francuskojęzycznych lożerytu Memphis-Misraim; w Polsce pojawiły się one w dwudziestoleciu międzywojennym, teraz działają tylko loże niezarejestrowane[73]. Niektórzy wolnomularze doceniający wkład Kościoła w rozwój cywilizacji europejskiej, dostrzegający jednak jego negatywne cechy, współtworzyli zreformowane kościołyliberalno-katolickie, które odrzucają wiele nauk Kościoła rzymskokatolickiego: pozwalają na małżeństwa księży, kapłaństwo kobiet, stosowanie antykoncepcji, zawieranie związków przez homoseksualistów (ponieważ według nich nie potępiał ich Jezus, tylko Stary Testament) i na rozwody, odrzucają dogmat o nieomylności papieża, dogmat o grzechach śmiertelnych, a także o tym, że jedynie Kościół katolicki głosi prawdę, dodatkowo zachęcają swoich wiernych do studiowania innych religii, Maryję traktują jako żeński aspekt bóstwa, odrzucali również obowiązujący do lat sześćdziesiątych XX wiekuIndeks ksiąg zakazanych, na którym znajdowały się dziełaGoethego,Kanta,Kopernika,Pascala,Adama Mickiewicza itd.[74]
Wolnomularze nie czcząszatana. Zostali oni z nim utożsamieni, ponieważ do wolnomularstwa należało bardzo wiele znanych osobistości, które cynicznie odnosiły się do chrześcijaństwa. Prawdą jest również, że włoski poetaGiosuè Carducci, należący do loży wolnomularskiej, napisałHymn do Szatana. Wiersz ten miał jednak charaktergnostycki, a niesatanistyczny. Pod koniec XIX wieku o kontakty z diabłem oskarżył wolnomularzy ex-masonLéo Taxil[75]. Prędko został jednak zdemaskowany jako oszust.
Na całym świecie istnieje również szereg organizacji paramasońskich i pseudomasońskich, nieuznawanych przezloże „regularne” i „liberalne” za masońskie. W krajach wysoko rozwiniętych istnieją organizacje wzorowane na wolnomularskich dla dzieci masonów i młodzieży („młodzieżówki masońskie” – np. Zakon DeMolay dla chłopców w wieku 12–21 lat) czy dziewczęcyOrder of the Rainbow Girls oraz rodzin masonów (loże adopcyjne).
Z organizacji paramasońskich działają w Polsce m.in.:
Niezależny Zakon Odd Fellows (Stowarzyszenie Bratniej PomocyOdd Fellows), o charakterze filantropijno-towarzyskim, członkowie winni wierzyć w najwyższą istotę, stworzyciela i organizatora wszechświata oraz braterstwo ludzi. Stowarzyszenie propagujewolność myśli isumienia, zwalczanie przesądów, zabobonów, zazdrości i zawiści. Propaguje doskonalenie siebie poprzez sprawiedliwe działanie, okazywanie cierpliwości oraz ludzkiej miłości.
Ordo Templi Orientis Antiqua & La Couleuvre Noire (O.T.O.A. & L.C.N.) Kwatera Europejska – nurtgnostycko-magiczny – od 2002 roku.
Suwerenny Order Świętego Stanisława – organizacja założona w 1979 przezJuliusza Nowinę Sokolnickiego, od 1990 działa jako umiędzynarodowiona struktura niezależna z przymiotnikiem „suwerenny” w nazwie. W swoich szeregach ma znaczący odsetek wolnomularzy (w Polsce m.in.Tadeusz Cegielski). Początkowo było to stowarzyszenie charytatywne, od lat 90. niektóre struktury narodowe ewoluowały w stronę „paramasonerii” rozbudowując swoje ceremonie i przekształcając pięć klas orderu w namiastkę pięciu kolejnych stopni. Na Ukrainie Order został uznany za jedną z najbardziej wpływowych organizacji masońskich.
Grupa „Odyniec” – utworzony 6 sierpnia 2009 roku elitarnythink tank mający wśród członków wybitnych polskich oraz zagranicznych naukowców, artystów oraz inżynierów.
Poprzez organizację paramasońską nie należy rozumieć takiej, która aspiruje czy rości sobie miano masońskiej (to dotyczy organizacji pseudomasońskich), przeciwnie nawet, często organizacje te nie tylko nie są za wolnomularskie uznawane przez zakony masońskie, ale i same wyraźnie się od takich związków odcinają (np.rotarianie, Odd Fellows czyFundacja Batorego). Organizacje paramasońskie łączy z masońskimi szereg podobieństw, zwłaszcza w aspekcie organizacyjnym, czasami ideowym.
WPopiołachStefana Żeromskiego Olbromski przystępuje do loży. Elementy barwnie opisanego rytuału są bliskie rzeczywistemu, co może wskazywać, że sam Żeromski był masonem lub miał dobrych informatorów. W tym opisie rytuał podniesienia do trzech podstawowych stopni wtajemniczenia skondensowany jest w jeden.
Stanisław Przybyszewski wMoich współczesnych przytacza anegdotę, jak katolicy-chłopi z Wielkopolski postrzegali masonów-mieszczan, i wspomina o Polaku-masonie, którego poznał w Norwegii.
W opowiadaniuRepublika marzeńBrunona Schulza pojawiają się „bracia spod znaku kielni”[76].
W powieściWitaTadeusza Micińskiego antagonista tytułowej bohaterki – D’Arżanow – jest „Wielkim Koftą”, czyli najwyższym mistrzem masonerii. Wolnomularstwo rozpatrywane jest przez autora w kontekście zapobiegnięcia upadkowi I Rzeczypospolitej.
W opartej nakabale powieściGolemGustava Meyrinka pojawia się słowo wolnomularz, z tym że w zupełnie innym kontekście, bo na określenie osoby o skłonnościach pedofilskich, używane w mowie potocznej.
Holenderski pisarzHarry Mulisch wspomina o masonach w powieściOdkrycie nieba w odniesieniu doArki Przymierza. W noweliCzarne światło Mulisch szkicuje domniemaną działalność wolnych murarzy przy wznoszeniu gotyckich katedr.
W powieściCały smutek Belgii belgijskiego pisarzaHugo Clausa masoni zostają kilkakrotnie wspomniani przez katolickich bohaterów jako zagrożenie dla Kościoła.
W rozdziale III rozprawy filozoficznejO podstawie moralnościArtur Schopenhauer posługuje się wyrażeniem „niebezpieczeństwo wygnania z wielkiej loży masońskiej uczciwych ludzi”.
Chorwacki pisarzMiroslav Krleža o poglądach socjalistycznych w powieściNa krawędzi rozumu ironizuje na temat jego zdaniem „drobnomieszczańskich” wolnomularzy.
W powieściJózef BalsamoAleksandra Dumasa będącej pierwszą częścią cyklu powieściowegoPamiętniki lekarza, opisany jest dokładnie rytuał wolnomularski. Cały cykl oparty jest na tezie, że rewolucja francuska była masońskim spiskiem zaplanowanym już w 1770 roku.
Już pierwsze słowa operyÇa IraRogera Watersa do libretta Nadine i Étienne’a Roda-Gila, której prapremiera odbyła się 25 sierpnia 2006 roku, o godzinie 21:00 w Poznaniu, odwołują się do wolnomularskich idei „Chcąc cieszyć się życiem, musisz zrozumieć, że wiedza to niezbędny klucz do wolności”. Pojawia się symbolika wolnomularska: trójkąt z okiem wieńczący piramidę, cyrkiel, węgielnica i inne. Cała opera przepojona jest duchem masońskim, zaś dominującym elementem scenografii są 4 reflektory, których snopy światła nad sceną układają się we wspomniane wyżej: cyrkiel i węgielnicę. Nie jest niczym dziwnym, bowiem opera oparta jest na historiiWielkiej Rewolucji Francuskiej.
Zbigniew Nienacki w swojej wczesnej powieściNiesamowity dwór opisuje historię dworku szlacheckiego, który był, jak się okazało, siedzibą loży masońskiej. Na tle sensacyjnej fabuły autor szkicuje historię wolnomularstwa w Europie i w Polsce oraz przybliża czytelnikowi masońskie idee i rytuały, jak również wpływ wolnomularstwa na sztuki piękne i literaturę polską.
↑abcdefghKs. Andrzej Zwoliński: Wokół masonerii. Kraków: Biblioteczka KSM, 1995.ISBN 83-903324-1-8. Cytat: Określenie „masoneria” wywodzi się z języka angielskiego. „Nazwą free masons” (franc. „franc – maçon”, niem. „Freimaurer”, pol. „wolnomularz”) określano murarzy, kamieniarzy i budowniczych, którzy organizowali się w międzyregionalne cechy i przestrzegali „przysięgi murarskiej”. Zamiennie stosowane też były inne nazwy, jak: wolnomularstwo, farmazonia, zakon, dzieci wdowy, królewska sztuka czy złota międzynarodówka. Brak numerów stron w książce
↑Dość obszerne omówienie początków wolnomularstwa, w tym rozwoju masonerii operatywnej w wiekach średnich i późniejszego przekształcania się tych struktur w Wielkiej Brytanii, Szkocji, ale również w Irlandii zob. Artur Stanisław Bier,Masoneria Powszechna „Symboliczna” Starożytnego i Przyjętego Szkockiego Obrządku i pokrewne jej odłamy masońskie, red. Norbert Wójtowicz, Warszawa 2021, s. 12–84.
↑Arnaud de Lassus: Masoneria – czyżby papierowy tygrys?. Warszawa: Fulmen, 1994.ISBN 83-901106-2-8. Cytat: Otóż 24 czerwca 1717 roku różokrzyżowcy:John Theophilus Desaguliers, przyrodnik i pastor kalwiński, orazJames Anderson, pastor protestancki, „w obecności – jak mówi protokół zebrania – braci Georges’a Payne’a, Kinga Calverta, Lunidena, Elliota i wielu innych” zwołali do oberży du Pommier (Pod jabłonią), mieszczącej się przy Charles Street obok rynku Covent-Garden w Londynie, wszystkich członków czterech lóż wolnych mularzy, jakie były wtedy czynne w Londynie. Brak numerów stron w książce
↑abcdeArnaud de Lassus: Masoneria – czyżby papierowy tygrys?. Warszawa: Fulmen, 1994.ISBN 83-901106-2-8. Brak numerów stron w książce
↑Wielka Encyklopedia Radziecka, t. 26, Moskwa, s. 442., 1954. Brak numerów stron w książce
↑Janusz Polaczek, Upadek I Rzeczypospolitej w malarstwie i grafice europejskiej przełomu XVIII i XIX wieku, w: Res Historica, z. 9, 1999, s. 76.
↑abcdWolnomularstwo, [w:]JózefJ.CzyżewskiJózefJ. (red.),Słownik historii Polski, wyd. VI, Warszawa:Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1973, s. 550, 551.
↑W. Smoleński,Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII Warszawa 1979, s. 201–203.
↑Stanisław Małachowski-Łempicki,Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821 poprzedzony zarysem historji wolnomularstwa polskiego i ustroju Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego, Kraków 1929, s. 52–53.
↑Stanisław Małachowski-Łempicki, Dzieje wolnomularstwa w Płocku, Płock 2017, s. 12-15.
↑Marek Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, 1980, s. 59–60.
↑Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 443.
↑K. Kaczmarski,Działania aparatu represji wobec masonerii w Polsce Ludowej, w: „Aparat Represji w Polsce Ludowe”, nr 1/1/2004;N. Wójtowicz,T.W.„Karol” donosi na krakowskich masonów,Wolnomularz Polski, nr 51, lato 2012; N. Wójtowicz,Obraz dwóch „Koperników” w wybranych dokumentach resortu bezpieczeństwa, „Ars Regia”, nr 20, 2012/2013, s. 217–256.
↑S. L. Hoffmann, N. Wójtowicz, Wolnomularstwo, [w:]Encyklopedia Wrocławia, red. J. Harasimowicz, Wrocław, Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001, wyd. 2, s. 909.
↑Tekst interpelacji oraz uzyskane odpowiedzi w artykule: Norbert Wójtowicz, Posłowie interpelują, Rząd odpowiada, „Rojalista – Pro Patria”, R. 1997, nr 4 (24), s. 2–4.
↑Ludwik Hass,“Diaspora” polskiego wolnomularstwa – 1821–1908, Przegląd Historyczny 62/2, s. 197–224.
↑Por.Polskie loże w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, [w:] Artur Stanisław Bier,Masoneria Powszechna „Symboliczna” Starożytnego i Przyjętego Szkockiego Obrządku i pokrewne jej odłamy masońskie, red. Norbert Wójtowicz, Warszawa 2021, s. 117–119.
↑N. Wójtowicz,Obraz dwóch „Koperników” w wybranych dokumentach resortu bezpieczeństwa, „Ars Regia”, nr 20, 2012/2013, s. 217–256.
↑Jim Shaw: The Deadly Deception. USA: Huntington Hause, inc., 1988.ISBN 0-910311-52-8. Brak numerów stron w książce
↑Stanisław Małachowski-Łempicki, Dzieje wolnomularstwa w Płocku, Płock 2017, s. 5.
↑Zob. N. Wójtowicz, Freemasonry in Poland, formely and today, „La Heroldo” (Organe Officiel de la Ligue Universelle de Francs-Maçon), Septembre 2003, s. 22–26.
↑Zob. J. Olszewski, Prosto w oczy, Warszawa 1997, s. 119–122,ISBN 83-87538-35-3.
↑„Incontro” 1992, nr 3, s. 16; A. Kop. Ludwik Hass, „Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821-1999. Słownik biograficzny”, Warszawa, 1999 s. 533–534.
↑P-2, [w:] N. Wójtowicz, Masoneria. Mały słownik, Warszawa 2006, s. 292.
↑Zmieniająca się sytuacja kobiet w wolnomularstwie została szczegółowo opisana w:N. Wójtowicz, Kobiety w loży masońskiej, „Rojalista – Pro Patria”, nr 1 (47), sierpień 2009 – luty 2010, s. 20–24.
↑Dichiarazione circa l’appartenenza dei cattolici ad associazioni massoniche, w arch. watykańskim: AAS 73 (1981) 240-241; Documenta 44.;treść deklaracji po polsku.
Irène Mainguy: Symbolika masońska trzeciego tysiąclecia: Ryt szkocki dawny i uznany oraz ryt francuski. Lucas P. Skurczyński i in. (tłum. z fr.);Tadeusz Cegielski (oprac.). Warszawa: Trialog, 2020.ISBN 978-83-953828-7-1.
Ludwik Hass: Masoneria polska XX wieku: losy, loże, ludzie. Wyd. 2. uzup. i popr. Warszawa: Kopia, 1996.ISBN 83-86290-16-1.
Ks. Louis Gaston Adrien de Ségur,Wolno-mularze, czym są, co robią i czego chcą, wydano nakładem Księgarni Katolickiej, Kraków 1885
Artur Stanisław Bier,Masoneria Powszechna „Symboliczna” Starożytnego i Przyjętego Szkockiego Obrządku i pokrewne jej odłamy masońskie, red. Norbert Wójtowicz, Warszawa 2021.
Dr. Kazimierz Janowski,Wolnomularswto (MASONERJA), Wydawnictwo „Kultura i sztuka”, 1910 Lwów
Stanisław hr. Małachowski-Łempicki,Wolnomularstwo polskie a muzyka, Biblioteka „Wiadomości Muzycznych” pod redakcją Edwarda Wrockiego (wytłoczone w pięciuset egzemplarzach – numerowanych), Warszawa 1926
Pamiątki masońskie w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu (katalog), Toruń 1970
AlbinA.DunajewskiAlbinA.,Pełen apostolskiej troskliwości... (list apostolski w sprawie masonerii),NorbertN.Wójtowicz (oprac.), Krzeszowice: Dom Wydawniczy „Ostoja”, 2005,ISBN 83-60048-05-3,OCLC69293357. Brak numerów stron w książce
NorbertN.WójtowiczNorbertN.,Rozmowy o masonerii. Z [[Norbert Wójtowicz|Norbertem Wójtowiczem]] o masonerii w Polsce i na świecie rozmawia Natalia Dueholm,NataliaN.Dueholm, Krzeszowice: Ostoja, 2005,ISBN 83-60048-21-5,OCLC145380791. Brak numerów stron w książce
Jerzy Wójtowicz,Masoneria – wielka niewiadoma? Studium z dziejów tzw. tajnych towarzystw w Europie nowożytnej (XVIII–XX w.), Toruń 1992,ISBN 83-85263-57-8.
Maciej BM.B.StępieńMaciej BM.B.,Poszukiwacze Prawdy. Wolnomularstwo i jego tradycja, Lublin: TNKUL, 2000,ISBN 83-7306-008-1,OCLC749312025. Brak numerów stron w książce
%2c_balet_Krzysztofa_Pastora%2c_Polski_Balet_Narodowy%2c_fot._Ewa_Krasucka_TW-ON.jpg)
.jpg)
