Wolność prasy jest jedną z podstawowych wolności zapisywanych w konstytucjachliberalnodemokratycznych. Jej brak lub ograniczanie wiązane są zsystemami autorytarnymi[3]. Wszystkie rządy ograniczają wolność prasy, najczęściej z powodu narażenia ważnego interesu państwowego (np. w okresie wojny),moralności publicznej czy interesu osób prywatnych[2].
Rządy stosują wiele metod ograniczania wolności prasy: cenzurę w postaci kontroli publikowanych materiałów, konieczność uzyskiwaniakoncesji przez czasopisma, zajmowanie nakładów czasopism, kary dla dziennikarzy i wydawców. W krajach o szerokiej wolności prasy za publikacje naruszające interesy grozić możeodpowiedzialność cywilna, co skutkuje częstoautocenzurą[2].
Wolność prasy jako postulat polityczny pojawiła się w XVII w. Jej wczesnym wyrazem była pracaJohna MiltonaAreopagitica (1644)[1], w której autor sprzeciwiał się konieczności uzyskania koncesji, co blokuje rozwój idei i zdrowej krytyki.
Po raz pierwszy wolność prasy została uregulowana wDeklaracji praw Wirginii (1776) i wKonstytucji Stanów Zjednoczonych (1787)[1]. Współcześnie, wskutek rozwoju nowych technologii publikacyjnych (np. w Internecie) i łatwości dostępu do szkodliwych treści, regulacja wolności prasy i druku jest przedmiotem debat i kontrowersji[3]. Rozwój tych technologii umożliwia również łatwiejszy dostęp do różnych treści i daje możliwość ominięcia państwowej kontroli[4].
Uzasadnieniem wolności prasy i druku są rozwój wiedzy, obiegu informacji i obnażaniekorupcji władzy[1]. Klasyczne uzasadnienie wolności prasy i druku zaprezentowałJohn Stuart Mill w pracyO wolności (1859). Wskazywał on, że nawet niepopularne czy nieprzyjemne idee nie powinny być powstrzymywane przed publikacją, ponieważ mogą być prawdziwe lub – nawet jeśli są fałszywe – to dzięki nim ich publiczne odrzucenie wzmocni prawdę[3].
Od 1791 wStanach Zjednoczonych wolność prasy i druku jest uregulowana wpierwszej poprawce do Konstytucji, w której zabrania sięKongresowi stanowić „ustaw ograniczających wolność słowa lub prasy”[5]. Z tego zakazu wyłączone są materiały objęte tajemnicą państwową czy wojskową, za publikację których można wymierzać karę. Publikacje materiałów powodującychszkodę mogą stać się podstawą odpowiedzialności cywilnej. Odpowiedzialność ta może zostać wyłączona, jeśli publikacja poświęcona byłaosobie publicznej[3].
Wpolskim prawie wolność prasy gwarantowana jest w art. 14Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r.[6], zgodnie z którym „Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu”. Zgodnie z art. 54 ust. 2 „cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie prasy są zakazane.” Gwarancje wolności prasy zawarte są również wustawie Prawo prasowe z dnia 26 stycznia 1984 r[7].
Press, Free, [w:]Garrett WardG.W.SheldonGarrett WardG.W.,Encyclopedia of Political Thought, New York: Facts on File, Inc, 2001, s. 240–241.
James R.J.R.LewisJames R.J.R.,Freedom of the Press, [w:]James R.J.R.Lewis,CarlC.Skutsch (red.),The Human Rights Encyclopedia, Armonk, NY: Sharpe Reference, 2001, s. 721–723.
