Największa na Ziemi pojedyncza struktura wytworzona przez organizmy żywe, widoczna z kosmosu jako biała smuga na tle błękitnego oceanu.
Rafa znana byłaAborygenom, a przez Europejczyków została odkryta 11 czerwca 1770 roku, kiedybrytyjski żeglarzJames Cook (1728–1779) na okręcie„Endeavour” przypłynął do Australii podczas swojej pierwszej wyprawy na południe w latach 1768–1771.
Wielka Rafa Koralowa dzielona jest na cztery regiony[7]:
Region Cieśniny Torresa – położony na północ od półwyspuJork, szelf ma tu szerokość 100 a głębokość wody rzadko przekracza 20 m, na północy 5–10 m[7].
Region Północny – rozciąga się powyżej równoleżnika 16° a głębokość wody nie przekracza 30 m[7].
Region Centralny – region pomiędzy 16° a 20° równoleżnikiem, w jego części środkowej głębokość wody wynosi 100 m; zagęszczenie rafy jest tu najmniejsze[7].
Region Południowy – rozciąga się na południe od równoleżnika 20°, wody oceanu sięgają tu 145 m głębokości[8].
Rafa powstaje z nagromadzenia się szkieletów wapiennychorganizmów rafotwórczych, przede wszystkimkoralowców. Rafy powstają w określonych warunkach:
temperatura wody musi utrzymywać się powyżej 18 °C (średnia temperatura wody na powierzchni nie może być niższa niż 24 °C[11], a optymalne warunki to 26–27 °C[12])
zasolenie wody musi utrzymywać się w przedziale 30–40‰[12]
Średni roczny przyrost rafy to 5–8 mm, który w idealnych warunkach może dochodzić do 15 mm[14].
Do powstania Wielkiej Rafy Koralowej przyczyniły się następujące czynniki[15]:
stabilny brzeg kontynentalny o umiarkowanym zanurzeniu
dryft kontynentu na północ ku ciepłym wodom tropikalnym
zmiany poziomu wód oceanicznych
napływ osadów z lądu
Według teoriiwędrówki kontynentów, po oderwaniu się odAntarktydy po rozpadzieGondwany, Australiaprzesuwała się w okresiekenozoiku na północ w tempie 7 cm rocznie[16]. Wschodnia Australia uległa wyniesieniu, a działalność wulkaniczna natężyła się – wiele z ówczesnych wulkanów stało sięwyspami wulkanicznymi[17]. Proces wyniesienia idenudacji trwający 50 milionów lat dostarczył budulca dla utworzenia sięszelfu kontynentalnego[18]. Po uformowaniu się basenu Morza Koralowego, w wodach Morza rozwinęły się pierwsze koralowce, jednak zbyt niska temperatura wody nie pozwoliła na ich bujny rozwój[19]. Dopiero po przesunięciu się Australii ok. 25 milionów lat temu dalej na północ w obszarklimatu tropikalnego rafa zaczęła się rozwijać[19][20]. Wskutek zmian temperatury, poziomu wód i ruchów geologicznych, pierwsze rafy koralowe uległy częściowemu zniszczeniu, a obecna Wielka Rafa Koralowa rozwinęła się na ich pozostałościach[20].
Wiek najstarszych depozytów rafy szacowany jest na 500–600 mil. lat[21]. Współczesna rafa barierowa zaczęła rozwijać się ok. 9 tys. lat temu[22].
Wielka Rafa Koralowa nie jest ciągłym, jednolitym tworem, lecz obejmuje ponad 3000 pojedynczychraf (2900 na terenie Parku Morskiego i ok. 750 w obrębie Cieśniny Torresa[5]), ok. 1000wysp (np.Whitsunday Islands czyDunk Island), a także wiele obszarówmielizn[2]. Pojedyncze rafy mają różne kształty – jedne przypominają kształtem nerki i mająlaguny (np.Bowden Reef), inne – wstęgi (np.Ribbon Reefs) a inne to płaskie platformy bez lagun[8]. W obszarze Wielkiej Rafy nie występują samodzielneatole[4].
Szerokość rafy wynosi od 2 do 150 km. Badania przeprowadzone na rafie wykazały, że grubość tworzącej ją warstwy koralowca przekracza 500 m.
Między Wielką Rafą Koralową i wybrzeżem rozciągają sięlaguny. Ten obszar płycizn, który rzadko przekracza głębokość 100 m, pokrywa zamuloną warstwę chronioną przez przybrzeżne rafy. Od stronymorza, zbocze rafy opada stromo na tysiące metrów w głąb morza. Rafa jest w tym miejscu narażona na działaniefal iwiatrów. Jednocześnie w miejscach, gdzie fale i temperatury są ekstremalne, rafy tracą największe ilości budulca. Duża część luźnego materiału zostaje ponownie związana i tworzy „nowe skały”. Rafa poddawana jest w ten sposób stałemu procesowi niszczenia i odbudowy.
Wielka Rafa Koralowa leży w całości w strefieklimatu tropikalnego, w strefiepasatów i w strefiecyklonów tropikalnych –tajfunów, które pojawiają się w okresie od listopada do maja[23]. Dominującymi wiatrami są południowo-wschodnie pasaty, wiejące w okresie od kwietnia do października[24].
Nasilenie opadów zróżnicowane jest wraz z porą roku i położeniem geograficznym[25]. Największe opady deszczów występują w lutym i marcu (jesienią). Najmniejsze opady notowane są pomiędzy marcem a październikiem. Na opady ma również wpływ zjawiskoEl Niño[25].
Swoje wyraziste kolory koralowce zawdzięczają obecności w ich tkankachfotosyntetyzującychalgzooksantelli, które żyją z nimi wsymbiozie, dostarczając im produkty syntezy w zamian za dostęp do światła[33][34]. Algi opuszczają koralowce, kiedy wzrasta temperatura wody lub poziom jej zanieczyszczenia, a także w przypadku chorób koralowców. Koralowiec traci wówczas główne źródło pożywienia, zaczyna głodować i traci barwę – ulega wybieleniu (ang.coral bleaching) – jego tkanki stają się przezroczyste i uwidaczniają jego biały szkielet[35]. Jeśli niesprzyjające warunki będą krótkotrwałe, algi powrócą do koralowca, który jednak będzie bardziej podatny na choroby[35]. Jeśli niesprzyjające warunki będą miały charakter przewlekły (kilka tygodni), koralowiec umrze z głodu[34].
W ciągu ostatnich dwóch dekad na całym świecie miały miejsce procesy masowego bielenia koralowców[34]. Wielka Rafa Koralowa ulegała bieleniu siedmiokrotnie, przy czym najbardziej dramatyczne w skutkach bielenia wystąpiły w latach 1981–1982, 1997–1998, 2001–2002, i 2014–2017[34]. Główną przyczyną bielenia był wzrost temperatury wody, dodatkowy wzmocniony przezEl Niño[35]. W 1998 wystąpiło ono głównie w regionach nadbrzeżnych, dotykając najciężej środkowe i południowe części rafy. Objęło w różnym stopniu 55% rafy. W 2002 blaknięcie objęło więcej regionów (prawie 60 koralowców blakło w jakimś stopniu), w tym te centralne obszary, które nie wyblakły w 1998. Wówczas ponad 30% raf doświadczyło stresu temperaturowego w zakresie 8-16 DWH[36]. Jednak tylko 5% koralowców obumarło[35][37].
Ostatnie blaknięcie było najpoważniejsze. Najsilniej wystąpiło na 1000-kilometrowym odcinku północnym, odznaczając się silnym gradientem na osi północ-południe. Ze 171 monitorowanych raf tworzących Wielką Rafę 85% zostało dotkniętych blaknięciem. Ponad 60% koralowców wyblakło zupełnie. Niespełna 10% rafy nie było ani trochę objęte zjawiskiem. Biorąc pod uwagę łączny zasięg zjawiska, niemal cała Wielka Rafa Koralowa została nim dotknięta. Doznany stres temperaturowy sięgał nawet 15 DWH. Południowa część Wielkiej Rafy została słabiej dotknięta blaknięciem najprawdopodobniej dzięki przejściu burzy tropikalnej po cyklonie Winston w 2016. Ochłodził on tamtejsze wody o kilka stopni Celsjusza. Naukowcy uważają, że Wielka Rafa Koralowa najpewniej już nigdy nie wróci do stanu sprzed 2016[37].
Ryby zamieszkującerafę koralową zbierają się czasami i czekają wspólnie na pojawienie się określonych gatunkówkrewetek lub wargaczy. Stworzenia te uwalniają większe ryby odpasożytów i usuwają martwe tkanki. Z takiego układu korzystają obie strony – krewetki, które mają stałe źródło pożywienia oraz ryby pozostające dzięki nim przy życiu.
Kolejnym przykładem symbiozy jest współpraca ryb z rodzinyGobiidae[38], czylibabkowatych[c], i krewetek z rodzinyAlpheidae. Krewetka posiada asymetryczne, silne kleszcze (cecha rodziny Alpheidae). Wykopuje ona nimi tunel, który potem zamieszkuje wspólnie z rybami z rodziny Gobiidae. O każdym niebezpieczeństwie dobrze widzące rybybabkowate powiadamiają niemal ślepe krewetki, uderzając je ogonem poczułkach. Oba gatunki unikają w ten sposób zagrożenia, chroniąc się we współdzielonej jamie.
W 1975 roku Australia przyjęła prawo o ustanowieniu narodowego Parku Morskiego Wielkiej Rafy Koralowej (ang.Great Barrier Reef Marine Park Act 1975). Zarządzaniem rafą zajmują się władze Parku (ang.Great Barrier Reef Marine Park Authority), które współpracują z rządem stanu Queensland.
Co pięć lat zarząd parku publikuje raportGreat Barrier Reef Outlook Report wymagany przez Akt z 1975 roku, w którym przedstawia analizę stanu rafy, jej zagrożeń oraz prognozę na najbliższe lata[43]. Ostatni raport z 2014 roku, za największe zagrożenia dla rafy uznajezmiany klimatyczne,spływ powierzchniowy i rozwój wybrzeża, a w dalszej kolejnościrybołówstwo ikłusownictwo[43].
Wielka Rafa Koralowa zmaga się z wieloma zagrożeniami, które zagrażają jej przetrwaniu. Należą do nich zmiany klimatyczne, które powodują wzrost temperatury wód, prowadzący do wybielania koralowców. Ponadto zanieczyszczenie wód chemikaliami i odpadami oraz niekontrolowana turystyka prowadzą do uszkodzeń rafy. Zwiększająca się liczba inwazyjnych gatunków oraz hałas w oceanach również stanowią poważne zagrożenie dla ekosystemu.[2][44]
↑346 tys. km² to obszar Parku Morskiego Wielkiej Rafy Koralowej (ang.Great Barrier Reef Marine Park), obszar Cieśniny Torresa to kolejne 37 tys. km², natomiast obszar wpisany nalistę światowego dziedzictwaUNESCO obejmuje 348 km².
.jpg)
