Historyczne centrum miasta, pełne zabytków ze wszystkich epok historycznych z przewagą XIX-wiecznegohistoryzmu isecesji przełomu XIX i XX wieku, zostało w 2001 roku wpisane nalistę światowego dziedzictwa UNESCO. Ze względu na bogactwo atrakcji należy do najchętniej odwiedzanych miastEuropy.
Według danych z 1 stycznia 2023 rokuliczba ludności miasta wynosi 1 982 097[1] (1. miejsce w Austrii), natomiast powierzchnia – 414,87 km² (również 1. miejsce w Austrii). Wiedeń oficjalnie podzielony jest na 23 dzielnice.Obszar metropolitalny Wiednia liczy, według danych z 2018 roku 2 838 558 mieszkańców.
Wiedeń, według raportu amerykańskiegoMercera[2], oceniającego 221 najważniejszych metropolii, jest miastem o najwyższej jakości życia na świecie. W rankingu oceniano m.in. sytuację ekonomiczną, stan środowiska naturalnego, wskaźnik przestępczości, dostęp do oświaty i kultury oraz jakość służby zdrowia. Austriacka stolica uzyskała 108,6 pkt (pozycję miasta ustalano w odniesieniu doNowego Jorku, któremu przypisano ranking 100,0) zaś 2. i 3. miejsca zajęły szwajcarskieZurych iGenewa.
Założony około 500 p.n.e., Wiedeń był pierwotnie osadą plemieniaBojów. W 15 p.n.e. miasto pełniło funkcję rzymskiego posterunku granicznego (Vindobona) strzegącegoImperium Rzymskiego przed najazdamigermańskich plemion z północy.
Po serii klęsk, które nawiedziły miasto, w XVIII wieku rozpoczął się tzw. „złoty okres” w historii miasta. Znacznie rozwinęły sięhandel,przemysł,kultura isztuka. W latach 1814–1815 w Wiedniu obradowałkongres wiedeński, na którym ustalono nowy ład wEuropie. W okresieWiosny Ludów, w 1848 roku doszło do licznych manifestacji społecznych w mieście, mieszkańcy domagali się wprowadzenia reform w kraju. Wkrótce po tym władzę objąłFranciszek Józef I, który doprowadził do utworzenia monarchiiaustro-węgierskiej w 1867 roku. W owym czasie zlikwidowano mury obronne, by na ich miejscu zbudować reprezentacyjną ulicę miasta,Ringstraße. Wówczas też powstało wiele budowli, które do dziś pełnią swą reprezentacyjną funkcję. Jako stolica imperium, Wiedeń już w latach dwudziestych (konkretnie w 1826 r.) uzyskał połączenie żeglugowe zBudapesztem, obsługiwane przez Towarzystwo Żeglugi Parowej Dunaju. Na początku lat pięćdziesiątych podróż statkiem rzecznym zajmowała czternaście godzin[7].
W roku 1918, po zakończeniuI wojny światowej, Wiedeń stał się stolicąrepubliki austriackiej. W latach 20. i 30. XX wieku stolica Austrii była bastionem socjalizmu, wtedy też uzyskała przydomek „Czerwony Wiedeń”. W 1938 roku, do Wiednia triumfalnie wkroczyłAdolf Hitler, który przekonywałAustriaków o znaczeniu Austrii dlaRzeszy. W tymże roku nastąpiło teżPrzyłączenie Austrii, przez co Wiedeń utracił funkcję stolicy na rzeczBerlina, by stać się prowincjonalnym miastem na rubieżach Rzeszy.
W 1945udana ofensywa przeprowadzona przezZwiązek Radziecki pozwoliła na przejęcie Wiednia z rąk Niemców. Po 1945 Wiedeń ponownie stał się stolicą Austrii. Początkowo, podobnie jak Berlin, miasto podzielono na cztery strefy okupacyjne. W latach 1973–1979 wybudowano kompleks budynkówVienna International Centre. W 2014 otwarto dworzec kolejowyWien Hauptbahnhof.
Wiedeń dzieli się na 23 dzielnice (Bezirk), które nie są jednak samodzielnymi jednostkami administracyjnymi (samorządowymi), odpowiadającymi powiatom w pozostałych krajach związkowych Austrii, a tylko częściami jednolitej administracji miejskiej. Mają jednak pewne (wąskie) uprawnienia i są okręgami wyborczymi do rady miasta, co daje im pewną tożsamość polityczną. Numery dzielnic występują na tablicach z nazwami ulic i placów[8].
Już w pierwszych latach XIX wieku Wiedeń zamieszkiwało 200 tys. osób. W latach 40. liczba ta wzrosła do ½ mln, by w kolejnych latach osiągnąć 1 mln (lata 70.) i 1,5 mln (lata 90. XIX wieku). W roku 1916 Wiedeń był miejscem zamieszkania 2¼ mln obywateliAustro-Węgier. Była to największa liczba mieszkańców w całej historii miasta.
1 stycznia 2015 23 dzielnice miasta zamieszkiwało ponad 1,79 mln osób. Prawie 77,7% wiedeńczyków stanowią rdzenni Austriacy. Pozostałe 386,4 tys. stanowią obcokrajowcy, których udział w ludności od wielu lat systematycznie rośnie. W roku 2002 stanowili oni 16,4% mieszkańców stolicy, w 2012 było ich 22,3%. Wiedeń jest głównym skupiskiemPolonii w Austrii.
W Wiedniu można znaleźć budowle reprezentujące wszystkie najważniejsze style architektoniczne, począwszy od romańskiegokościoła św. Ruprechta przez gotyckąkatedrę św. Szczepana, barokowykościół św. Karola,klasycystyczny parlament aż do budynków współczesnych takich jak modernistyczne osiedle mieszkanioweWohnpark Alterlaa z lat siedemdziesiątych XX wieku. W XIX wieku architektura wiedeńska stała się inspiracją dla innych miast byłego Imperium Austro-węgierskiego, takich jakBudapeszt,Kraków czyLwów. Zabytki znajdują się przeważnie w centrum (Innere Stadt).
Centrum historycznego Wiednia było otoczone murami obronnymi, które zostały zburzone w 1857 roku, by umożliwić miastu dalszy rozwój terytorialny i docelowo wchłonąć okoliczne miejscowości. W miejsce murów obronnych powstała szeroka alejaRingstraße, wzdłuż której powstały reprezentacyjne budowle użyteczności publicznej, w tymratusz,Burgtheater,uniwersytet, parlament,Muzeum Historii Sztuki iopera.
GotyckaKatedra św. Szczepana (niem.Stephansdom) – jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych w Wiedniu. Budowla kościoła związana jest ściśle ze staraniamiBabenbergów iHabsburgów o własne biskupstwo wiedeńskie. Budowa kościoła zakończyła się w 1276 roku. Przebudowa w stylu gotyckim rozpoczęła się w roku 1304.
Budynek parlamentu –attyka przyozdobiona jest marmurowymi figurami przedstawiającymi uczonych i starożytnych mężów stanu. W środkowej części budynku znajdują się Sala Kolumnowa i Sala Przyjęć z galerią portretów.
Kościół św. Ruprechta (niem.Ruprechtskirche) – najstarszy kościół Wiednia, wielokrotnie rekonstruowany i przebudowywany.Nawa główna i niższe piętra wieży pochodzą z XI wieku. Pierwotnie służył rybakom i żeglarzom, którzy modlili się w nim o pomyślną podróż.
Kościół św. Karola Boromeusza (niem.Karlskirche) – bogato zdobiona budowla reprezentującastyl barokowy. Kościół zbudowany został na polecenieKarola VI po ostatniej z kilku epidemii dżumy, które nawiedziły Wiedeń. Budowa trwała w latach 1716–1737, architektem byłJohann Bernhard Fischer von Erlach. Kościół wzniesiono na planie elipsy połączonej z krzyżem greckim. W centrum fasady, na osi z kopułą, umieszczono portyk, flankowany przez dwie kolumny (dzwonnice) pokryte spiralnie biegnącymi płaskorzeźbami.
Kościół Wotywny (niem.Votivkirche) – wybudowany w latach 1855–1879 i ufundowany przezcesarza Maksymiliana. Architekci wzorowali się na francuskich katedrachgotyckich z XIII wieku. Ta okazała, trójnawowabazylika z transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium oraz dwuwieżową fasadą posiada bogate detale architektoniczne:sterczyny,pinakle,kwiatony,maswerki iłuki oporowe. Kościół nakryty jest wysokimidachami dwuspadowymi pokrytymi glazurowaną kolorowądachówką, analogiczną do dachówkatedry wiedeńskiej. Dwie potężne wieże kościoła liczą po 99 metrów wysokości.
Kościół Świętej Trójcy (niem.Wotrubakirche), który powstał w 1976 roku, został uznany za „dzieło sztuki nowoczesnej”[10] i „jest to jedna z najważniejszych budowli sakralnych okresu powojennego w Europie Środkowej”, reprezentujebrutalizm, który jest nurtem architektury późnego modernizmu[11].
Wiener Prater – największy park publiczny w środkowejEuropie i jeden z największych na świecie. Park zajmuje około 1700ha. W 1766 roku cesarzJózef II udostępnił mieszkańcom dawne tereny łowieckieHabsburgów. Dało to początek powstaniu parku rozrywki. Na Praterze znajdują sięstadion sportowy im. Ernsta Happela oraz lunapark, który obecnie jest największym europejskim wesołym miasteczkiem. W lunaparku znajduje się około 280 atrakcji. Każda kosztuje w granicach od 1 do 15 Euro. Są tu dostępne prawie wszystkie rodzaje karuzel świata.
Pałac Schönbrunn (niem.Schloss Schönbrunn) – niegdyś letnia rezydencja cesarska. Za czasówMarii Teresy został przebudowany w stylu francuskim. W pałacu urodził się i umarłFranciszek Józef I, a w 1918 roku podpisał rezygnację z udziału w rządachKarol I.
Belweder – obiekt pełniący funkcję zespołu pałacowo-ogrodowego, który za swoich czasów był letnią rezydencjąksięcia Eugeniusza.
PałacHofburg – dawna rezydencja cesarska pełniąca funkcję pałacu zimowego. Budowa rozpoczęła się w XIII wieku, a w kolejnych epokach budynek był wielokrotnie przebudowywany.
Port lotniczy Wiedeń-Schwechat to największe międzynarodowe lotnisko w Austrii, oddalone o 18 km na południowy wschód od Wiednia, leży w pobliżu miastaSchwechat. W roku 2023 obsłużyło prawie 29,5 mln pasażerów[13].
Elfriede Jelinek, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Mając 13 lat została przyjęta do Konserwatorium Wiedeńskiego, gdzie studiowała m.in. grę na fortepianie, organach oraz kompozycję. Po maturze studiowała historię sztuki, muzykologię i teatrologię na Uniwersytecie Wiedeńskim.
MuseumsQuartierKościół Świętej Trójcy w Wiedniu (niem.Wotrubakirche), arcydziełomodernizmuOsiedle mieszkanioweWohnpark Alterlaa w Wiedniu, arcydzieło modernizmu. Wyróżnia się wspólnymitarasami dachowymi z basenami i saunami oraz prywatnymi wiszącymi ogrodami w każdym budynku.
W 7. dzielnicy,Neubau, znajduje się kompleks architektonicznyMuseumsQuartier (Dzielnica Muzeów). Całość zajmuje powierzchnię 90 000 m², co czyni go jednym z największych tego typu kompleksów na świecie. Jest miejscem wystaw, koncertów, spektakli tanecznych, wieczorów autorskich. Obszar odwiedzany jest przez ponad 3 mln turystów rocznie. Na terenie MuseumsQuartier znajdują się:
Teatr Zamkowy (niem.Burgtheater) w 1. dzielnicy,Innere Stadt, jeden z najbardziej prestiżowych teatrów w krajach niemieckojęzycznych, oficjalnie otwarty 14 marca 1741. Znajduje się przywiedeńskim Ringu. Pierwotny gmach, wzniesiony za panowaniaMarii Teresy, zastąpiono pod koniec XIX wieku istniejącym do dziś budynkiem w stylu włoskiegorenesansu.
Volkstheater – dawnyDeutsches Volkstheater, jeden z największych teatrów w krajach niemieckojęzycznych. Założony w roku 1889 przez poetęLudwiga Anzengruber.
Uniwersytet Wiedeński (niem.Universität Wien), założony 12 marca 1365, jest najstarszą uczelnią w niemieckojęzycznym obszarze językowym. Uczelnia została założona przezRudolfa IV. Nowoczesną organizację uczelni wprowadziłFranciszek Józef. Obecnie uczy się tu ponad 60 tys. studentów, abiblioteka uniwersytecka liczy ponad 2 mln tomów.
Początki naukowej medycyny w Austrii związane są z założeniemUniwersytetu w Wiedniu w roku 1365, na którym Galeazzo de Sancta Sophia z Padwy oraz jego austriacki uczeń J. Aygel przeprowadzali pierwsze przełomowe sekcje zwłok.
Obecnie w Wiedniu znajduje się jeden z dwóch największych szpitali klinicznych na świecie –Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien(inne języki) (AKH). Szpital Publiczny (AKH) ma powierzchnię 345 000 m², mieści 27 klinik uniwersyteckich, 10 instytutów klinicznych, 42 oddziały kliniczne, 62 przychodnie ogólne i 335 ambulatoriów specjalistycznych, 80 oddziałów zwykłych, 21 oddziałów intensywnej opieki medycznej, 51 sal operacyjnych, 21 gabinetów zabiegowych i dysponuje 2200 łóżkami. W 2009 roku w AKH przeprowadzono 48 039 operacji; personel liczył 8955 osób. Szpital Publiczny AKH, ściąga do Wiednia liczne kongresy dzięki swoim osiągnięciom naukowym i światowej reputacji. Europejski Kongres Kardiologów, który odbył się po raz czwarty w austriackiej stolicy w 2007 roku był miejscem spotkań 40 000 lekarzy z całego świata. Do wartych odnotowania osiągnięć należy zaliczyć wstawienie najmniejszego na świecie implantu ucha wewnętrznego. Duże postępy poczyniono także w leczeniu raka, chirurgii kręgosłupa i transplantacji komórki chrzęstnej. O znaczeniu wiedeńskiej medycyny świadczą cztery Nagrody Nobla zdobyte w XX wieku przez tutejszych lekarzy. Byli to:Robert Barany,Julius Wagner-Jauregg,Karl Landstiner orazOtto Lewi.
Szpital w Wiedniu jest bardzo znany wśród polskich pacjentów chorujących na mukowiscydozę oraz oczekujących na łączony przeszczep serca i płuc. Ze względu na fakt, że do tej pory wykonano w Polsce (wZabrzu) zaledwie jeden przeszczep płuca u pacjenta z mukowiscydozą większość chorych poddaje się tej operacji w Wiedniu.
Wiener Eistraum(inne języki) – sztuczne lodowisko w parku przed ratuszem miejskim, funkcjonuje od stycznia do marca.
Opernball – bal wOperze Wiedeńskiej organizowany corocznie w czwartek przedśrodą popielcową. Transmitowany na żywo w telewizji austriackiej, jest dużym wydarzeniem kulturalno-społecznym.
Tort Sachera – bardzo słodkie ciasto czekoladowe z grubą warstwą polewy czekoladowej, przekładane konfiturą morelową. Oryginalnie serwowane w kawiarni Hotelu Sacher, znane jest dziś na całym świecie
Wiener Melange(inne języki) (z franc.melanger – mieszać) – czarna kawa z „lekko ubitym” mlekiem (podobna do włoskiego Cappuccino). Do Wiener Melange używa się jednak kawy niezbyt mocnej, poza tym ziarna są często kandyzowane[14].
Bardzo popularne są tutaj budki uliczne, tzw. Würstelstand, otwarte dniem i nocą, serwujące m.in. kiełbaski. Najbardziej popularne to:frankfurterki, Käsekrainer (ostro przyprawione kiełbaski wieprzowe z kawałkami sera), Bratwurst (białe kiełbaski wieprzowe).
Apfelstrudel(inne języki) – bardzo popularny deser. Rolada z jabłkami serwowana na ciepło z sosem waniliowym. Inną odmianą jest Millirahmstrudel (rolada ze śmietaną).
W zimie w budkach na ulicach sprzedawane są Maroni (gorące kasztany) oraz grube placki ziemniaczane.
↑Karl Vocelka,Wien zwischen Grenzfestung und Residenzstadt, w:Metropolen im Wandel: Zentralität in Ostmitteleuropa an der Wende vom Mittelalter zur Neuzeit, Akademie Verlag, Berlin 1995, s. 270.
↑Karl Vocelka,Wien zwischen Grenzfestung und Residenzstadt, w:Metropolen im Wandel: Zentralität in Ostmitteleuropa an der Wende vom Mittelalter zur Neuzeit, Akademie Verlag, Berlin 1995, s. 269–270.
↑J. Osterhammel,Historia XIX wieku. Przeobrażanie świata, tłum. I. Drozdowska-Broering, J. Kałązny, A. Peszke, K. Śliwińska, Poznań 2013, s. 947.
.jpg)
.JPG)
.JPG)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
