Ten artykuł dotyczy wsi w województwie łódzkim. Zobacz też:inne znaczenia.| wieś | |||
.jpg) Fragment widawskiego rynku | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Wysokość | 150[2] m n.p.m. | ||
| Liczba ludności (31.03.2021) | 1181[3] | ||
| Strefa numeracyjna | 43 | ||
| Kod pocztowy | 98-170[4] | ||
| Tablice rejestracyjne | ELA | ||
| SIMC | 0717689 | ||
Położenie na mapie gminy Widawa  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa łódzkiego  | |||
Położenie na mapie powiatu łaskiego  | |||
 51°26′17″N 18°56′26″E/51,438056 18,940556[1] | |||
| |||
| |||
| |||
| Strona internetowa | |||
Widawa –wieś wPolsce położona wwojewództwie łódzkim, wpowiecie łaskim, wgminie Widawa. Siedzibagminy Widawa. Leży wKotlinie Szczercowskiej, nad rzekąNiecieczą.
Dawniejmiasto – uzyskałaprawa miejskie w 1388 roku, zdegradowana w 1870 roku.
Prywatne miasto szlacheckie położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sieradzkimwojewództwa sieradzkiego[5].
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała dowojewództwa sieradzkiego.
| SIMC | Nazwa | Rodzaj |
|---|---|---|
| 0717695 | Kuziówek | część miejscowości |
Miejscowość o charakterze miasteczka.
Zabytkowy, historyczny układ urbanistyczny Widawy zachował cechy typowo miejskie (rynek jako centralna część miejscowości).
Jest lokalnym ośrodkiem usługowym (znajdują się tu m.in.sklepy: spożywcze, spożywczo-przemysłowe, odzieżowe, obuwnicze, budowlane, metalowe, z zaopatrzeniem dla rolnictwa, motoryzacyjne, hydrauliczne; także apteki, lokale gastronomiczne, sala bankietowa, zakłady fryzjerskie, zakład fotograficzny, stacje paliw, myjnia samochodowa, okręgowa stacja kontroli pojazdów, składy opału i materiałów budowlanych, usługi ubezpieczeniowe, bank, usługi dentystyczne, usługi weterynaryjne itd.) z drobnym przemysłem (przede wszystkimprzemysł lekki:odzieżowy,spożywczy –mięsny,piekarniczy,cukierniczy, także produkcja bram i ogrodzeń).
Leży przydrogach wojewódzkich nr481 relacjiŁask –Wieluń (stanowiącej część trasy łączącejŁódź zWieluniem) oraz nr480 łączącejSieradz zdrogą krajową nr 74 wSzczercowie.
Miejscowość istniała zapewne w XII wieku, ale pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1370 roku i dotyczy podkomorzego sieradzkiego Jakuba z Widawy. W XIII wieku była tu komora celna, przebiegał tędy średniowieczny szlak handlowy zPiotrkowa Tryb. doSieradza. Krzyżowanie się ważnych traktów wpłynęło na rozwój Widawy, która otrzymałaprawa miejskie w 1388 r. od królaWładysława Jagiełły. Do połowy XV wieku Widawa osiągnęła znaczny stopień rozwoju gospodarczego i przestrzennego[8].
W 1417 rokuarcybiskup gnieźnieńskiMikołaj herbu Trąbaerygowałmiejscową parafię[9].
W 1460 roku Widawa posiadała 2młyny,jatki i łaźnię, a w 1504 roku znajdowało się tu m.in. 13 jatek rzeźniczych,postrzygalnia, około 75 placów zabudowanych i 9 pustych[10].
Od połowy XV wieku rozpoczął się rozwójkuśnierstwa isukiennictwa. W XVI wieku powstały w mieście wielkie magazyny przeznaczone do gromadzenia towarów (m.in. zboża), sprzedawanych kupcomgdańskim. W połowie XVI wieku podatek od rzemiosła płaciło 76mieszczan. Widawa była prywatnym miastem początkowo Widawskich h.Abdank (Habdank), a od około 1500 r. Wężyków. Miasto należało wtedy do najznamienitszych w województwie sieradzkim. Widawa była miastem rzemieślniczo-handlowym słynącym z targów, które przetrwały do dzisiaj. Posiadała kilkaCechów[8].
W Widawie funkcjonowałaszkoła parafialna, która dzięki wysokiemu poziomowi kształcenia została w 1545 r.kolonią akademickąAkademii Krakowskiej.Akademia Widawska, jak inne kolonie Akademii Krakowskiej, kształciła swych studentów według zaakceptowanego przezAlma Mater programu nauczania i stosowała zalecone przez nią podręczniki. W szkole wykładali nauczyciele przysłani zKrakowa, tudzież tacy, którzy zostali przez macierzystą uczelnię zaakceptowani. W Widawie uczono m.in.filozofii,retoryki,matematyki,geometrii iastronomii. Jej gmach znajdował się obokkościoła św. Marcina, który się nie zachował. Początkowo niezła kondycja szkoły finansowanej z darowizny właściciela ziemskiego Macieja Wężyka Widawskiego (na jej utrzymanie przeznaczono 8% dochodów z części jego posiadłości) osłabła z czasem, kiedy dobra te przeszły w ręce innych właścicieli i coraz trudniej było wyegzekwować należną Akademii rentę. Reforma szkolnictwa przeprowadzona przezKomisję Edukacji Narodowej zdegradowała Akademię Widawską do poziomu szkoły parafialnej, nie uwzględniając jej wysokiego poziomu nauczania. Ostateczny kres uczelni przypieczętował pożar miasta w 1802 r. Spłonęły wówczas gmach szkoły i jej księgozbiór. Ciało ostatniegorektora Akademii Widawskiej – doktora filozofii Michała Płaczkowskiego, spoczywa na miejscowym cmentarzu[11].
W 1656 roku w pobliżu Widawy odbyła się bitwa ze Szwedami, w której po stronie polskiej dowodził królJan Kazimierz, miasto doszczętnie spłonęło. W 1713 r. nastąpił ponowny najazdSzwedów. Podczas trwaniakonfederacji barskiej doszło w czerwcu 1771 r. dobitwy pod Widawą pomiędzy wojskami królewskimi a konfederatami, zakończonej rozbiciem wojsk królewskich. Miasto zostało zrujnowane w wyniku licznych pożarów, wojen iepidemii; szczególnie ucierpiało po groźnym pożarze w 1802 r.[12]
Ostatecznie w 1870 r. Widawa utraciła prawa miejskie[8] i została zdegradowana do rangiosady na mocycarskiejreformy miejskiej z lat 1869–1870 i postanowieńKomitetu Urządzającego w Królestwie Polskim((...) Na zasadzie NajwyższegoUkazu z dnia 1 czerwca 1869 r. o przemianowaniu na osady, niemających charakteru miejskiego osiadłości w Gubernjach Królestwa Polskiego,Komitet Urządzający, na przedstawienie Członka Zawiadującego czynnościami komitetu, w uzupełnieniu postanowienia swego z dnia 23 stycznia (4 lutego) 1870 r. o zamianie na osady, miastGubernji Petrokowskiej, postanowił i stanowi: (...) 1. Istniejące w Gubernji Petrokowskiej miasta: (...) Widawa (...) w Powiecie Łaskim (...) zamienić na osady z zastosowaniem następujących środków co do urządzenia w nich zarządu gminnego na zasadzie Najwyższego Ukazu z dnia 19 lutego (2 marca) 1864 r. (...) 5) w powiecie Łaskim: osady: Widawę przyłączyć do składu gminyDombrowo-Widawska (...)[13], nie odzyskując do dziś odebranych jej praw.
Liczba mieszkańców Widawy w poszczególnych latach przedstawiała się następująco:
Do roku 1939 Widawę zamieszkiwał duży odsetek ludnościpochodzenia żydowskiego. Jej napływ nastąpił najprawdopodobniej w XIII-XIV wieku, kiedy to w wyniku prześladowań musieli oni opuszczać miastaEuropy Zachodniej. Posiadali w Widawie własnycmentarz grzebalny,bożnicę, korzystali z przywilejów nadawanych im przez kolejnych królów polskich. Tylko nieliczna grupa zajmowała sięrolnictwem. Górował przede wszystkimhandel irzemiosło. Na przełomie XIX i XX wieku uczestniczyli wraz z Polakami w uroczystościach państwowych, życiu kulturalnym m.in. majówkach organizowanych przezOSP. W 1939 roku stanowili oni ponad 50% ogólnej liczby mieszkańców. Widawa została poważnie zniszczona przez Niemców w 1939 roku i odbudowana po 1945 roku[8].
Pierwsi Żydzi zaczęli osiedlać się w Widawie w XVIII wieku. W 1764 r. w mieście mieszkało 166 Żydów. Zajmowali sięhandlem, byli uczestnikami znanych targów końmi. Wśród przedstawicieli społeczności żydowskiej był także jeden dzierżawca karczmy, dwóch muzyków oraz 15rzemieślników: 7krawców, 2kuśnierzy,złotnik,fryzjer i 4rzeźników[18].
W 1827 r. Widawę zamieszkiwało 632 Żydów, stanowiąc 48% ogółu mieszkańców. Tutejsza społeczność podlegała najpierwkahałowi wŁasku. W 1838 r. powstała samodzielna gmina żydowska. Powodem odłączenia się był niesprawiedliwy, zdaniem widawskich Żydów, podział obciążeń podatkowych[18]. Gmina dysponowała już wówczas cmentarzem orazsynagogą. Niedługo potem powstał także dom dla biednych i bezdomnych wyznawców judaizmu.
W 1857 r. społeczność żydowska w mieście liczyła 968 osób, stanowiąc 54% ogółu mieszkańców. Upadek miasta pod koniec XIX w. spowodował odpływ ludności żydowskiej. W 1897 r. pozostało w Widawie już tylko 530 Żydów (38% ogółu mieszkańców)[19].
Rabinami w Widawie byli m.in.: Synaj Safir (pełnił funkcję w latach 1829–1834, później rabin wBrzezinach); Menachem Mendel Chaim Landau (1886–1890, wnuk rabina Abrahama z Ciechanowa, później przeniósł się doPiątku); wreszcie Abraham Benjamin Koltonowski pełniący najdłużej swoją funkcję – od 1897 r. do lat 30. XX wieku. Ostatnim rabinem miasta przed Zagładą był Mordechaj Maroko. Utarła się opinia, że rabini w Widawie pobierali bardzo małe pensje, stąd też urząd ten był niechętnie przyjmowany[18].
W okresie międzywojennym, w 1921 r., w Widawie mieszkało 773 Żydów, co stanowiło 35% ogółu mieszkańców. Działała tu żydowska biblioteka. O wpływy polityczne zabiegalisyjoniści, ale ugrupowaniem o największej liczbie zwolenników byłaAguda[20].
W okresie polskiej wojny obronnej we wrześniu 1939 r. większość Żydów uciekła z Widawy doBełchatowa,Zelowa iZduńskiej Woli. Jednak na ich miejsce przybyli uchodźcy wyznania mojżeszowego z mniejszych miejscowości i osad w regionie. We wrześniu 1939 r. Widawę zajęły wojska niemieckie. Niemieccy żołnierze kazali rabinowi Mordechajowi Maroko spalić zwojeTory. Gdy duchowny odmówił, Niemcy spalili klęczącego rabina trzymającego w objęciach Torę[20].
Wiosną 1940 r. Niemcy utworzyli w Widawiegetto. Nie miało ono charakteru zamkniętego. Znajdowało się w nim ok. 100 rodzin żydowskich. W grudniu 1941 r. wywieziono 728 osób do Bełchatowa. Latem 1942 r. wszystkich pozostałych Żydów wywieziono doobozu zagłady w Chełmnie nad Nerem[21].
Cennym zabytkiem jestkościół Podwyższenia Krzyża Świętegoparafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Widawie fundacji Wojciecha Wężyka Widawskiego i jego żony Anny. Obecne budynki kościoła i klasztoru wzniesiono w latach 1678–1709. Kościół jest jednonawowy, z dachem dwuspadowym i wieżyczką na sygnaturkę. W szczycie fasady ogromnych rozmiarów herb fundatorów – Wężyków Widawskich. Ołtarze pochodzą z XVIII w. Nad barokowymi organami rzadki przykład kunsztu staropolskiego rzemiosła – ręcznie wykuwany mechanizm zegarowy. Chrzcielnica miedziana, późnorenesansowa z 1600 r., fundacjiWalentego Widawczyka. Cenne naczynia liturgiczne i krucyfiksy z XVII i XVIII w. W zakrystii zachował się komplet mebliintarsjowanych w stylurokoko, z 1700 r. W podziemiach kościoła mieszczą się dwie duże kryptysklepione kolebkowo, w których spoczywają zwłoki fundatorów i zakonników. Na ścianach są widoczne ślady zamurowanych wejść do podziemnych tuneli.
Do kościoła przylega klasztorbernardynów z XVII wieku. Pierwszy drewniany klasztor powstał z fundacji Anny i Wojciecha Wężyków w 1638 r., lecz uległ spaleniu w 1657 r. podczas stoczonej pod Widawą bitwy ze Szwedami. Odbudowany ponownie z drewna, przetrwał do 1678 r., tj. do powstania obecnego klasztoru. Jest to budynek piętrowy, na planie czworoboku, zwirydarzem pośrodku. W większości pomieszczeń sklepienia kolebkowe z lunetami. W dniu 5 II 1863 r. przybył tu i przebywał ze swoim oddziałemJózef Oxiński zajmując klasztor, „w którego korytarzach pomieściła się wiara piesza, a na dziedzińcach kawaleria i zatrzymane podwody”. Po kasacie klasztoru w 1864 r.bernardyni na prawach dożywocia użytkowali go jeszcze do 1900 r. Obecnie służy jakoplebania. W części klasztoru mieści się założone przez ks. Jerzego Spychałę muzeum parafialne, w którym można podziwiać wyroby miejscowego rzemiosła, przykłady sztuki sakralnej i zapoznać się z historią Widawy. Warto zaznaczyć, że bernardyn z Widawy o. Serafin Szulc był kapelanem w 1863 r. w oddziałach: Kurowskiego, a następnieTeodora Cieszkowskiego. W zewnętrzną ścianę klasztoru wmurowano płytę nagrobną z XVI w. z postacią nieznanego rycerza.
Za pn.-wsch. narożnikiem rynku stoikościół św. Marcina, wybudowany z funduszów Wężyków w 1446 r., rozbudowany w XV-XVII w., spalony w 1802 r. Po odbudowaniu w 1846 r. służy jakokościół filialny.
Na cmentarzu neogotyckakaplica św. Rocha, zbudowana z cegły staraniem ks. Stanisława Maniewskiego w 1893 r. na miejscu poprzedniej kaplicy modrzewiowej.
Pod Widawą toczono bitwy powstańcze 17 lutego, 15 kwietnia i w lipcu 1863 r. Na cmentarzu jest mogiła powstańcza, 5 mogił żołnierzy72 pp. im.Dionizego Czachowskiego zRadomia, którzy polegli w walce z Niemcami 5–6 września 1939 r., 5 mogił poległych w 1945 r. oraz grób Michała Płaczkowskiego – rektora Akademii Widawskiej zm. 17 IX 1769 r., grób Józefa Zaręby (1776–1820) – starosty powiatu sieradzkiego i grób o. Tadeusza Błeszczyńskiego (zm. 22 VII 1892 r.) – ostatniego gwardiana oo. bernardynów. W mogile Powstańców 1863 r. jest pochowany Jan Grabowski – felczer z oddziałuMakarego Drohmireckiego, który zesłany naSybir, potem osiedlenie w Tambowie, wrócił i zmarł w Widawie. W okolicy jest 6 polskich schronów bojowych z 1939 r. Na skraju terasy zalewowej Niecieczy, ok. 400 m na pd. od rynku jest częściowo zniwelowane wzniesienie, a w odl. 350 m od niego pagórek o wysokości 5–6 m. Badań archeologicznych tu nie prowadzono. Prawdopodobnie na tych kopcach były średniowieczne budowle właścicieli Widawy.
_(10).jpg)
_(6).jpg)
W Widawie rozpoczyna się
niebieski turystycznySzlak „Osady Braci Czeskich” (65 km): Widawa (PKS) –Ruda –Chrząstawa –Faustynów –Walewice –Pożdżenice –Zelów –Zelówek –Bocianicha –Grzeszyn –Gucin –Rokitnica –Talar –Barycz –Ostrów –Łask Kolumna (PKP, PKS).
W Widawie funkcjonuje Zespół Szkół im. Walentego Widawczyka, skupiający:
W Widawie działa piłkarski Gminny Klub Sportowy „Widavia” Widawa, grający w Sieradzkiej Klasie „A”[22].
W 1994 r. w Widawie nagrywane były sceny do filmu „Psy 2. Ostatnia krew” w reżyseriiWładysława Pasikowskiego (rynek w przygranicznym miasteczku –Terespolu, gdzie główni bohaterowie przyjeżdżają do rosyjskiej mafii po pieniądze, to w rzeczywistości widawski Stary Rynek)[23].
| Wsie |
|
|---|---|
| Części wsi |
|
| Przysiółek wsi |
|
| Nieistniejące miejscowości |
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta | |
| Osiedla (1954–1972) | |
| Gminy wiejskie (1867–1954 i 1973–1975) |
|
| Gromady (1954–1972) |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
