Zgodnie z ruchem wskazówek zegara od lewego górnego zdjęcia: widok na Piazza Bra z Verona Arena, Dom Julii, Verona Arena, Ponte Pietra zachód słońca, Madonna - fontanna na Piazza Erbe, widok na Piazza Erbe z wieży Lamberti
Werona (wł.Verona[veˈrona],wymowaⓘ) – miasto położone w północno-wschodnichWłoszech, w regionie administracyjnymWenecja Euganejska (Veneto). Leży nad rzekąAdygą, u podnóża Alp Weneckich. Jest znaczącym ośrodkiem handlu i jednym z bogatszych miast północnych Włoch.
Z 255 379 mieszkańcami (2023) stanowi drugie pod względem liczby ludności miasto w regionie.Obszar metropolitalny Werony zajmuje 1070,9 km²; zamieszkany jest przez około 500 000 ludzi[2]. W 2022 roku burmistrzem Werony wybrany zostałDamiano Tommasi[3].
Część wzgórz otaczających Weronę, z trzema twierdzami:Sofii,św. Macieja Apostoła i byłą twierdzą św. Leonarda
Miasto położone jest 59 metrów nad poziomem morza[5], u podnóża wzgórzśw. Piotra, wyrastających z południowych gór Lessini. Werona wznosi się wzdłuż brzegówAdygi, w punkcie, w którym ta dociera doNiziny Padańskiej i tworzy charakterystyczny podwójny meander (30 kilometrów na wschód od jezioraGarda).
Niegdyś miasto było punktem węzłowym transportu naziemnego i wodnego północno-wschodnich Włoch. Wstarożytnym Rzymie był to bowiem punkt styku czterech dróg rzymskich:Via Gallica,Via Claudia Augusta,Vicum Veronensium iVia Postumia. Także dzisiaj Werona tworzy istotny węzeł komunikacyjny z siecią autostrad – ze względu na swoje położenie na skrzyżowaniu trzech głównych szlaków, które prowadzą z centralnych i północno-zachodnich Włoch przezprzełęcz Brenner.
Zgodnie z zarządzeniem PCM 3274 z 20.03.2003[6] wskaźnik ryzyka sejsmicznego klasyfikuje Weronę w trzeciej strefie.
Klimat Werony jest bardzo zróżnicowany: latem dominuje typ śródziemnomorski, przede wszystkim ze względu na wpływ jeziora Garda, z wysokąwilgotnością oraztemperaturami, zimą zaś klimat kontynentalny z wysoką wilgotnością i niską temperaturą. Coraz rzadsze jest zjawiskomgieł, występujących od zachodu słońca aż do późnego ranka, które są spowodowane wysoką wilgotnością powietrza zimą. Średnie temperatury w lipcu utrzymują się powyżej 24 °C, podczas gdy w styczniu wynoszą około 1 °C[7].
Opady atmosferyczne wysokie są między końcem kwietnia a początkiem czerwca, a także na przełomie października i listopada, zaś szczyt osiągają w sierpniu. Okres zimy – od końca listopada aż do marca – to okres mniej deszczowy ze średnimi opadami przekraczającymi 50 mm na miesiąc, lecz odczuwalny jest jako okres najbardziej wilgotny[7].
Z prawnego punktu widzenia gmina Werony znajduje się w „strefie klimatycznej E” z 2468 stopniodniami[8], tak więc maksymalny dozwolony limit włączenia ogrzewania od 15 października do 15 kwietnia wynosi 14 godzin dziennie.
Średnia temperatura minimalna dla całego roku wynosi 7,9 °C, a maksymalna 17,5 °C. Suma opadów atmosferycznych w ciągu roku to 819,4 mm, a liczba dni deszczowych 86[9].
Adyga obok wzgórza św. Piotra (na fotografii z XIX w.)
DziśAdyga płynie wewnątrz potężnych murów, wałów wybudowanych po ogromnej powodzi w 1882 roku dla ochrony miasta przed kolejnymi wylewami. Obecnie rzeka jest zamknięta pomiędzy murami i nie ma wpływu na rozbudowę miasta, ale do czasów stosunkowo niedawnych Werona była miastem w znacznej mierze zależnym od Adygi ze względu na bogatą działalność handlową i przemysłową, dla rozwoju których rzeka jest niezbędna. Adyga była jedyną drogą komunikacji żeglownej aż doTrydentu: począwszy od czasów antycznych była używana do transportu towarów. Przebieg transportu był obsługiwany z nabrzeży, budek celnych, wież na obu stronach rzeki, zamków i fortec. Dawniej Werona oraz osady, które znajdowały się nad rzeką, prowadziły gospodarkę opartą bezpośrednio na istnieniu rzeki. Wzdłuż jej brzegów były wyrabiane bloki zmarmuru i drewno, które następnie transportowano jej wodami. Używano tych budulców do wznoszenia stoczni okrętowych, licznych młynów wodnych, pomp odwadniających, magazynów, siedzib małych przedsiębiorstw, ale również używano w działalności rzemieślniczej[10].
Rzeka miała odnogi, które dzisiaj już nie istnieją: obok amfiteatru od głównego nurtu odłączała się na lewo gałąź Acqua Morta (Martwa Woda), nazywana tak ze względu na powolny przepływ jej wód, które ponownie się łączyły z główną rzeką przy moście Navi, kształtując wysepkę. Adigetto, nazywane takżeRofiól, było natomiast szerokąfosą poszerzoną w epoce średniowiecza w celach obronnych. Odnoga ta odłączała się od Adygi zaraz za Castelvecchio i płynęła na południe wzdłuż murów miejskich, po czym wpływała ponownie do Adygi. Dzięki temu miasto niemalże w całości zostało objęte wewnętrznym meandrem Adygi – było wyspą trudną do zdobycia[11]. Inną odnogą rzeki jest Lorì, bardzo krótki strumień, który spływa ze wzgórza obok przedmieśćAvesy i uchodzi do Adygi po kilku kilometrach. Strumień jest kojarzony z praczkami z Avesy, piorącymi tkaniny dla hoteli, szpitali i zamożnych mieszkańców całego miasta[12]. Oprócz wspomnianych odnóg rzeki zbudowano również sieć ponad siedemdziesięciu połączeń, które zapewniały przepływ wody w obszarze zamieszkanym.
Charakterystyczne byłymłyny wodne, stojące na platformach lubmłyny pływające, montowane na łodziach (pontonach) tak, aby mogły przystosować się do zmiany poziomu wód. Na łodzi (lub na posadowionej między dwoma łodziami platformie) znajdowały się koło młyńskie i drewniana budka, w której pracowałykamienie młyńskie. Mostki nazywanepeagno łączyły platformy z brzegiem. Młyny po raz pierwszy zostały udokumentowane w średniowieczu, wiele z nich było kontrolowanych przez lokalne klasztory, które dawniej miały prawo do wykorzystywania wód rzeki. Grupy młynów znajdowały się obok San Zeno, San Giorgio w Braida i w Sottoriva. Ich liczba wzrosła z biegiem czasu do ponad 400 wXIX wieku, by następnie sukcesywnie się zmniejszać ze względu na rozwijającą sięindustrializację, aż do całkowitego zaniknięcia na początkuXX wieku[13].
Powódź, która miała miejsce 16 września 1882, zalała większą część miasta, niszcząc setki domów, burząc dwa mosty i zabijając wielu ludzi. Ta klęska żywiołowa zmusiła mieszkańców do znacznej modyfikacji biegu rzeki. Wiele z tych prac było przeprowadzonych w okresie 1882–1895 i zmieniło na zawsze wygląd miasta. Koryto Adygi zostało poszerzone i oczyszczone, zostały wybudowane murowane nabrzeża wzdłuż całego miasta, a także zamknięto Adigetto i Acqua Morta. Aby skierować część wód w inną stronę, wykopano kanał przemysłowy Camuzzoni (nazwany tak ku czci burmistrza, będącego w służbie od 1867 do 1883 roku). Kanał odgałęzia się w dzielnicy Chievo (gdzie w 1923 roku została wybudowanazapora wodna) i przepływa 7,5 km w kierunku południowo-wschodnim aż do wpłynięcia do Adygi w dole miasta[14][15].
Od 1871 roku w Weronie można było obserwować wyraźny wzrost demograficzny, który spowodował wzrost liczby ludności z 86 443 w tymże roku do 266 205 w 1971. W latachsiedemdziesiątych liczba mieszkańców utrzymywała się na stałym poziomie, po czym zaczęła powoli maleć, aż do roku 2001, osiągając minimum 255 824 mieszkańców. Od 2001 roku, głównie dzięki obcokrajowcom, obserwuje się stały wzrost populacji: 1 czerwca 2006 roku obszar zamieszkiwało 259 380 osób[16], z czego 23 166 to obcokrajowcy[17], co stanowi 8,93% całej populacji. Główne kraje pochodzenia imigrantów zamieszkujących Weronę to:Sri Lanka,Rumunia,Maroko,Nigeria,Mołdawia,Albania iGhana[18]. Ostatnie dostępne dane pochodzą z 19 lipca 2008 roku. Wynika z nich, że populacja miasta wciąż rośnie i osiągnęła liczbę 264 296 mieszkańców.
Werona była zamieszkana już w czasach prehistorycznych[19][20], powstały wtedy niektóre osiedla na wzgórzu Świętego Piotra, które góruje nad rzeką Adygą. Do dziś toczą się dyskusje nad tym, która populacja rozpoczęła zasiedlanie regionu: najszerzej uznana hipoteza zakłada, że zasiedlenie rozpoczął ludRetów. Podziela ją rzymski pisarzPliniusz Starszy[21]. NatomiastTytus Liwiusz[22] twierdzi, że inicjatorami byliCenomanowie. Inne hipotezy mówią o pochodzeniuetruskim (na tym terenie odnotowano obecność Arsunati, ludu o nieznanym pochodzeniu, który przez niektórych jest zaliczany do Etrusków). Wreszcie hipoteza adriatycko-wenecjańska zakłada, że miasto zostało wzniesione przez populację lokalnąEuganejczyków.
Ok. roku 390 p.n.e. Werona została zdobyta lub założona na nowo przezCeltów[23].
Wzniesieniemkolonii rzymskiej w meandrze Adygi (89 r. p.n.e.) zapoczątkowano okres wielkiego rozwoju miasta. Z małego i niewielkiego osadnictwa Rzymianie uczynili dzieło sztuki, budując wielkie pomniki, które możemy podziwiać jeszcze dziś. Miasto było szczególnie wykorzystywane wIII wieku n.e. jako baza wojsk w bitwach przeciwko barbarzyńcom. Wówczas miasto zostało wzmocnione przez cesarzaGaliena, który poszerzył miejskie mury[24].
W 1136 Werona stała siękomuną miejską, będącą fazą przejścia zfeudalizmu. Odtąd następowały po sobie różne wojny, podczas których miasto dzięki swej mocnej konstrukcji było często wykorzystywane jakofortyfikacja. W roku 1164 stanęła na czele koalicji przeciw cesarstwu. W 1167 połączyła swoje siły zLigą Lombardzką. Miasto poddane początkowoEzzelino da Romano, później przeszło w ręce roduDella Scala (1262), który powiększył znacznie miasto i jego posiadłości. W 1314 do Werony dołączonoVicenzę, w 1328 –Padwę, w 1329 –Treviso. Od 1387 Werona stała się terytorium roduVisconti iCarraresi, w końcu w 1405 przeszła pod panowanieRepubliki Weneckiej. Pod władzą Wenecji nastąpiły niemal cztery stulecia względnego pokoju, z krótką, ale krwawą, przerwą (1509–1516) w trakcie wojnyLigi w Cambrai, kiedy miasto było zajęte przez oddziały cesarskie. W tym też czasie Werona zaczęła tracić na znaczeniu politycznym i gospodarczym. W 1630 przez miasto przeszła epidemiadżumy.
W 1796 roku miasto zostało zdobyte przez armięNapoleona, który w 1797 oddał je Austriakom podczastraktatu Campo Formio po odważnym buncie antyfrancuskim (Werońska Wielkanoc). Wraz z kolejnymtraktatem w Lunéville (1801) Werona została podzielona na pół, wzdłuż biegu rzeki Adygi: prawa część trafiła do Francuzów, lewa (którą Francuzi nazywali pogardliwieVeronette) do Austriaków. Taka sytuacja utrzymywała się aż do 1805 roku, kiedy ci ostatni odstąpili całą Wenecję EuganejskąFrancji[25].
Wraz zkongresem wiedeńskim (1815) Werona została trwale związana z Austrią i stan ten utrzymywał się aż do 1866 roku. Miasto stało się strategicznie najważniejszym wierzchołkiem Czworokątu Fortyfikacji, obszaru wielkiej wagi dla wojsk Habsburgów. Miał on tymczasowo zastępowaćpaństwo buforowe przeciwko atakomKrólestwa Sardynii, które dążyło do zdobyciaKrólestwa Lombardzko-Weneckiego, należącego do Austrii. W 1822 roku odbył się czwarty kongresŚwiętego Przymierza.
W 1852 r. do Werony przybył pierwszy pociąg zWenecji, przekraczając Adygę nowo zbudowanym mostem kolejowymPonte della Ferrovia.Stacja kolejowa powstała przed bramąPorta Nuova. Już w 1853 r. miasto uzyskało połączenie zMantuą, a w tym samym roku rozpoczęto budowę linii kolejowej doBolzano (tzw. Kolej Brenneru), oddanej w roku 1859.
Powiązanie historii Werony z Włochami rozpoczęło się 16 sierpnia 1866 roku wraz z podbiciem Wenecji Euganejskiej przezdynastię sabaudzką po III wojnie o niepodległość Włoch. Od tej pory miasto przeszło okres względnego spokoju, załamanego przez kryzys ekonomiczny, który trwał od II wojny światowej i którego głównym skutkiem była emigracja setek tysięcy mieszkańców Werony[26]. W 1884 r. spółkaSocietà dei Tramways di Verona zainaugurowała pierwszą linię tramwaju konnego między stacjami kolejowymiPorta Nuova iPorta Vescovo. Linie tramwajowe funkcjonowały w mieście do 1951 r., a na terenie poza murami do 1957 r.W 1882 roku Weronę nawiedziła ciężkapowódź, kiedy to Adyga zalała większą część miasta. W kolejnych latach dla ochrony miasta przed wylewami zostały zbudowane tak zwanemuraglioni. W ten sposób miasto musiało zrezygnować z jednej ze swoich najbardziej charakterystycznych cech, „miasta, które żyło na wodzie”.
Po tym zdarzeniu Włoska Republika Socjalna stała się jeszcze bardziej agresywna i wzmocniła prześladowania. Ówczesne sanktuarium w Lourdes na wzgórzu św. Leonarda (opiekuna więźniów), siedziba kościoła imiennego odXII wieku, wywłaszczone przezNapoleona i zamienione przez Austriaków w 1838 nafortyfikację św. Leonarda, zostało przebudowane w 1943 na więzienie polityczne przeznaczone do prześladowań mieszkańców żydowskich, antyfaszystów i jeńców wojennych.
W latach po II wojnie światowej wraz z wejściemWłoch doNATO Werona ponownie zdobyła znaczenie strategiczne ze względu na bliskośćżelaznej kurtyny. Miasto stało się siedzibą Sprzymierzonych Sił Naziemnych Południowej Europy (FTASE) i przez cały okreszimnej wojny pełniło ważną rolę militarną, przede wszystkim dlaStanów Zjednoczonych.
Pochodzenie nazwy miasta nie jest udokumentowane, lecz z czasem pojawiły się różne hipotezy[27]:
zjęzyka etruskiegoVera, co prawdopodobnie oznaczało imię osoby (nazwy tego typu są powszechne wToskanii);
z języka galijskiego (wiele rzek i strumieni nosi jeszcze dziś imiona pochodzące od korzeni celtyckich jak *ver- i *var-);
od imienia rodu rzymskiego;
od łacińskiego terminuver, który oznacza „wiosna”.
według legendy (spisanej przez kronikarzaGalvano Fiamma): mityczny założyciel Werony, przywódca celtyckiBrennus, nazwał nowe miejsce osiedleniaVae Roma, to znaczyBiada Rzymowi, co następnie przekształciło się w obecną nazwę miasta Werona[28].
Herb miejski powstał okołoXIII wieku, kiedy Werona była wolnąkomuną miejską. Poprzedni herb, nośny białykrzyż heraldyczny na czerwonym polu, został zastąpiony sztandaremsztuk werońskich ze złotym krzyżem na niebieskim polu. Do dziś są to kolory heraldyczne Werony. Innym symbolem, który został wykorzystany także do herbuprowincji, jest sztandar rodu Della Scala: najbardziej rozpoznawalny zawiera białądrabinę z czterema lub pięcioma stopniami na czerwonym tle. Choć mało kto zdaje sobie z tego sprawę, istnieją dwa warianty herbu Della Scala: pierwszy z dwoma psami wspiętymi na tylnych nogach przy bokach drabiny i drugi z orłem cesarskim na szczycie drabiny. Ten ostatni został oficjalnie przyjęty przezAlboino della Scala iCangrande I della Scala. Korzystają z niego równieżwikariusze cesarscy (stanowisko przydzielane przez cesarzaHenryka VII Luksemburskiego)[29].
10.Borgo Trento 11. Valdonega 12. Borgo Venezia (zawiera Borgo Trieste) 13. Porto San Pancrazio 14. Borgo Roma 15. Santa Lucia 16. Borgo Milano (zawiera Chievo oraz Saval) 17. Golosine 18. Ponte Crencano
Rejony
30. Avesa 31. Quinto 32. Santa Maria in Stelle 33. Mizzole 34. Montorio 35. San Michele 36. Cadidavid 37. San Massimo 38. Parona 39. Quinzano
Okres rzymski republikański Okres panowania cesarstwa rzymskiego Okres Werony pod panowaniem Teodoryka Wielkiego Okres panowania komuny miejskiej Okres panowania rodu Della Scala Epoka wenecka Epoka austriacka
Układ urbanistyczny Werony jest wzorowany na układzie stosowanym w miastach rzymskich. Werona rozwijała się w różnych okresach, o czym świadczy zróżnicowane zabudowanie. Można wyróżnićśredniowieczne centrum historyczne, w którym wznoszą się pałace zrenesansu, XVIII i XIX wieku. DzielniceVeronetta iSan Zeno pełne są budynków z wczesnego średniowiecza. Poza murami miasta można znaleźć wille i pałace w stylubarokowym. Istnieje także obszar przemysłowyBorgo Roma, wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku. Obecne nowoczesne zabudowania powstały w taki sposób, aby nie naruszyć poprzedniego układu.
Werona wciąż posiada aż pięć pasówmurów miejskich skonstruowanych w różnych epokach:
W niektórych miejscach widoczne są ruiny pasa murów z czasówcesarstwa rzymskiego;
Odmostu Aleardi aż doplacu Bra widoczny jest dobrze zachowany mur zXIII wieku, z trzema wieżami, spośród których najbardziej znana jestwieża pięciokątnabram Bra;
Nasypy ziemne i bastiony wzniesione przezWenecjan;
Mury, bastiony i liczne forty zbudowane przezAustriaków. Są one doskonale zachowane.
W czasie panowania rzymskiego w Weronie zostały zbudowane dwa pasy murów: pierwszy w epoce późnorepublikańskiej oraz drugi, lepiej zachowany, mur Galiena. Drugi pas został zbudowany na polecenie cesarzaGaliena w 265 roku, aby chronić miasto przedAlamanami.Pas republikański miał długość ponad 900 metrów. Składał się z dwóch odcinków: jednego biegnącego z północnego zachodu na południowy wschód i drugiego z północnego wschodu na południowy zachód. W drugiej linii murów byłybrama Borsari ibrama Leoni. Wewnątrz miasta rozwinęło się forum – dzisiaj jest toplac delle Erbe – na którym znajdowały się kapitol, bazylika i zabudowania publiczne[32].
WXI wiekuArduino d'Ivrea poszerzył pas murów od wzgórza w stronę wschodu. W ten sposób chciał się skuteczniej bronić przed atakami cesarzaHenryka II. W latach 1194–1224 po południowej stronie miasta wzdłuż naturalnego zagłębienia został zbudowany pas miejski. Później zagłębienie przejęło funkcjęfosy.GibelinEzzelino III da Romano odrestaurował i rozbudował pas murów, czyniąc go grubszym o trzy metry.
Południowe mury Werony, skonstruowane przez ród Della Scala i zmodernizowane przez Austriaków wXVII wieku
Alberto I della Scala poszerzył mury biegnące na wschód i północ i wzmocnił je o liczne wieże strażnicze. Niewiele późniejCangrande zbudował olbrzymie wzmocnienia wojskowe: wzmocnił część północną z pasem murów miejskich w 24 wieże i 4 bramy. Niemal w tym samym czasie wydłużył mury na południe w stronę wsi. Obecnie w tym miejscu stoją mury zbudowane przez Austriaków.
Między 1509 i 1517 Werona została oddana pod władanieMaksymiliana I Habsburga. Z tej okazji Wenecjanie zdecydowali się na odbudowę murów miasta: pierwsze prace rozpoczęły się w 1523 wraz z wyburzeniem południowych murów rodu Della Scala. Na ich miejscu wzniesiono bastiony i wieże.
Z nadejściemAustriaków na początkuXIX wieku mury były narażone na liczne ataki. Chroniły miasto przed najazdami w latach 1830–1840. Wówczas zostały odnowione bastiony i zbudowane liczne forty, co dało początek coraz rozleglejszym fortyfikacjom.
Aż doXIX wieku miasto rozwijało się wewnątrz murów magistralnych. Z początkiem nowego wieku i okresuindustrializacji Werona zaczęła tracić rolę fortyfikacji, którą pełniła przez wieki. Pierwsza nowoczesna dzielnica Werony toBorgo Trento – dzielnica założona w pierwszym zakolu stworzonym przezAdygę. Drugą dzielnicą jestBorgo Roma założona na południu miasta. Tu powstały pierwsze ośrodki przemysłowe. Pozostałe dzielnice zaczęły pojawiać się poII wojnie światowej, nie naruszając historycznego układu miasta[33].
„Modernizacja Werony Południowej” to projekt zmodernizowania Werony, a w szczególności niektórych obszarów przemysłowych, które są obecnie nieużywane. Na obszarze byłych magazynów państwowych planowane jest stworzenie centrum kulturalnego, nazwanegoPolo Culturale (Centrum Kulturalne). Na jego terenie będą znajdowały się ogólnodostępne usługi dydaktyczne, muzealne i artystyczne. Kompleks powstanie dzięki odnowieniu i odrestaurowaniu starych budynków magazynowych.
Na południe od magazynów, na terenie dawnego targu warzywno-owocowego, była przewidziana budowa centrum finansowego. Postanowiono jednak zagospodarować ten teren w inny sposób, tworząc 5000 miejsc parkingowych i hotel dla gości targów. Nowy kompleks powstanie naprzeciwko Targu w Weronie.
Na wschód od targu zostaną wybudowane cztery odizolowane dzielnice mieszkaniowe ze sklepami, butikami i biurami. Około 5,5 hektara powierzchni zostanie przeznaczonych na park publiczny. Na tym terenie zostanie zrealizowana także inwestycja budowy basenu oraz urządzeń sportowych i rekreacyjnych[34].
Na obszarze byłego młyna papierniczego przewidziana jest budowa wielofunkcyjnego budynku, w którym swoje usługi będą świadczyły przedsiębiorstwa działające w trzecim sektorze rynku, zajmujące się rekreacją i sportem. Budynek ten będzie się składał z czterech pięter, z których dwa będą przeznaczone na parking dla 2000 aut. Będzie tam również wieża o wysokości około 70 metrów pełniąca funkcję biurową. Część tego obszaru zostanie przeznaczona na tereny zielone, z parkiem miejskim na obszarze 30 000 m² oraz terenami sportowymi, m.in. nową halą sportową.
Obszar byłegoOfficine Adige został zaprojektowany przez sławnego architektaRicharda Rogersa, który przewiduje budowę 150-metrowegowieżowca – nowego symbolu Werony nowoczesnej. W planie są również rozległe tereny zielone, miejsce na sklepy, hotel i budynki mieszkalne.
Projekt modernizacji bierze również pod uwagę teren byłego Centrum Mleka. Obszar zostanie przeznaczony do użytku mieszkaniowego, handlowego i hotelarskiego: projekt przewiduje niską zabudowę mieszkalną przy ulicach oraz wysoką zabudowę biurową i hotelarską w głębi terenu.
W byłym Forum Boario, w pobliżu targu, w budowie jest centrum zarządcze, hotel, obszar przeznaczony na handel i promocję wina oraz plac. Cały projekt jest realizowany przez włoskiego architektaMario Belliniego. Centrum zarządcze, zbudowane w kształcie kowadła, osiągnie 50 metrów wysokości.
Werona jest jednym z ośrodków sztuki weWłoszech ze względów artystycznych i archeologicznych. Miasto rozwijało się niejednorodnie, ale dwie różne szkoły murarskie[Jakie?] podkreślają jego podział na część romańską i nowoczesną (aż do drugiej połowyXIX wieku): pierwsza to serce miasta otoczone rzymskimi murami pomiędzybramą Borsari,bramą Leoni i muramiGaliena, zaś druga to tzw. obwodnica wewnętrzna z małymi twierdzami renesansowymi, które zostały ukończone pod władzą austriacką.
W starożytnej części Werony widoczna jest praca konserwatorskaCangrande della Scala: rzucający się w oczy czerwony kolorcegieł, z których są zbudowane wystawne gotyckie pałace, jest złagodzony użyciem antycznego białegomarmuru. Praca ta to owoc polityki rodu Della Scala, który dążył do powrotu do świetności. Odtąd nowaurbs marmorea jaśnieje białym brukiemplacu delle Erbe, w centrum którego góruje fontannaMadonna Verona, zbudowana z fragmentów pochodzących z term rzymskich.
Werona zawiera liczne zabytki z epokistarożytnego Rzymu. Wszystkie zostały zbudowane poI wieku p.n.e., kiedy miała miejsce odbudowa miasta wewnątrz zakolaAdygi. Jednym z zabytków, który staje się symbolem miasta, jestArena – amfiteatr rzymski, trzeci pod względem wielkości poKoloseum i amfiteatrze wKapui[35], lecz najlepiej zachowany. Podczas trzęsienia ziemi w roku 1183 zewnętrzna część Areny zawaliła się, pozostawiając jedynie cztery łuki. Część wewnętrzna nie została naruszona. Dziś Arena wykorzystywana jest w trakciefestiwalu operowego, a także licznych koncertów (widownia może pomieścić 22 tys. widzów). Przed Areną przez cały sezon składowane są wielkie elementy scenografii do poszczególnych spektakli.
W Weronie znajdują się dwie rzymskie bramy z I wieku n.e.:brama Borsari ibrama Leoni. Z pierwszej została dobrze zachowana cała fasada, podczas gdy z drugiej zachowała się tylko połowa fasady wewnętrznej. Inną bramą rzymską jestŁuk Gawiuszów położony naVia Postumia, która prowadziła w stronę zamieszkanego centrum. Łuk dedykowany był członkom miejscowegogens (rodu) Gavia[36].
Z epoki rzymskiej pochodzi równieżPonte Pietra, jedyny most rzymski, który wciąż można podziwiać. Złożony jest z pięciu łuków. Cztery z nich zostały wysadzone w powietrze w 1945 przez wycofujące się wojska niemieckie, a następnie odbudowane z kamieni wyłowionych z rzeki. Charakterystyczne jest użycie różnych materiałów budowlanych. Pomoście Postumio, który zawalił się w 1153, widoczne są dziś jedynie podstawy filarów, i to tylko podczas niskich stanów wód Adygi.
Podplacem delle Erbe, odpowiadającym starożytnemu forum rzymskiemu, zachowane są w podziemiach liczne budowle, fragmenty dróg i kanalizacji, pozostałości domów i bazyliki rzymskiej. Część z nich jest widoczna w międzynarodowym centrum fotografii Scavi Scaligeri – podziemnym muzeum, które stworzono przed odzyskaniem tego obszaru w latach 70. XX wieku, w ramach projektu przedsięwziętego dla ostatecznego uporządkowania licznych pozostałości archeologicznych ze starożytności i średniowiecza, znajdujących się w podziemiach obszarupałacu del Tribunale.
Późneśredniowiecze pozostawiło po sobie w Weronie niewiele śladów z powodu trzęsienia ziemi z 3 stycznia 1117, któregoepicentrum znajdowało się właśnie w Weronie. Trzęsienie pozostawiło miasto bardzo zniszczone. Zawaliła się część zewnętrznego pierścienia Areny. Pozostała tylko jedną część, która została uszkodzona w następnym trzęsieniu ziemi w 1183, co stworzyło sugestywną formę Areny ze „skrzydłem”. Pałace, niemal wszystkie kościoły, klasztory i liczne gmachy publiczne zostały poważnie uszkodzone lub zniszczone. Fakt ten przyczynił się do silniejszego rozprzestrzenienia sięarchitektury romańskiej.
Główne zabytki są zatem datowane naXII wiek. To ten okres doprowadził do wielkiego rozwoju budynków kultu. Najważniejszy z nich tobazylika San Zeno Maggiore ze słynnymi średniowiecznymi drzwiami z brązu, ozdobionymi płaskorzeźbami o treści biblijnej i ze scenami z życia patrona kościoła, uważana za jedno z arcydziełarchitektury romańskiej we Włoszech i związana zopactwem pod tym samym wezwaniem, po którym została wieża i niektóre krużganki klasztorne[37].
Istotna jest równieżkatedra główna (cattedrale di Santa Maria Matricolare), powstała na gruzach dwóch kościołów paleochrześcijańskich zawalonych w wyniku trzęsienia ziemi z 3 stycznia 1117.
W Weronie znajdują się również kościoły, m.in. Tosca e Teuteria,San Fermo Maggiore, Basilica SS. Apostoli, Santa Maria Antica, San Giorgio in Braida.
Epokarodu Della Scala była dla Werony okresem pozytywnym z urbanistycznego punktu widzenia. Rodzina ta doprowadziła do budowy wielu gmachów, które można podziwiać do dziś. Centrum historyczne (w szczególności plac Erbe,plac Władców iplac św. Zenona) wypełniają budowle powstałe w okresiesignorii, jakpałac Burmistrza, który został zamieszkany przezAlberta I della Scala i prawdopodobnie przeznaczony na siedzibę władców miasta. W pałacu gościło również wielu sławnych ludzi, jakDante Alighieri czyGiotto di Bondone, który wedługGiorgia Vasari podczas swojego pobytu namalował niektóre portrety władcyCangrande I. Zostały one jednak zagubione. Innym pałacem rodu Della Scala jest pałac Cansignorio, którego budowa została zapoczątkowana przez władcę Cansignorio, a zakończona prawdopodobnie w 1363 roku. Budynek był pierwotnie pałacem-fortecą, wyposażoną w trzy wielkie wieże w rogach budowli. W niektórych źródłach jest nazywany równieżPalazzo Grande („Wielkim Pałacem”), właśnie ze względu na swoją okazałość. Z pierwotnego pałacu pozostała tylko jedna z baszt, odrestaurowana podczas prac w 1882. Pozostała część budynku pochodzi zXVI wieku.
Plac dei Signori z pomnikiemDantego, pałac Governo i loggia del Consiglio
Bardzo ważny był system obronny skonstruowany przez ród Della Scala z siedzibą w zamkuCastelvecchio, zbudowanym przezCangrande II della Scala wraz zmostem Della Scala. Zamek był budowany od 1354 do 1376 i stworzony nie tyle dla obrony miasta przed wrogami, co jako obrona przeciwko samym mieszkańcom. Most rodu Della Scala pierwotnie miał na celu umożliwienie ewentualnej ucieczki doNiemiec, gdzie panował zięć Cangrande II,Ludwik IV Bawarski. Most rodu Della Scala został zbudowany w przeciągu trzech lat (od 1354 do 1356), a jego wytrzymałość pozwoliła mu przetrwać bez szkody przez pięć wieków, aż do nocy z 24 kwietnia 1945, kiedy pod koniec II wojny światowej Niemcy wysadzili w powietrze wszystkie mosty Werony, aby zabezpieczyć odwrót. Swoją wytrzymałość most zawdzięczał szerokim arkadom i wielkościfilarów, badanych pod kątem wytrzymałości na nurt Adygi w różnych punktach zakola. Arkada od strony Castelvecchio, gdzie nurt jest silniejszy, jest nieco dłuższa w porównaniu do kolejnych dwóch, a filary są większe[38]. W Castelvecchio znajduje sięmuzeum miejskie w Castelvecchio, jedno z najbardziej interesujących miejsc prezentujących sztukę włoską i europejską. Odrestaurowane według nowoczesnych kryteriów, zawiera około trzydziestu sal i wiele działów:rzeźby,malarstwa włoskiego i zagranicznego,broni antycznych,ceramiki,złota,miniatur i antycznychdzwonów miejskich.
Ważnym budynkiem urzędowym rodu Della Scala jestwieża Gardello, która jest symbolem jednego z pierwszych postępów technologicznych i mechanicznych. Jest to pierwszy zegar publiczny. Niezbyt daleko stąd znajdują się sarkofagi rodu Della Scala, wybudowane w stylugotyckim, w których spoczywają najsłynniejsi reprezentanci rodu. Są one zamknięte wewnątrz żelaznego ogrodzenia, na którym widnieje symbol rodu.Sarkofagi znajdują się na ziemi lub na podwieszanych stopniach. Skrzynie zostały wskazane jako jedne z najcenniejszych zabytków sztuki gotyckiej.
Okres dominacjiweneckiej w Weronie był bardzo korzystny przede wszystkim ze względu na rozwójbudownictwa prywatnego i wojskowego. Ważną postaciąXVI wieku byłarchitekt z Werony –Michele Sanmicheli – który ozdobił miasto licznymi pałacami i został wyznaczony przezRepublikę Wenecką do budowy bram wejściowych miasta.
Porta Nuova
Porta Nuova to przykład stylu Michele Sanmicheliego. Brama została wzniesiona w latach 1535–1540, a jej pozycja doprowadziła do powstania ważnej ścieżki Porta Nuova, która kończy się ubram Bra. Obie fasady są zbudowane wporządku doryckim: ta od strony miasta ztufu, podczas gdy fasada zwrócona na zewnątrz z białej skały. Brama pełni istotną rolę również pod względem historycznym: podczas serii buntów przeciwko garnizonom napoleońskim, zwanychwielkanocami werońskimi, wewnątrz bramy zostało uwięzionych około 200 żołnierzy francuskich.
Następnie zbudowanobramę Palio (1542–1557), która pomimo mniejszej istotności w porównaniu z Porta Nuova jest najbardziej interesująca pod względem kulturalnym i artystycznym. Została zbudowana na planie prostokąta. Na zewnętrznej stronie zawiera trzy łuki z kolumnami doryckimi. Wewnątrz jest kolejnych pięć łuków, każdy wyposażony w dwie kolumny.Fasada zewnętrzna zawiera wzory zaczerpnięte z teatru rzymskiego w Weronie[39].
Istnieje równieżbrama św. Zenona (ukończona w 1542), której fasadę Sanmicheli zinterpretował jakołuk triumfalny z kolumnami wporządku jońskim i wieloma dekoracjami, jak medale czy herby. W tym przypadku poza białą skałą do budowy użyto także czerwonejcegły, często wykorzystywanej przede wszystkim w budowlach rodu Della Scala.
Z pewnością dziełem Michele Sanmicheliego był natomiast pałac Canossa, wybudowany na zlecenierodu Canossa, jednego z najstarszych i najsławniejszych rodów włoskich. Budynek ten gościł w 1822kongres w Weronie, do którego przyłączyły się niemal wszystkie państwa Europy. Sanmicheli próbował zaaranżować przy pomocy monumentalnych fasad głębokie przeciwieństwabramy Borsari iłuku Gawiuszów, tworząc pomiędzy nimi drogę, która istnieje do dziś. Strop został ozdobiony freskami przez malarzaGiovanniego Battistę Tiepolo, ale zostały one zniszczone podczas bombardowań, które uderzyły w miasto podczas II wojny światowej.
Pałac Bevilacqua jest jednym z pałaców o najbardziej wyrafinowanej stylizacji, bogatej w szczegóły, z fasadą zbudowaną w dwóch porządkach. Dolna część jest bardziej masywna, natomiast górna wysmukła i elegancka. Pałac mieścił znane obrazy, wśród których byłyLa pietà della LacrimaGiovana Francesca Carota,RajJacopa Tintoretta, portretKobiety z dzieckiemPaola Veronesego.
Lew św. Marka na kolumnie na placu delle Erbe, symbol potęgi Werony weneckiej
Szczególną historię ma takżepałac Turchi, którego budowa została zlecona przez kawalerzystę Pio Turchi, a który został zbudowany niewiele lat pobitwie pod Lepanto z 1571, gdzie flota Republiki Weneckiej pokonała flotęosmańską. Pio Turchi był rzecznikiem wspólnoty werońskiej podczas wielkich uroczystości zwycięskich w Wenecji. Pałac był udekorowany statuami osobistości tureckich, którzy brali udział w bitwach pod Lepanto. Niektórym z nim zostały obcięte głowy i zostały wystawione na placu delle Erbe, w miejscu, w którym wystawiano głowy skazanych na śmierć.
Inne pałace, położone odpowiednio naplacu dei Signori i placu delle Erbe, toLoggia di Consiglio (Loża Rady) ipałac Maffei. Loża posiada kolumny marmurowe, wiele rzeźb i fresków. Wśród nich były dwiewypukłorzeźby z brązu przedstawiające archanioła Gabriela i zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, usunięte jednak zostały wXIX wieku. Loża jest uważana za jeden z symboli odrodzenia werońskiego. Pałac Maffei jest pałacem zXV wieku, rozbudowanym w 1629 decyzjąMarcantonia Maffeiego. Trzypiętrowy budynek zbudowany został wstylu barokowym, jest imponujący i wykwintny i charakteryzuje się piękną fasadą. Przed pałacem znajduje się kolumna zwieńczonalwem Świętego Marka, do którego Werończycy są szczególnie przywiązani.
Pod panowaniem austriackim w Weronie rozwijało się budownictwo wojskowe, spychając budownictwo mieszkaniowe na dalszy plan. W szczególności zostały odnowione i wzmocnione wszystkiebastiony, które były częściowo zniszczone przez Francuzów, i została stworzona nowa sieć fortec. Większość fortec była budowana na zachodzie miasta, zwrócona w stronę wzrastającegopaństwa sabaudzkiego, i nawzgórzu Świętego Piotra. Jedną z budowli, która jest charakterystyczna dla habsburgskiego budownictwa, jestarsenał Franciszka Józefa I. Jest to gigantyczny zespół wojskowy, o wymiarze 392 na 176 metrów. Kompleks był zaopatrzony w liczne wieże strażnicze i składał się z dziewięciu budynków. Można tu znaleźć gmach dowództwa, biura administracyjne i projektowe, a także magazyny i stajnie. Arsenał został zbudowany w stylu architektury niemieckiej w połączeniu zestylem neogotyckim. Pomimo że do budowy kompleksu zostały użyte czerwone cegły, materiał często używany w epoce rodu Della Scala, budynki nie oddają stylu architektonicznego miasta[41].
W podobnym stylu jest zbudowanyzamek Świętego Piotra. W budynku znajdowały się sypialnie dla wojska, mieszkania i biura dla urzędników, składy i pracownie. Koszary mogły zostać wykorzystane przez dwie kompaniepiechoty i 32artylerie. W sumie z kompleksu mogło korzystać 460żołnierzy. W przypadku wojny lub buntu plac przed zamkiem Świętego Piotra mógł być wykorzystany przez artylerię do ataku powietrznego[42].
Pałac Gran Guardia, którego budowę rozpoczęli Wenecjanie, a zakończyli Austriacy
W Weronie znajdują się dwa istotne pałace, zbudowane do użytku cywilnego oraz aby zamknąćplac Bra. W późniejszym okresie oba były wykorzystywane przez wojsko habsburskie. Są to:pałac Gran Guardia ipałac Barbieri, pierwotnie nazywanyPalazzo della Gran Guardia Nuova. Budowę pałacu Gran Guardia rozpoczęto wXVII wieku. Była ona bardzo długa i trudna. Podczas I wojny o niepodległość Włoch (1848) pałac został przejęty przez wojsko austriackie i jego budowa została wstrzymana. Budowa Gran Guardia została ukończona w 1853 roku.Pałac Barbieri to budynek zaprojektowany przezGiuseppe Barbieriego i zbudowany w styluneoklasycystycznym. Jego budowa rozpoczęła się w 1836 roku i została doprowadzona do końca w 1848. Pod zaborem austriackim pałac został przeznaczony na użytek wojskowy i dopiero po zjednoczeniu Wenecji Euganejskiej zKrólestwem Włoch podjęto decyzję o przeznaczeniu go na siedzibę biur miejskich.
Ważny historycznie jestteatr Nuovo, którego inauguracyjne przedstawienie odbyło się 12 września 1846 roku. Wystawieno wówczasAttylęGiuseppe Verdiego. Teatr był miejscem buntu przeciw władzy austriackiej. Już na potrzeby pierwszego spektaklu Vittorio Merighi napisałsonetpatriotyczny zadedykowany pierwszej damie przedstawienia. Sonet wzbudził entuzjazm wśród publiczności, natomiast policja austriacka nie zrozumiała jego przesłania.
Centrum historyczne Werony
Podczas zakończenia sezonu teatralnego miała miejsce kolejna demonstracja. Merighi zaszydził ponownie z policji: napisał odę poświęconą spersonifikowanej Italii i „Obcym”, którzytchórzliwy i szkodliwy mają nad Włochami uśmiech szyderczy. Dziennik Werony, kontrolowany przezpolicję austriacką, napisał relacje z przedstawienia. Nie wytłumaczył natomiast przyczyny entuzjazmu publiczności. 18 marca 1848 roku przybył do Werony wicekrólkrólestwa Lombardzko-Weneckiego by uczestniczyć w dramacie w teatrze Nuovo. Policja, aby zapewnić przychylność mieszkańców, rozgłosiła wieść, że wizyta ta ma przynieść korzyści miastu. Tego samego dnia przybyła wiadomość, żeWiedeń zbuntował się iKlemens von Metternich uciekł, a cesarzFerdynand I musiał zatwierdzićkonstytucję. Wiadomość rozprzestrzeniła się po Weronie, i mieszkańcy zebrali się w teatrze Nuovo podczas spektaklu. Kroniki opisują prawdziwy szał, gdy radosny tłum śpiewał hymny pochwalne Włochom iPapieżowi Piusowi IX. Po tym zdarzeniu teatr zostaje zamknięty aż do końca 1849 roku[43].
Werona była postrzegana przezGiorgia Vasariego jako miasto podobne do jegoFlorencji, zarówno z punktu widzenia geograficznego, jak i urbanistycznego, a przede wszystkim ze względu na zwyczaje, rozwój artystyczny i żwawość intelektualną. Widział w on w tym mieście o charakterze romańskim, gotyckim, ale również klasycznym i monumentalnym sprzeciw wobec hegemonii weneckiej. Widoczne są liczne różnice pomiędzy Weroną a Wenecją, pomimo panowania tej ostatniej w mieście aż przez cztery wieki: sztuka i architektura wenecka przywodzą na myśl ortodoksyjny wschód, pochodzenie bizantyńskie, podczas gdy Werona, oddalona zaledwie o sto kilometrów, zdumiewa olbrzymimi kościołami romańskimi i gotyckimi (zob.kościół San Pietro Martire).
Szekspir wyobrażał sobie Weronę jako bliźniacze miastoWenecji z kanałami i gondolami, być może będąc zainspirowanym przez malarzy weneckich goszczących na dworze londyńskim. Prawdopodobnie miał szczególny stosunek do miasta i wyobrażenie o nim, ponieważ wielu z jego bohaterów właśnie stamtąd pochodziło. Warto przypomnieć o dwóch innych komediach:Dwaj panowie z Werony iPoskromienie złośnicy, umieszczonej wPadwie, lecz z głównym męskim bohaterem,Petruccio, pochodzącym z Werony.
Słynny balkon Julii
Właśnie za sprawą Szekspira na świecie jest obecnie aż 27 miejscowości o nazwie Werona[45]: różne Werony amerykańskie, kanadyjskie i australijskie. Miłość Szekspira jest odwzajemniona przez werończyków: program teatralnego lata Werony jest podzielony równo pomiędzy twórczość Szekspira iCarla Goldoniego, a Szekspir jest wszechobecny w życiu Werony.
OkreślenieWerona miastem zakochanych również pochodzi od angielskiego dramaturga. Jest to upamiętnione przez wersy włożone w usta Romea, zapisane na płycie pamiątkowej umieszczonej na wewnętrznej części bram Bra:
Zewnątrz Werony nie ma, nie ma świata, Tylko tortury, czyściec, piekło samo! Stąd być wygnanym, jest to być wygnanym Ze świata; być zaś wygnanym ze świata, Jest to śmierć ponieść; wygnanie jest zatem Śmiercią barwioną. Mieniąc śmierć wygnaniem, Złotym toporem ucinasz mi głowę, Z uśmiechem patrząc na ten cios śmiertelny.
Niezwykły wpływ tragedii Szekspira na werończyków i wielu zwiedzających doprowadził do wyodrębnienia różnych miejsc, w których według nich rozgrywały się perypetie dwojga kochanków. Najsłynniejszym i najczęściej odwiedzanym jestdom Julii przy Via Cappello ze sławnym balkonem. W niewielkiej odległości znajduje się dom Romea przy Via Arche Scaligere, na fasadzie którego przytoczone są wersy:
Balkon domu Julii
O pocieszycielu! Gdzie mój kochanek? Wiem, gdzie być powinnam I tam też jestem; lecz gdzie mój Romeo?
Grób Julii znajduje się natomiast w byłym klasztorzebraci mniejszych, nieopodal murów rodu Della Scala. Tu, w krypcie, stoi sarkofag, który według legendy ma mieścić ciało młodej dziewczyny. Dziś kompleks jest wykorzystywany przez komunę miejską Werony jako miejsce zawieraniaślubów cywilnych[46].
Rzeczywiście istniały w Weronie dwie rodziny o nazwiskach Montecchi i Capuleti (lub Cappelletti). Montecchi, ważnikupcy werońscy, byli wciągani w krwawe walki o kontrolę nad Weroną, choć nie ma wiadomości mówiących o rywalizacji z rodziną Capuletich. Istnieje też dowód obecności w mieście rodziny Capuletich aż do czasu pobytuDante w Weronie. Mieszkali oni w obecnym domu Julii, gdzie ich obecność jest poświadczona przezherb kościelny nazwornikułuku na dziedzińcu budynku. Na początkuXX wieku został odbudowany tam słynny balkon. Zatem dom Julii jest realnym domem Capuletich, nawet jeśli historia miłosna jest owocem fantazji Szekspira[47]. Identyfikacja innych budynków nie ma natomiast żadnego podłoża historycznego. Są to budowle średniowieczne, które ze względu na zainteresowanie nimi zostały przystosowane do ruchu turystycznego.
Podczasokresu karolińskiego część Europy osiągnęła jedność polityczną i duchową. Motyw niebiańskiej Jerozolimy został wykorzystany w pewnego rodzajuinwestyturze struktury cesarstwa: konsekracji teokratycznej misji politycznejKarola Wielkiego. Działo się to poprzez budowękatedry w Akwizgranie, której wzorem jestŚwiątynia Salomona. Dwa dni przed koronacją przekazał on dary: kluczebazyliki Grobu Świętego,Golgoty, miasta igóry Syjon. Ten związek z Jerozolimą został później odnowiony przezFryderyka Barbarossę w 1150 roku. Cesarz powierzył brązowy świecznik w formie korony katedrze w Akwizgranie, stworzonej na wzór niebiańskiego Jeruzalem[48].
WVersus de Verona, poemacie z VIII wieku, miasto rodu Della Scala zostało opisane jako odwzorowanie ideału świętości Jerozolimy niebiańskiej: w tekście grzech pogańskich korzeni zostaje odkupiony ze względu na świętą historię miasta. W poemacie podobieństwa między Weroną i Jeruzalem można doszukać się w opowiadaniu o przeniesieniu relikwii świętychFirmusa iRustyka. Dostrzega się nawiązanie doExodusu w tej historii, a także w opisie miasta, które ma przypominać Jeruzalem niebiańskie. ObchodyWerony małej Jerozolimy pojawiają się także w statutach komuny miejskiej Werony z 1450 roku, napisanych przez Silvestro Lando, uczonego humanistę. Na samej pieczęci miasta, zatwierdzonej 26 lutego 1474 roku, pojawia się następująca inskrypcja[49]:Verona minor Hierusalem di (vo) Zenoni patrono (Werona małe Jeruzalem patrona Zenona). Data zatwierdzenia tego staje się granicą pomiędzy wczesnym a późnym średniowieczem. Istotnie pod koniec średniowiecza patron Święty Zenon staje się symbolem jednoczącym miasto i jego mieszkańców. W epoce karolińskiej plan urbanistyczny narzucał samoistne porównania do Jeruzalem.
Kiedy arcydiakon Pacifico przypisał Weronie imięmałego Jeruzalem, zostało to odebrane jako wielki impuls do rozbudowy miasta. Są różne podobieństwa między antycznymi formami Werony i Jerozolimy: W Jerozolimie strumień Cedron rozdzielał wzgórza Golgoty i Górę Oliwną, podobnie w Weronie Adyga oddziela górę Oliveto, na której wznosi się kościół Świętej Trójcy, od wzgórza Calvario nieopodalQuinzano. Ponadto nazwy licznych kościołów przypominają te zZiemi Świętej, nawet jeśli później zmieniono ich wezwania[50].
PosągMadonna Verona, symbolurbs marmoreaCokół posągu z napisemMarmorei Verona
Już w Versus de Verona można znaleźć wzmianki o powszechnym użyciumarmuru w budownictwie. Dzięki temu kamieniowi w średniowieczu miasto było nazywaneMarmora lubMarmorina. Po raz pierwszy tego nazewnictwa użyto na początkuXIII wieku w poemacie frankońsko-weneckimUggeri il Danese. Konstrukcje wykonane z marmuru, które na cudzoziemcach robiły największe wrażenie, to[51]: Arena w Weronie, teatr rzymski, brama Borsari i brama Leoni, łuk Gawiuszów, łuk Jowisza Ammona (dziś już nieistniejący, został zniszczony wXVII wieku), liczne budynki rzymskie, a także pałace zbudowane przezTeodoryka Wielkiego lub w okresie miejskim[52].
W poemacieDe Scaligerorum origine autorstwa Ferreto de’ Ferreti miasto otrzymało przydomekmarmoris urbs, aCangrande został nazwanymarmoreus dux. W tym samym okresie w traktacieDelle rime volgariAntonia da Tempo Weronę określono jakovicus Marmoris.
Część akcji romansuIl Filocolo autorstwaBoccaccia toczy się w mieścieMarmorina. Autor opisał elementy miasta tak, aby nie pozostawić żadnych wątpliwości, że chodzi mu właśnie o Weronę[53].
Podczas okresu signoriiCansignoria della Scala ostatecznie został miastu przypisany przydomekurbs marmorea. Najważniejszym symbolem stała się fontannaMadonny werońskiej (w rzeczywistości rzymska statua), wzniesiona w 1368 roku. Dolna część piedestału jest uformowana przez cztery koronowane głowy z inskrypcjami, z których jedna jest jeszcze czytelna:(MAR)MOREI VERONA. Dwa lata później ród Della Scala rozkazał rozbudowaćwieżę Gardella i umieścić tam pierwszy publiczny zegar miejski. Przy wieży jest widocznyepigraf:
Tempore marmoream quo Cansignorius urbem rexit lege pius, turrim distinxit et horas, Scaliger aeternis titulis qui digna peregit bis septem lustris annis in mille trecentis.
Dziełem Cansignoria był równieżmost delle Navi. O autorstwie przypomina inskrypcja (most oryginalny został zniszczony), a także słowa:aurea marmoree genti qui secula duxit (przywrócił ludzkości marmurowej złoty wiek). Można to zinterpretować jako: zostawił po sobie miasto z marmuru[54].
W Weronie urodziło się wielu artystów i pisarzy. Część z nich to właśnie tu spędziła swoje życie i tu pracowała. Pomiędzy nimi a miastem powstała pewna relacja – charakter prac artysty i jego tryb życia odzwierciedla charakter miasta.Lista artystów i literatów pracujących w Weronie jest długa. Warto wymienić:
Osoby, które odwiedzały Weronę, również przyczyniały się do kształtowania miasta i modelowania jego obrazu na użytek światowej publiczności. Poza już wspomnianymWilliamem Szekspirem (który – przypomnijmy – sam nigdy w Weronie nie był!) było jednak i jest wielu gości, którzy dłużej lub krócej tu mieszkają i tworzą. Często w dziełach wyrażają swój stosunek do miasta.Dante Alighieri podczas wygnania zFlorencji zatrzymywał się w Weronie wiele razy. Często był on gościemCangrande, którego osobowość zawsze podziwiał. Cangrandemu Dante zadedykowałRaj zBoskiej Komedii. Inni znaczący goście miasta to:
Johann Wolfgang von Goethe, który odwiedził galerię San Giorgio i został zaskoczony aktywnością mieszkańców;
Szczególnie wiele znanych osób odwiedzało Weronę w XVIII i XIX wieku, kiedy miasto stanowiło jeden z etapówGrand Tour.
Aktualnie jednym z najsławniejszych gości jest brytyjski pisarzTim Parks, który od 1981 żyje na obrzeżach Werony. Pisarz w jednym ze swoich dzieł (A season with Verona) opisał swoje uznanie dla drużynyHellas Werona. W 2008 zostało mu przyznanehonorowe obywatelstwo miasta[56].
Każde miasto ma swoje ludowe wierzenia związane ze świętym patronem bądź z ludźmi, którzy tam przebywali. Werona ma szczególny związek ze swoim patronem. Związek ten wzmocnił się dzięki dziełom, które zostały zadedykowane Zenonowi. Przykładem jestbazylika Świętego Zenona, siedziba jednego z najstarszych klasztorów benedyktyńskich. W bazylice znajduje się portal wykonany z brązu, na którym zostały wykute anegdoty związane z życiem i cudami świętego. Wśród najważniejszych są zakład z diabłem, uwolnienie opętanego oraz cud z wodą.
Zwyczaj pochodzi od rzeczywistego zdarzenia: w XIII wiekuepidemia spowodowała chorobę oczu werońskich dzieci. Święta Łucja była opiekunką ludzi chorych na oczy. Dlatego werońskie matki złożyły przyrzeczenie, że gdy ich pociechy wyzdrowieją, 13 grudnia przyniosą dary biednym dzieciom. Jest to źródło tradycji, która żyje do dziś. Zwyczaj rozprzestrzeniał się i wyeewoluował w tradycję targubanchéti de Santa Lùssia naplacu Bra. Sprzedawane są słodycze, zabawki i ubrania.
Tradycyjnie Święta Łucja przybywa w nocy naośle, któremu ludzie darują słomę i mleko na długą drogę. Zwierzę jest odprowadzane przezcastàldo Świętej Łucji, który przenosi wszystkie datki. Stąd wywodzi się włoskie powiedzenieWyglądasz mi na castàldo Świętej Łucji, gdy ktoś nosi wiele paczek. Tradycja nie ogranicza się jedynie do nocy 12 grudnia. Prezenty są przynoszone także we wcześniejszych dniach, co jest obwieszczane przez dzwony. Dawniej prezenty pozostawiano w skarpetach na zewnątrz okien (przede wszystkim cukierki, pomarańcze i inne słodycze). Utrzymuje się również tradycja przynoszenia węgla dzieciom, które nie były grzeczne w ciągu całego roku.
Według przekazuPawła Diakona wHistorii Langobardorum właśnie w Weronie miała rozwijać się historiaAlboina iRozamundy. Alboin, królLongobardów, pokonał i zabiłCunimonda, królaGepidów, po czym wziął sobie za żonę jego córkę – Rozamundę. Podczas hucznej nocy podano mu wino w czaszce zabitego króla i zmuszono żonę do picia razem z nim z tego makabrycznego kielicha. Rozamunda, wstrząśnięta tym doświadczeniem, zemściła się, organizując spisek przeciwko mężowi wraz ze swoim kochankiem Elmichi. Gdy mąż spał, weszła do sypialni i przywiązała jego szpadę do pochwy. Dzięki temu, gdy spiskowcy prowadzeni przez Elmichi weszli do sypialni, Alboin nie zdołał obronić się i padł pod ciosami[57].
Istnieje druga wersja legendy, według której Rozamunda po tym, jak została zmuszona do picia z czaszki swojego ojca, zdecydowała się umrzeć z głodu, aby nie być narażoną na przyszłe upokorzenia. Została uratowana dzięki pomocy dworskiego kucharza, który, aby zapobiec tragedii, sporządził dla niej nową potrawę, która była w stanie przywrócić jej siły. Przygotowałpearà: sos z tartym chlebem, szpikiem wołowym, masłem, rosołem mięsnym i obfitą ilością pieprzu[58]. Do dziś jest to jedno z charakterystycznych dań Werony.
W Weronie żywa jest legenda, która mówi że w Borgo Santo żyją dziwne kobiece stworzenia – uwodzicielskiesyreny. Oczarowawszy przechodniów, zamieniają się w straszneczarownice z kozimi nogami i wężowymi włosami. Stworzenia te mają duże i długie piersi, dzięki czemu są zdolne zarzucić je na plecy do koszyka, w którym trzymają swoje dzieci. Podobno można je zobaczyć, kiedy rozwieszają na sznurze ubrania pomiędzy górami Erio i Verena lub też gdy tańczą na linie zawieszonej nad przepaścią w górach wokół prowincjiRivoli.
O rzekomym istnieniu tych kreatur przypominają niektóre drewniane statuetki wyrzeźbione dawno temu przez artystów zCadore.Anguane nie istnieją wyłącznie w legendach werońskich, ale w całym rejonie Wenecji.
Istnieją dwie historie o opętanych koniach. Obie zostały wykute w portalu Świętego Zenona. Pierwsza dotyczy woźnicy, który został wywieziony w złości przez swojego konia. Uratował go Święty Zenon, gdy ten miał już skończyć wAdydze. Druga historia jest zapisana w słynnej legendzie o Teodoryku, wykutej częściowo w ozdobnych płytkachromańskich na portalu. Dziś płytki te są niewidoczne z powodu zewnętrznej bramy, która je zakrywa. Historia ta została ponownie opracowana przezCarducciego. Opowieść mówi o tym, jak król Gotów po odbyciu kąpieli w Adydze wsiadł na rumaka, by wybrać się na polowanie. W rzeczywistości owym koniem był szatan, który porwał króla i w pełnym biegu wyprowadził wApeniny, aby wrzucić go dokrateru.
W punkcie, w którym ulica Fogge dochodzi doplacu dei Signori, znajduje się łuk, na którym jest umieszczona statuetkaGirolamo Fracastoro. Girolamo trzyma w ręku globus zwany przez mieszkańcówpiłką de Fracastoro. W sąsiedztwie znajdował się w dawnych czasachsąd, dlatego też pod łukiem przechodziło wielu adwokatów i sędziów. Lud uważnie obserwował statuetkę, gdyż „piłka” miała spaść na głowę pierwszego uczciwego człowieka, który przejdzie pod łukiem.
Pastissada jest znanym daniem na bazie mięsakońskiego, mającym ściśle określone pochodzenie historyczne. Pobitwie pod Weroną stoczonej w489 roku międzyTeodorykiem Wielkim aOdoakerem, ten ostatni pozwolił wygłodzonym Werończykom żywić się końmi poległymi na polu bitwy.
Giulio Cesare Croce opisał to wydarzenie i jako pomysłodawcępastissada wskazał chłopa Bertolda. Niemożliwe było spożywanie na wpół zepsutych zwierząt w całości. Aby zapobiec zatruciu, umieszczano mięso na jakiś czas w amforach pełnych przypraw. Dzięki temu mięso nabierało aromatu i smaku, a jednocześnie pozostawało jadalne.
Pomimo zakazów nakładanych przez biskupów w kolejnych stuleciach przyzwyczajenie do jedzenia końskiego mięsa przyrządzanego w ten sposób utrwaliło się. Kościół zakazuje tej praktyki, gdyż koń jest uważany za zwierzę domowe, a ponadto przez Kościół został przypisany nordyckim kultom pogańskim. W tradycjach germańskich koń był składany w ofierze w momencie śmiercikondotiera, aby pomóc mu osiągnąćWalhallę, zaświatyOdyna. W oczach chrześcijan koń był ulubionym zwierzęciem diabła, który był gotowy posiąść rumaka, zrzucając i zabijając jego właściciela.
Między 1520 i 1531 rokiem z powodu wylewu Adygi i wtargnięćlandsknechtów Werona cierpiała głód. 18 czerwca 1531 roku głodni i zdesperowani mieszkańcy uciekli się do napaści na piekarzy Świętego Zenona, aby w ten sposób zgromadzić zapasy zboża i chleba.
Sytuacja została uratowana przez niektórych mieszkańców, którzy dopilnowali zaopatrzenia najbiedniejszych mieszkańców dzielnicy w żywność. Za twórcęBaccanale del Gnoco tradycja ludowa wskazuje Da Vinco. To on na własny koszt przydzielał mieszkańcom produkty pierwszej potrzeby, takie jak chleb, wino i ser, w ostatni piątekkarnawału.
Od tego wydarzenia pochodzi główna maskaPapà del Gnoco. Jest to brodaty i otyły człowiek w podeszłym wieku, który wspomagany przez swoich garbatych sługów, prawdopodobnie wywodzących się odkariatyd z bazyliki św. Zenona, rozdaje kluski ludziom.
„Baccanale del Gnoco” było udoskonalane przez mieszkańców. Po II wojnie światowej stanowisko Papà del Gnoco stało się stanowiskiem elekcyjnym. Dziś bohater ten jest wybierany spomiędzy mieszkańców dzielnicy San Zeno i zostaje królem karnawału Werony. Tradycyjne święto ludowe stawia za obowiązek zastawienie stołu w „Piątek Gnocolar” talerzemgnocchi ziemniaczanych.
W głównej bibliotece Werony można znaleźć jedno z pierwszych istniejących źródeł o początkach dialektu lokalnego:Zagadka werońska z IX wieku. Dialekt weroński, jak wszystkie inne dialekty północnych Włoch, pochodzi z mówionego języka galicyjsko-romańskiego, który jest spopularyzowaną formąłaciny. W języku widoczne są wpływy prehistorycznego języka celtyckiego, z umiarkowanym wpływem łaciny klasycznej. Dialekt stawał się coraz bardziej popularny, poczynając od upadkuCesarstwa Rzymskiego, poprzez czasy panowaniaFranków, aż do późnego średniowiecza, głównie dzięki aktywności regionalnychtrubadurów oraz ich imitatorów (XIII wiek). Jednym z przykładów działań w popularyzacji dialektu werońskiego są dwa poematy w formiealeksandrynu:De Babilonia civitate infernali orazDe Jerusalemi celesti, napisane przez franciszkaninaGiacomina da Verona.
Dialekt weroński miał również wpływ na język francuski oraz niemiecki. W XX wieku aktywność poetycka w dialekcie werońskim została wznowiona dzięki pracom takich artystów jakBerto Barbarani iTolo da Re.
Zazwyczaj dialekt weroński jest kwalifikowany jako odmianajęzyka weneckiego, z którym łączy go struktura gramatyczna (np. zaimek osobowy –lueldise – podczas gdy w języku włoskim jestlui dice). Jednakże poprzez położenie geograficzne na granicy pomiędzyWenecją Eugenejską iLombardią dialekt przejął także elementy języków obu tych regionów. Dialekt czerpie z mówionego dialektuBrescii iMantui z zachodu oraz z dialektu weneckiego ze wschodu.
W Weronie powstaje wiele szkół, które starają się stanąć naprzeciw wymaganiom mieszkańców nie tylko miasta, ale całego regionu. Na wspomnienie zasługują dwa licea: państwowe Liceum Ogólnokształcące „Scipione Maffei”, które jest najstarszym liceum weWłoszech, oraz państwowe Liceum Techniczne „Angelo Messedaglia”.
Szkoła „Scipione Maffei” została założona na mocy dekretu napoleońskiego z 14 marca 1807 roku. Swoją działalność liceum rozpoczęło w 1808 roku, choć w rzeczywistości funkcjonowało już od 1805 roku pod imieniemRegio Liceo[59]. Szczególnie bogata jest w szkole biblioteka, sięgająca jeszcze czasów napoleońskich, zarówno czasem budowy, jak i zawartością zbiorów. Najstarsze dzieła są aktualnie konserwowane wewnątrz biblioteki. Można tu znaleźćinkunabuły, XVI-, XVII- i XVIII-wieczne dzieła, źródła pochodzące z czasów napoleońskich,zjednoczenia Włoch, dzieła XX-wieczne, a także współczesne.
Druga szkoła – „Angelo Messedaglia” – została założona w 1923 roku wskutek reformy „Gentile”. Szkoła została nazwana imieniem ekonomisty i polityka werońskiego Angela Messedaglii, który był także deputowanym ParlamentuKrólestwa Włoch w latach 1866–1882 i aż do śmierci sprawował funkcję prezesaAcademia dei Licei. Przez długi czas było to jedyne liceum techniczne w całym regionie Werony.
Ważny jest także Przemysłowy Instytut TechnicznyGuglielma Marconiego, który jest jedną z lepszych szkół we Włoszech w zakresie informatyki i elektroniki.
Uniwersytet w Weronie został założony w 1959 roku jako filiauniwersytetu w Padwie. Stał się instytucją autonomiczną w 1982 roku[60]. Uniwersytet skupia się w dwóch głównych centrach: w dzielnicy Veronetta, gdzie mieszczą się wydziały humanistyczne oraz siedziba centralna z dziekanatem, oraz w Borgo Roma, gdzie mieszczą się wydziały medycyny i nauk ścisłych. Uniwersytet proponuje studentom szeroką gamę specjalizacji, które podzielone są na 8 kierunków:
W Weronie znajduje się wielemuzeów, ale ich budynki często są zbyt małe, aby pomieścić wszystkie posiadane kolekcje. Dlatego wiele cennych dzieł jest zamkniętych w magazynach. W planach jest otworzenie dwóch nowych muzeów: jednego wzamku św. Piotra oraz drugiego w centrum kulturalnym, które będzie wybudowane na byłym obszarze industrialnym.
Na fotografii można zobaczyć banderęRepubliki Weneckiej oraz flagę z kolorami miasta (niebieskim i złotym) zawieszone nawieży Lamberti, przypominające o początku Paschy Werońskiej
Werona gości wiele międzynarodowych wydarzeń kulturalnych. Najbardziej znany jestfestiwal w Weronie, który jest organizowany każdego lata od 1913 roku. Wówczas to festiwal został zainaugurowany operąAidaGiuseppe Verdiego. Był to symbol uczczenia setnej rocznicy narodzin artysty. Wydarzenie to przyciągnęło do miasta wiele osób z całego świata. W lecie naArenie odbywają się liczne koncerty, a ostatnio miała także miejsce transmisja telewizyjna zFestivalbar.
Innym ważnym cyklicznym wydarzeniem jestteatralne lato Werony, które jest organizowane w malowniczej sceneriiteatru rzymskiego. Pierwszy wieczór werońskiego lata teatralnego odbył się 26 czerwca 1984 roku. Wśród publiczności można było znaleźć takie osobistości jak prezydentLuigi Einaudi czy podsekretarzGiulio Andreotti. Tradycyjnie jako pierwsza odgrywana jest w formie prozy tragedia „Romeo i Julia”. Ta część festiwalu jest nazywanaFestival Shakespeariano i są w niej odgrywane inne sztukiSzekspira orazCarla Goldoniego. Odlat sześćdziesiątych orazsiedemdziesiątych wystawia się również spektakle taneczne. Odbywają się też wieczorne koncertyVerona Jazz z udziałem znanych zespołówjazzowych.
Ważnym wydarzeniem jest także festiwalSchermi d’amore powstały w 1996 roku i mający korzenie w „kinowym festiwalu Werony”, organizowanym od 1969 do 1995. Festiwal poświęcony jest głównie kinematografiimelodramatycznej – pokazywane są pierwsze filmy melodramatyczne i romantyczne. Przegląd ten jest znany na całym świecie dzięki swojemu wpływowi na badania nad kinematografią melodramatyczną. Jest to jedyny tego typu festiwal na świecie.
Nowo powstałym festiwalem jestTocatì Verona (2003), zorganizowany przezAssociazione Giochi Antichi. Celem organizacji jest promowanie spadku kulturowego: gier, sztuki kulinarnej, muzyki i tańca. Podczas festiwalu centrum historyczne Werony jest wyłączone z ruchu samochodowego, aby zapewnić bezpieczeństwo dzieciom, które są prawdziwymi bohaterami wydarzenia.
W 2008 roku odrodziło sięPalio di Verona, bardziej znane pod nazwąpalio del drappo verde („palio zielonej flagi”). Palio po raz pierwszy zostało zorganizowane 800 lat temu, dzięki czemu jest najstarszym konkursem na świecie[61]. Jego ponowna organizacja miała uczcić rocznicę powstania. Była to 591. edycja konkursu.
Historycznym dziennikiem Werony jest „Arena”, która jest jednym z najstarszych dzienników we Włoszech. Gazeta powstała w 1866 roku, zaraz po aneksji Wenecji Euganejskiej przez Włochy. Od 2004 roku jako dodatek doCorriere della Sera jest publikowany równieżCorriere di Verona[62].
W Weronie funkcjonują dwie stacje telewizyjne. TeleNuovo powstała w Weronie w 1979 roku. Stacja oferuje głównie programy dziennikarskie: wiadomości, politykę lokalną, ekonomię, sport, wydarzenia kulturalne. Ze stacją współpracuje piłkarzPreben Elkjær Larsen, kluczowy graczHellas Werona wSerie A[63].
TeleArena, druga stacja telewizyjna, również powstała w 1979 roku i była pierwszą telewizją lokalną z fonią. Silnym punktem TeleArena były wiadomości lokalne i informacje sportowe, z niedzielną kroniką sportową poświęconą meczomHellas Werona iChievo Werona[64].
Pierwszymradiem Werony zostało Radio Verona powstałe w 1975 roku. Radio od wielu lat ma w programie kronikę piłkarskich spotkań Hellas Werona prowadzonych przezRoberta Puliera, znanego werońskiego komika, aktora i reżysera teatralnego. Bardziej popularnym radiem jest obecnie Radio Adige[65], założone w 1976 roku. Radio oferuje program skoncentrowany na wiadomościach lokalnych i informacjach sportowych, ale także na lekkiej muzyce.
AC ChievoVerona spadło zSerie A w 2019 roku[66]. W lipcu 2021 roku Chievo zostało wykluczone zSerie B z powodu zaległości podatkowych. W 2021 klub przestał istnieć[66].
Hellas Verona wraz ze swoim treneremOsvaldem Bagnolim zdołała zdobyć jedyne w Wenecji Euganejskiej mistrzostwo Włoch wsezonie 1984/1985, zapisując się tym samym w historii włoskiej piłki nożnej. Obrońcą był wówczasHans-Peter Briegel, natomiast w ataku graliElkjar orazGalderisi. W następnym roku drużyna brała udział wLidze Mistrzów UEFA, z której została wyeliminowana w drugiej rundzie przezJuventus F.C. w meczu zamkniętym dla publiczności, który wzbudził wiele kontrowersji.
Początkowo dobrym sezonem dla Werony był także2001/2002, kiedy w rundzie jesiennej Chievo (które po raz pierwszy awansowało doSerie A) i Hellas po rundzie jesiennej zajmowały pierwsze miejsca w tabeli. Runda wiosenna nie była już tak udana – przede wszystkim dla Hellas, które spadło doSerie B[67].
Chievo Werona miało dobry sezon w2005/2006, kiedy jej trenerem byłGiuseppe Pillon. Jednak po skandaluCalciopoli drużyna zajęła dopiero czwarte miejsce w klasyfikacji generalnej i nie dostała się do głównych rozgrywekLigi Mistrzów (została pokonana przez bułgarską drużynęLewski Sofia). W sezonie2006/2007 Chievo zostało po raz pierwszy od 6 lat zdegradowane[68].
Werona jest ważnym miastem dla włoskiego oraz światowego kolarstwa. To właśnie tutaj na przestrzeni kilku lat odbyły się dwie edycjemistrzostw świata w kolarstwie szosowym. Pierwsza edycja miała miejsce w 1999 roku i została wygrana przez hiszpańskiego kolarzaÓscara Freire. W tej edycji konkursu w kategorii Junior złoty medal wygrał WerończykDamiano Cunego. Druga edycja odbyła się w 2004 roku i ponownie została wygrana przez Óscara Freire. Cunego, który również brał udział w tym wyścigu jako zawodowiec, po pełnym sukcesów roku (wygrał wówczasGiro d’Italia,Giro di Lombardia,Giro del Trentino iGiro dell’Appennino) dojechał do mety dopiero jako dziewiąty.
Wielu kolarzy urodziło się w pobliżu Werony. Damiano Cunego został nazwany „małym księciem” dzięki serii zwycięstw, głównie w 2004 roku. To w tym roku zajął pierwsze miejsce w rankingu UCI. Po ciężkim roku 2005, w którym zachorował namononukleozę, zdobyłbiałą koszulkę wTour de France. W 2007 dojechał jako 5. w Giro d’Italia i wygrał Giro di Lombardia[69].
Kolejnym kolarzem pochodzącym z okolic Werony jestDavide Rebellin, który wygrał wiele nagród, klasyfikacji i wyścigów na poziomie międzynarodowym. Jego najlepszym rokiem był 2004, gdy udało mu się wygraćAmstel Gold Race,La Flèche Wallonne,Liège-Bastogne-Liège, zaś w mistrzostwach świata w kolarstwie szosowym dojechał do mety jako drugi.
W Weronie istnieją dwa renomowane stowarzyszeniakajakarskie.Canoa Club Verona utrzymuje mistrzostwo od kilkudziesięciu lat, a od 1963 swoją działalność rozwija również szkoła kajakarstwa. Jej celem jest wyszkolenie kajakarzy fizycznie i technicznie na poziomie międzynarodowym. W sezonie zimowym jest nauczany w basenieeskimotage. Szkoła wraz zCanoa Club Pescantina od 2004 roku organizuje maraton kajakarski dla najlepszych kajakarzy we Włoszech. W 2006 liczba uczestników przekroczyła tysiąc. W Weronie funkcjonuje również sekcja kajakarskaCUS Verona.
W fazie planowania są prace nad realizacją w Weronie dogodnej dla kajakarzy infrastruktury, która pozwoli organizować konkursy i wyścigi międzynarodowe. Zostaną zbudowane dwa ośrodki: główny, dwupiętrowy z siłownią, szatniami i biurami oraz drugi z barem, restauracją i innymi usługami. Będą one usytuowane w dzielnicy Chievo, gdzieAdyga oddziela się od kanału Camuzzoni. W ten sposób rzekę będzie można wykorzystać do wyścigów, a kanał w celach szkoleniowych[70].
Miasto posiada również prestiżową męską drużynęsiatkówki:Marmi Lanza Werona. Drużyna powstała w 2001 roku po fuzji dwóch drużyn, grała wSerie A, zajmując 6. miejsce w sezonie 2004/2005. Drużyna została zdegradowana do Serie A2 po rozgrywkach sezonu 2006/2007.
W Weronie są cztery drużyny rugby.CUS Verona Rugby w sezonie 2006/2007 grała w Serie A i została zdegradowana do Serie B. Od tej pory rywalizuje zRugby Club Valpolicella, która od kilku lat gra w tej klasie rozgrywek. W Serie C grają West Verona Rugby Union i Rugby Valeggio.
Gospodarkę regionu Wenecji Euganejskiej tworzą głównie małe oraz średnie przedsiębiorstwa. Nie brakuje również dużych koncernów przemysłowych, a centrum logistyczne Werony pełni istotną rolę w handlu międzynarodowym. Do silnego sektora rolniczego oraz przemysłowego dołączył z czasem rozwój sektora usług, głównie sektora finansowego.
Obszar podgórza Alp –Lessinia – w północnej części regionu obfituje w bogate pastwiska oraz żyzną ziemię pod chów trzody. W tych doskonałych warunkach produkowany jest serMonte Veronese, który otrzymał statusrozpoznania produktu oraz pochodzenia (il riconoscimento di prodotto a denominazione di origine protetta – DOP).
Południe regionu jest znane ze swojegoryżu, który jest doceniany w całych Włoszech i którego wytwórcy organizują m.in. coroczne spotkania miłośników ryżu wSagra. Spotkania te jednoczą całą gminęIsola della Scala.Valeggio sul Mincio jest znane z ręcznej produkcjitortellini, które według lokalnych przedsiębiorców właśnie tu ma swoje korzenie (hipoteza ta jest negowana przezBolonię).
ObszarSan Mauro di Saline jest znany dzięki produkcji sławnychkasztanów, rzadkiego, ale niezwykle wykwintnego gatunku.
Wiele małych przedsiębiorstw, zazwyczaj rodzinnych, jest obecnie ukierunkowanych na aktywność tradycyjną, nawet jeśli stanowią część przemysłowego centrum Werony Południowej (Ente Fiere). Silną stronę ekonomii Werony stanowi rzemieślnicza praca w marmurze, sektor samochodowy oraz urządzeń rolniczych, a także artystyczne wykańczanie mebli (Bovolone,Cerea,Isola della Scala).
Werona jest główną siedzibą przemysłu spożywczego, firm takich jakAIA,Rana oraz głównych producentów cukierniczych (Bauli,Paluani,Melegatti,Dal Colle,Vicenzi), którzy zawdzięczają swoją popularnośćpandoro, popularnemu włoskiemu ciastu, które jest pieczone na święta Bożego Narodzenia. Smakołyk ten jest znany również za granicą.
Spośród przedsiębiorstw przemysłowych wyróżnia się firma farmaceutycznaGlaxo, która wspiera działania uniwersyteckie, głównie centra specjalizujące się w badaniach w zakresiemedycyny (Szpitale Borgo Roma i Borgo Trento). W ostatnim czasie centrum uniwersyteckie znacznie się rozrosło, przyciągając nowy kapitał.
Sektor usług skorzystał głównie na rozwoju gospodarczym, który osiągnął swój szczyt wlatach dziewięćdziesiątych dziękidewaluacjilira. Wówczas wzrósł odsetek turystów zagranicznych, aturyzm zaczął obracać się wokół dwóch centrów: turyzmu artystycznego (centrum historyczne i opera) oraz sportowego (jezioro Garda). Zanotowano masowy napływ turystów niemieckich oraz holenderskich oraz w mniejszej liczbie amerykańskich oraz japońskich. Z początkiem nowego tysiąclecia zaobserwowano również większą mobilność samych Włochów, a także mieszkańców krajów wschodnioeuropejskich.
Z wejściem w obieg mocnegoeuro Werona stała się mniej ciekawym miejscem dla zagranicznych turystów, przez co zmniejszył się ich napływ. Obecnie widoczne jest polepszenie sytuacji.
Istotną rolę pełni sektor bankowo-ubezpieczeniowy ze znacjonalizowanymi przedsiębiorstwami, takimi jak Cattolica Assicurazioni, Cariverona (obecnie wfuzji zUniCredit) oraz Banca Popolare di Verona. To ostatnie staje się najbardziej popularnym bankiem we Włoszech dzięki połączeniu najpierw z Banca Popolare di Novara, a następnie Banca Popolare Italiana i utworzeniuBanca Popolare. Dzięki współpracy trzech werońskich spółek powstaje tu największe centrum finansowe w całym regionie. Ważne spółki finansowe, takie jakDeutsche Bank, zgłosiły swoją chęć otworzenia siedziby w nowym centrum finansowym.
Targi w Weronie powstały w 1898 roku i od tamtej pory pełnią rolę międzynarodową. Targi są usytuowane w zindustrializowanej części miasta. Kompleks obejmuje obszar równy 350 000 m², z których 122 000 m² jest podzielonych na 12 pawilonów. Miejsce to odwiedza około 1 100 000 osób rocznie, przy czym wielu z nich przyjeżdża z zagranicy[71].
Główne targi organizowane na obszarze kompleksu obejmują:
Abitare il Tempo: targi urządzania wnętrz;
ArtVerona: narodowe targi sztuki nowoczesnej;
Elettroexpo: targi elektroniki oraz urządzeń radiowych;
Fieragricola: najstarsze targi organizowany od 1989, jest unikatowym zjawiskiem we Włoszech[72];
Fieracavalli: najważniejsze targi w sektorze związanym z końmi[73];
Ponadto centrum miasta jest otoczone ze strony zachodniej, południowej i wschodniej siecią obwodnic, podczas gdy od strony północnej budowa obwodnicy jest dopiero zatwierdzana. Nowa obwodnica ma przechodzić przez tunel podwzgórzem Świętego Piotra, tworząc obręcz dookoła miasta[76].
Do miasta można również dotrzećdrogą krajową 434, która łączy miasto zRovigo, drogą krajową 11, która łączyTuryn zWenecją, i drogą krajową 12, która łączyPizę z przełęcząBrenner.
W mieście funkcjonuje sieć autobusów miejskich oraz podmiejskich zarządzanych przez ATV ( Azienda Trasporti Verona). Firma powstała w 2007 roku zfuzji dwóch przedsiębiorstw, „AMT” oraz „APTV”: pierwsze zarządzało siecią autobusów miejskich, drugie siecią podmiejską. Celem fuzji była możliwość zaoferowania mieszkańcom spójnego systemu transportu, w którym są zunifikowane koszty biletów[77].
Werona pełni istotną rolę w transporcie kolejowym osobowym i towarowym. Każdego roku kolejami podróżuje 25 milionów osób. O roli Werony decyduje liczba ważnych połączeń kolejowych, które krzyżują się właśnie tutaj: linia Brenner, która łączyWłochy zNiemcami, a którą jeździ tranzytem wielu niemieckich turystów oraz przewożone jest wiele towarów (głównie samochody). Przedłużeniem trasy jest linia Werona –Bolonia. Kolejną ważną trasą są linieMediolan – Werona oraz Werona –Wenecja. Dwa mniej ważne połączenia, które tędy przebiegają, to linia Werona –Mantua –Modena oraz Werona –Legnago –Rovigo.
Główną stacją miasta jestPorta Nuova, na której znajduje się 12 peronów dla pasażerów, a także perony dla pociągów towarowych. Pociągi towarowe jeżdżą również ze stacjiPorta Vescovo, która posiada depozyt. Quadrante Europa jestcentrum logistycznym, w którym magazynowane są towary. To stąd wyjeżdża 83% towarów z całego regionu do Włoch, a także poza ich granice[78]. Z werońskiego centrum logistycznego jest eksportowanych ok. 30% towarów pochodzenia włoskiego na rynki międzynarodowe, trafia tu też ponad 50% towarów będących w tranzycie[79].
Przez Weronę będą przebiegały dwie linie pociągów o wysokiej prędkości przez korytarz 1 oraz 5, które połączą odpowiednio:Berlin zSycylią orazLizbonę zKijowem.
Głównym lotniskiem miasta jestport lotniczy Werona-Villafranca, z usług którego korzysta także wiele okolicznych regionów. Wynika to z centralnego umiejscowienia lotniska pomiędzy regionami:Brescia,Mantua,Rovigo,Vicenza,Trydent,Bolzano. Lotnisko w 2007 obsłużyło 3 500 000 pasażerów[80], co daje dwunaste miejsce we Włoszech[81].
Drugim, mniejszym lotniskiem, jest lotnisko Werona-Boscomantico, położone kilka kilometrów od miasta. Jest ono wykorzystywane głównie w celach turystycznych, do pokazów samolotowych, a także jako baza wypadowa dla spadochroniarzy. Jego ograniczona funkcja wynika z długości pasa startowego, który pozwala startować i lądować wyłącznie małym, jednosilnikowymsamolotom.
Sieć tramwajowa: miasto jest w fazie zatwierdzania konstrukcjilinii tramwajowej, która ma przyczynić się do likwidacji korków oraz ograniczenia zanieczyszczenia powietrza. Obecnie odbywa się debata nad wyborem konstrukcji torów: klasycznych na platformach bądź też bezplatformowych, kontrolowanych przez specjalne magnesy umieszczone wzdłuż ulic, które tworzą „tunel”, z którego tramwaj nie może wyjechać. System ten jest używany obecnie wEindhoven. Zostały zaprojektowane dwie linie, które będą stopniowo rozbudowywane. Pierwsza linia wschód-zachód będzie wyjeżdżała z San Michele Extra i przebiegała przez stację kolejowąPorta Nuova, docierając dostadionu Bentegodi. Druga linia będzie startowała z punktu poboru opłat w południowej Weronie i po przebiegnięciu przez Targ w Weronie oraz stację Porta Nuova dotrze do Borgo Trento.
Sieć kolejowa: w fazie projektu jest podróż pociągiem o wysokiej prędkości przez korytarz 5 wschód-zachód, oraz korytarz 1 północ-południe. Planowana jest także rozbudowa stacji kolejowej Porta Nuova, a także przeniesienie znacznej części handlu do Quadrante Europa. Ponadto w planach jest zbudowanie połączenia kolejowego zportem lotniczym[82].
↑FriedrichF.SchletteFriedrichF.,Celtowie,SławaS.Lisicka (tłum.),BożenaB.Wierzbicka (tłum.), Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1987, s. 32,ISBN 83-218-0633-3,OCLC749147360.
↑P. Brugnoli: Le strade di Verona (Ulice Werony). Werona: 2004, s. 19–20, 22–24.
↑Ł.Ł.RopczyńskiŁ.Ł.,Werona [online], Kierunek Włochy, 21 marca 2018.
↑M. Carrara: Gli Scaligeri. Werona: 1964, s. 136–137.
↑L. Puppi: Ritratto di Verona. Werona: Banca Popolare di Verona, 1978, s. 4.
↑Atti del consiglio. „Archivio del Comune”. s. reg.63, f.60.
↑L. Puppi: Ritratto di Verona. Werona: Banca Popolare di Verona, 1978, s. 11-12.
↑V. Bertolini: Dalla „Marmorina” del Boccaccio all’appellativo di „città marmorea” dato a Verona nel Medio Evo. Werona: atti Accademia di Agricoltura Scienze e Lettere di Verona, 1967, s. 321–332.
↑L. Puppi: Ritratto di Verona. Werona: Banca Popolare di Verona, 1978, s. 13.
↑V. Bertolini: Alcune ipotesi su possibili fonti del Filocolo. Werona: Palazzo Giuliari, 1966, s. 43.
↑C. Cipolla, F. Pellegrini: Poesie minori riguardanti gli Scaligeri. Rzym: Forzani, 1902, s. 145.
Saraina: De origine et amplitudine civitatis Veronae. Verona: 1540.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Tinto: La nobiltà di Verona. Verona: 1590.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Dalla Corte: L’istoria di Verona. Verona: 1592. Brak numerów stron w książce
Moscardo: Historia di Verona. Verona: 1668.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Maffei: Verona illustrata. Milano: 1732.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Biancolini: Notizie storiche delle chiese di Verona. Verona: 1749.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Da Persico: Descrizione di Verona e della sua provincia. Verona: 1820. Brak numerów stron w książce
Bevilacqua: Saggio d’una statistica della città di Verona. Tipografia Picotti: 1823.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Carrara: Gli Scaligeri. Varese: 1966.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Piovene, Marini: L’opera completa del Veronese. Milano: 1968.Sprawdź autora:1 oraz 2. Brak numerów stron w książce
Barbetta: Le mura e le fortificazioni di Verona. Verona: 1970.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Marchi, Orlando, Brenzoni: Il culto di San Zeno nel veronese. Verona: 1972.Sprawdź autora:1, 2 oraz 3. Brak numerów stron w książce
Dal Forno: Case e palazzi di Verona. Verona: 1973.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Borelli: Una città e il suo fiume. Verona: 1977.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Puppi: Ritratto di Verona. Verona: 1978.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Borelli: Chiese e monasteri di Verona. Verona: 1980.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Solinas: Storia di Verona. Verona: 1981.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Beltramini: Le strade di Verona entro la cinta muraria. Verona: 1983.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Marchi: Grandi peccatori grandi cattedrali. Milano: 1987.ISBN 88-17-10783-2.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Sandrini, Brugnoli: Architettura a Verona nell’età della Serenissima. Verona: 1988.Sprawdź autora:1 oraz 2. Brak numerów stron w książce
Varanini: Gli Scaligeri 1277–1387. Milano: 1988.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Castagnetti, Varanini: Il veneto nel medioevo: Dai Comuni cittadini al predominio scaligero nella Marca. Verona: 1991.ISBN 88-04-36999-X.Sprawdź autora:1 oraz 2. Brak numerów stron w książce
Sandrini, Brugnoli: Architettura a Verona dal periodo napoleonico all’età contemporanea. Verona: 1994.Sprawdź autora:1 oraz 2. Brak numerów stron w książce
Castagnetti, Varanini: Il Veneto nel medioevo: Le signorie trecentesche. Verona: 1995.Sprawdź autora:1 oraz 2. Brak numerów stron w książce
P. Brugnoli: Le strade di Verona. Roma: 1999.ISBN 88-8289-025-2. Brak numerów stron w książce
G. Lorenzoni, G. Valenzano: Il duomo di Modena e la basilica di San Zeno. Verona: 2000. Brak numerów stron w książce
S. Salti, R. Venturini: La vita di Teodorico. Ravenna: 2001. Brak numerów stron w książce
G. Zalin: Storia di Verona. Caratteri, aspetti, momenti. Vicenza: 2001.ISBN 88-730-5823-X. Brak numerów stron w książce
D. Fringesi: Cesare Lombroso. Torino: 2003.ISBN 88-06-13866-9. Brak numerów stron w książce
AA. VV: Verona. La città e le fortificazioni. Roma: 2005.ISBN 88-240-1111-X. Brak numerów stron w książce
G. Baldassin Molli: Verona. Verona: 2007. Brak numerów stron w książce
.svg)
.jpg)
.jpg)
