Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:inne znaczenia.| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||
 Kościół Świętych Piotra i Pawła i zabudowa przy ul. Zamkowej | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Data założenia | |||
| Prawa miejskie | |||
| Burmistrz | Krzysztof Kołaszewski | ||
| Powierzchnia | 10,88[3] km² | ||
| Populacja (01.01.2025) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna | (+48) 87 | ||
| Kod pocztowy | 11-600, 11-601 | ||
| Tablice rejestracyjne | NWE | ||
Położenie na mapie gminy Węgorzewo  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu węgorzewskiego  | |||
 54°12′51″N 21°44′27″E/54,214167 21,740833[4] | |||
| TERC (TERYT) | 2819034 | ||
| SIMC | 0977947 | ||
Urząd miejski ul. Zamkowa 311-600 Węgorzewo | |||
| |||
| |||
| |||
| Strona internetowa | |||
| BIP | |||
Węgorzewo (dawniejWęgobork[5],niem. Angerburg[6],lit. Ungura,maz.Wéngobork) –miasto wwoj. warmińsko-mazurskim, siedzibapowiatu węgorzewskiego orazgminy miejsko-wiejskiej Węgorzewo.
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Węgorzewo liczyło 10 448mieszkańców i miało powierzchnię 10,88 km²[7].
Pod względem etnograficznym miasto leży naMazurach[8]. Historycznie Węgorzewo znajduje się wPrusach Dolnych[9][10], na obszarze dawnejGalindii[11].
Wedługregionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto leży wKrainie Wielkich Jezior Mazurskich[12].
Osobny artykuł:Kalendarium historii Węgorzewa.Tereny dzisiejszego Węgorzewa i jego okolic ulegały wplejstocenie wielokrotnym zmianom klimatycznym związanym z kolejnymi zlodowaceniami. Po ostatecznym ustąpieniu lodowca około XIV tysiąclecia p.n.e. i stopniowym ociepleniu klimatu ukształtowało się środowisko sprzyjające osadnictwu ludzkiemu. Najstarsze ślady obecności człowieka na Mazurach pochodzą z późnegopaleolitu (ok. XI tysiąclecie p.n.e.) i są związane z tzw.kulturą hamburską, której przedstawiciele zajmowali się łowiectwem, zbieractwem i rybołówstwem[13].
W okresiemezolitu (ok. VIII tysiąclecie p.n.e.) pojawiły się obozowiska półosiadłych grup myśliwsko-rybackich, zakładane wzdłuż jezior i rzek, m.in. w rejonie dzisiejszych miejscowości Janówek, Kal, Ogonki, Prynowo, Ruska Wieś, Trygort, Stręgiel i Wysiecze. W późnym mezolicie rozwijał się tzw.kundajski krąg kulturowy, którego ludność zaczęła wytwarzać naczynia gliniane, choć wciąż prowadziła gospodarkę opartą na łowiectwie i zbieractwie[13].
W neolicie próby osadnictwa ludów rolniczych na tych terenach nie doprowadziły do trwałego zasiedlenia. Nieliczne ślady archeologiczne z epoki brązu (po 1800 p.n.e.) odkryto m.in. wJakunowie iRuskiej Wsi. Znaleziska pojedynczych narzędzi zbrązu (grotów, sztyletów, siekierek) z rejonu Węgorzewa iStręgla świadczą o kontaktach handlowych z innymi ludami[14].
Około połowy I tysiąclecia p.n.e. obszar ten zasiedliliBałtowie Zachodni, którzy zakładali grody obronne na wypłyceniach jeziornych lub wzniesieniach. Z tego okresu pochodzą ślady tzw.kultury kurhanów zachodniobałtyjskich. W kolejnych stuleciach rozwinęła siękultura bogaczewska, której przedstawiciele utrzymywali kontakty handlowe zCesarstwem Rzymskim. Ślady ich obecności odkryto m.in. wOgonkach, Ruskiej Wsi i Węgorzewie[14].
We wczesnym średniowieczu obszar ten zamieszkiwaliGalindowie – jedno z plemion pruskich. Ich gospodarka opierała się na rolnictwie, hodowli, łowiectwie i bartnictwie, a terytorium było podzielone między rody możnowładcze, które wznosiły grody otoczone osadami. W wyniku wojen zJaćwingami i najazdów polskich Galindia została spustoszona, co zapoczątkowało jej stopniowy upadek[14].
Okolice dzisiejszego Węgorzewa do XIII w. zamieszkiwaliGalindowie. Między 1260 a 1283 rokiem obszar został opanowany przezKrzyżaków, którzy w 1312 zbudowali w pobliżu miejsca wypływuWęgorapy zMamr drewniany zamek, zwany Angerburg, przy którym w 1335 powstała osada przyzamkowa[15][16]. Zamek był niszczony w 1365 i 1397 przez Litwinów. Nowy zamek usytuowano w 1398 roku 2 kilometry na północny wschód od poprzedniego, na wyspie rzecznej. W tym samym roku przy zamku powstała osada rzemieślnicza. Rok później (1399) została ona lokowana pod nazwąAngeraw, a w 1412 roku otrzymała prawa miejskie – miasto nazwano od zamkuAngerburg (w 1450 roku przy hołdzie objazdowymLudwiga von Erlichshausena wymieniana jest rada i ławnicy z Angerburga)[17]. Wskutek działańwojny trzynastoletniej oraz niewystarczającej liczby osadników (m.in. zbyt mało wsi czynszowych) lokacja miasta nie powiodła się – miasto Angerburg zostało przekształcone w targową osadę zagrodniczą, w czasie wojny został również zniszczony pierwszy kościół[18]. W latach 70. XV wieku, niedaleko zamku, powstała nowa osada czynszowa nazywana początkowo Geratową Wolą (Gerothwol), potem Nową Wsią (Neudorf); w 1510 wymieniana jest w dokumentach. W 1479 wybudowano w osadzie kaplicę, a w 1491biskup warmińskiŁukasz Watzenrode wydał pozwolenie na wybudowanie kościoła. Nowa Wieś otrzymała przywilej lokacyjny w 1514. Była ona zaczątkiem miasta, a 4 kwietnia 1571 roku miejscowość uzyskała ponownieprawa miejskie, nadane przez księciaAlbrechta Fryderyka Hohenzollerna. Wtedy osada między miastem a zamkiem otrzymała nazwę Wola (Freyheit,Schloβfreyheit,Churfürstliche Freyheit).
W 1656 miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie najazdu sprzymierzonych z Rzecząpospolitą Tatarów. Po tych zniszczeniach i wyludnieniach rozwijało się wskutek żywiołowej kolonizacji polskich osadników zMazowsza. W tym czasie nosiło dwie nazwy: niemieckąAngerburg (od nazwy zamku) i polskąWęgobork (przyswojenie nazwy niemieckiej). Kolejną klęskę miasto przeżyło w latach 1709–1710 w czasie epidemiidżumy, w której wyniku zmarło niemal 13 tysięcy mieszkańców miasta i całego starostwa węgorzewskiego[19]. W 1730 wprowadzono oświetlenie ulic latarniami. W 1734 na węgorzewskim zamku gościł królStanisław Leszczyński – uciekał z kraju przed wojskami rosyjskimi, które wyniosły na tron polskiAugusta III Sasa. Z Węgorzewa Stanisław Leszczyński udał się do Francji.
W roku 1740arianin inżynier Jan Władysław Suchodolec (syn Samuela Suchodolskiego zeStarej Różanki) zbudował wodociąg. Woda doprowadzona była do studzien miejskich i do najwyższych pięter węgorzewskiego zamku. W 1829 otwarto pierwsze na Mazurach seminarium nauczycielskie, kształcące niemiecką kadrę nauczycielska. Ożywienie miasta spowodował rozwój żeglugi na jeziorach mazurskich i wybudowanie linii kolejowej.
Podczas I wojny światowej w okolicy toczyły się walki między wojskami niemieckimi a rosyjskimi. Po zakończeniu działań wojennych gdański architekt Curt Hempel został oddelegowany do Węgorzewa, gdzie kierował odbudową miasta ze zniszczeń[20]. W latach międzywojennych Węgorzewo stało się popularnym letniskiem i ośrodkiem sportów wodnych.
Do 1945 Węgorzewo było węzłem kolejowym, z którego rozchodziło się pięć linii (do dziś została tylko jedna doKętrzyna, ale w 1992 zawieszono ruch osobowy). Część torów została spalona przez wycofujące się wojska niemieckie. W styczniu 1945 roku miasto zostaje zajęte przez oddziały 2 armii gwardyjskiej III Frontu Białoruskiego[21] Zabudowa miasta została zniszczona w około 80% przezArmię Czerwoną. Podczas walk ginie ok. 1500 żołnierzy radzieckich[21].
W 1945 miasto włączone zostało do Polski pod nazwąWęgobork (od 1946Węgorzewo[22]). Jego dotychczasowa, niemiecka ludność zastąpiona została polskimi ekspatriantami.W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało dowoj. suwalskiego, a w latach 1999–2001 dopowiatu giżyckiego.
W miejscowości działałoPaństwowe Gospodarstwo Rybackie Węgorzewo[23].
Gospodarka zakonna, a później książęca, znacząco przekształciła krajobraz okolic — pod nowe osady wycinano lasy, a wskutek budowy w XVI wiekutamy młyńskiej na rzece Węgorapa poziom jezior w tym rejonie podniósł się nawet o ok. 4,5 m[24]. Zmiana ta doprowadziła do zatopienia części dróg (m.in. drogi z Kalu do Węgielsztyna i Skłodowa), powstania wyspyUpałty oraz połączenia akwenów północnych Mamr — w efekcie zniknęło z map starożytne jezioro Schokiske, dotychczas wyróżniane w dokumentach krzyżackich.
Naturalną linią kształtującą układ przestrzenny Węgorzewa był zachodni brzeg zakola rzekiWęgorapy. Zalążkiem miasta stał sięzamek krzyżacki. W jego sąsiedztwie powstała osada służebna Wola (niem. Freiheit). Na początku XVI wieku, w odległości kilkuset metrów, założono koleną osadę – Nową Wieś (Gerothwol lub Geratwol), która otrzymała przywilej lokacyjny w 1514 roku[14]. Zlokalizowano ją na skrzyżowaniu szlaków wiodących z Giżycka do Królewca i Darkiejm (dzisiejszyOziorsk wobwodzie kaliningradzkim)[25]. Z tej osady rozwinęło się późniejsze miasto Węgorzewo, które uzyskało prawa miejskie w 1571 roku[13].
Układ urbanistyczny miasta oparto na rynku o wymiarach 90 × 48 metrów[13], zlokalizowany na północ od zamku i na zachód od kościoła, w miejscu obecnego Placu Niepodległości. Rynek połączono z główną ulicą stanowiącą oś pierwotnego założenia. Miasto otoczono palisadą i fosą z trzema bramami wyposażonymi w mosty zwodzone: Bramą Polską (prowadzącą doGiżycka), Bramą Litewską (w kierunkuDarkiejm) oraz Bramą Królewiecką.
W 1588 roku na rynku wzniesiono dwupiętrowyratusz w stylu późnorenesansowym z wieżą zwieńczoną kopułą[13]. Zabudowa była zwarta, z przewagą domów drewnianych, wśród których nieliczne budynki wzniesiono z cegły. Domy wokół rynku miały podcienia, a samo miasto kilkukrotnie ulegało zniszczeniom pożarowym — w latach 1608, 1656 i 1707. Po pożarze kościoła w 1608 roku, w jego miejscu wzniesiono w 1611 roku nowykościół ewangelicki w stylu późnogotyckim (obecniekatolicki pw. św. Piotra i Pawła). Osadę przyzamkową włączono do miasta dopiero w 1706 roku.
Z panoramy autorstwa Jacoba Boydta z początku XVIII wieku wynika, że zamek węgorzewski był wówczas znacznie rozbudowany w stylu barokowym i położony na sztucznej wyspie między rzeką a kanałem[14]. Miasto posiadałoumocnienia bastionowe oraz sieć ulic o nieregularnym układzie, pokrywającą się z przebiegiem współczesnych ulic centrum. Na południe od zamku, w kierunku rynku, biegł kanał służący spławianiu drewna, który dzielił miasto na dwie części.
W 1729 roku na terenach dawnych ogrodów zamkowych wytyczono Nowy Rynek (obecniePlac Wolności). Jeden z nich, murowany budynek parterowy z wystawką w dachu dwuspadowym, zachował się do dziś (Plac Wolności 13)[26]. W 1740 roku przy obecnej ulicy Pionierów wzniesiono koszary dla 100 kirasjerów, a w tym samym czasie pojawiły się bruki na częściach ulic oraz lampy oliwne (1730)[26]. W 1733 roku rozpoczęto wymianę gontowych i słomianych dachów na dachówkę, a w 1740 roku oddano do użytku miejski wodociąg, zaprojektowany przez Jana W. Suchodolca i hydraulika Sacka[27].
W 1818 roku rozebrano bramy miejskie, zasypano fosy i zlikwidowano mosty zwodzone[10]. W drugiej połowie XIX wieku nastąpiły znaczące przemiany gospodarcze i przestrzenne. Wpłynęła na nie m.in. budowa linii kolejowych łączących Węgorzewo z Gierdawą (1898), Gołdapią (1899), Kruklankami (1905) i Kętrzynem (1907). Wraz z powstaniem stacji kolejowej wzniesiono dworzec, parowozownię, magazyny i wieżę wodną, a w sąsiedztwie – typowe domy kolejowe. Rozwój przestrzenny miasta w kierunku kolei spowodował powstanie nowych kwartałów zabudowy.
Krótkie zajęcie miasta przez wojska rosyjskie podczas I wojny światowej nie spowodowało większych zniszczeń, jednak w wyniku działań II wojny światowej zniszczone zostało około 80% zabudowy[13].
Podczas powojennej odbudowy zachowano układ głównych ulic, ale nie odtworzono dawnych parcel. Nowa zabudowa w postaci bloków wzdłuż dawnych pierzei rynku zatarła historyczny charakter miasta. Próbą nawiązania do jego pierwotnej skali jest zabudowa zachodniej pierzei współczesnego rynku.
Węgorzewo jest podzielone na:
Istnieje też nieoficjalny podział miasta, w którym wyróżnia się:
Częściami miasta Węgorzewa sąSobin iJanówko[28].
Według danych z 31 grudnia 2014 r. miasto miało 11 661 mieszkańców[29].
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą:
W mieście swoją siedzibę ma Węgorzewskie Centrum Kultury organizujące imprezy miejskie. Najbardziej znane to:
W mieście swą siedzibę ma klub piłkarski„Vęgoria” Węgorzewo. W sezonie 2006/2007 grał wklasie okręgowej, w I grupie warmińsko-mazurskiej. Zajął w niej 2.miejsce i po barażach z Romintą Gołdap (3:0 w, 1:1 d) awansował do IV ligi warmińsko-mazurskiej. Po reformie rozgrywek, awansował do III ligi podlasko-warmińsko-mazurskiej, w której grał 3 sezony (2008/2009–2010/2011). W tym ostatnim sezonie „Vęgoria” spadła do IV ligi warmińsko-mazurskiej, w której grała w sezonach 2011/2012–2013/2014. Obecnie gra w klasie okręgowej.
W Węgorzewie działa również uczniowski klub e-sportowy „Elovego”[41], skupiający się na promocji e-sportu i ocieplaniu wizerunku gier komputerowych w Polsce. Klub ma na swoim koncie organizację turnieju e-sportowego „Elovego E-Sports Cup – Turniej Counter Strike GO”[42], w którym wzięło udział 16 drużyn z całej Polski.
Miasto Węgorzewo jest miastemgarnizonowym.Rozmieszczona jest tutaj1 Mazurska Brygada Artylerii im. gen. Józefa Bema.
Przejście graniczne Perły – Kryłowo w gminie Węgorzewo to planowane polsko-rosyjskie drogoweprzejście graniczne dla małego ruchu graniczego.
Do Węgorzewa obecnie nie docierają pociągi pasażerskie PKP – ruch pasażerski został zawieszony w 1992 roku, a towarowy – w 2000 roku. Najbliższa stacja kolejowa z czynnym ruchem pasażerskim PKP znajduje się w pobliskimGiżycku. Jednak w latach 2008–2009 w okresie wakacji i we wrześniu (w soboty i niedziele) odbywały się kursy pociągów turystycznych pod zarządem Stowarzyszenia Hobbystów Kolejowych, a od 2013 roku pod zarządem Stowarzyszenia Kolejowych Przewozów Lokalnych (2013 – w weekendy, 2014 i 2016 – codziennie).Lokalne i dalekobieżne połączenia autobusowe obsługiwane są przez Arriva – Oddział w Węgorzewie. Ważną rolę odgrywa również PPKSSuwałki.Węgorzewo posiada dalekobieżne połączenia autobusowe zWarszawą,Gdańskiem,Olsztynem, i Suwałkami. Lokalne autobusy kursują do Gołdapi, Giżycka, Kętrzyna i miejscowościpowiatu węgorzewskiego.
Miasta i gminy partnerskie[43]:
Leffrinckoucke (Francja) – od 1996
Rottenburg (Niemcy) – od 1996
Jaworów (Ukraina) – od 1996
Niemenczyn (Litwa) – od 2008 Z tym tematem związana jest kategoria:Ludzie związani z Węgorzewem.| Miasta na prawach powiatu | |
|---|---|
| Miasta powiatowe | |
| Miasta gminne |
Siedziba gminy:Węgorzewo
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osady | |
| Osady leśne | |
| Część miasta | |
| Przysiółki wsi |
|
| Pozostałe miejscowości |
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta | |
| Gminy wiejskie (1945-54 i 1973-75) |
|
| Gromady (1954-72) |
|
